E'lonlar

Tashahhuddagi salom va duolarning ma’no va mohiyatlari

Савол: Намозда ўқиладиган ташаҳҳуд ҳақида маълумот бера оласизми?

Жавоб: Таҳийётнинг мазмун-моҳияти, тарихи ва маънолари ҳақида сизларга қуйидагиларни маълум қиламиз:

Фарз ва бошқа нофила намозларнинг ҳар икки ракаатидан кейин ўтириб Аллоҳни зикр қилиш ва унга сўз билан қуллик қилиш учун таҳийёт…, Аллоҳумма Солли ала…, Аллоҳумма барик ала…, Роббана атина…лар ўқилади. Бу таҳийёт, салавот ва дуоларни бизга Расулуллоҳ тавсия қилиб қолдирган. Улар ва уларни маънолари қуйидагича:

  1. Ташаҳҳуд

التحيات لله والصلوات و الطيبات، السلام عليك أيها النبي ورحمة الله وبركاته، السلام علينا وعلى عباد الله الصالحين، أشهد أن لا إله إلا الله وأشهد أن محمدا عبده ورسوله

“Аттаҳийяту лиллаҳи вас-солавату ват-тоййибат. Ассаламу алайка айюҳан-набийю ва роҳматуллоҳи ва барокатуҳ. Ассаламу алайна ва ала ъибадиллаҳис-солиҳийн. Ашҳаду алла илаҳа иллаллоҳу ва ашҳаду анна Муҳаммадан абдуҳу ва росулуҳ.”

Маъноси:

“Сўз, бадан ва мол-мулк билан қилинадиган ибодатларнинг барчаси Аллоҳга хос. Эй Набий![1] (Расулуллоҳни вафотидан кейин Ойиша онамиз ўргатган таҳийёт саломи “Ассаламу алан-Набий…-Пайғамбарга салом бўлсин ва…”)[2] Сенга Салом ва Аллоҳнинг раҳмат ва баракоти бўлсин. Салом бизга ҳам ва Аллоҳни яхши бандаларига ҳам бўлсин. Мен гувоҳлик бераманки, Аллоҳдан бошқа ҳеч қандай илоҳ йўқдир. Мен яна гувоҳлик бераманки, Муҳаммад Аллоҳнинг бандаси ва элчисидир.

Davomi »

Qur’on va Musulmonlarning ahvoli

Қуръон ва Мусулмонларнинг Aҳволи

Аллоҳ таоло барча инсониятга элчи қилиб юборган[1] сўнги пайғамбари[2] Муҳаммад алайҳиссаломга – тўғри эканида асло шубҳа бўлмаган[3] ва сўзларнинг энг тўғри ва чиройлиги[4] бўлмиш – Қуръони Каримни ҳар нарсани очиқлаб бериши учун[5] нозил қилган, унга Қуръонга амал қилишни[6] ва Қуръони Каримни таблиғ қилишни[7] буюрган. Шу билан бир қаторда, агар у Қуръонни тўлиқ таблиғ қилмаса, у элчилик вазифасини адо эта олмаган бо’либ қолишини ҳам алоҳида таъкидлаб огоҳлантирган[8]. Пайғамбар алайҳиссалом Аллоҳни амрига кўра фақатгина Қуръонга амал қилишини айтган[9] ва сўнги оят[10] нолиз бўлган куни инсонларга хитобан:

“Мен сизларга Аллоҳнинг китоби бўлмиш Қуръонни қолдириб кетяпман. Уни маҳкам ушласангиз, асло адашмайсиз.”[11] деган ҳолда, инсонларга Қуръони Каримни бир пайғамбар мероси қилиб қолдириб кетганини эълон қилган ва қисқа бир муддатдан сўнг бу оламдан кўз юмган.[12]  

Аллоҳ таоло сўнги нозил қилган оятида бизларга:

“Бугун динингизни мукаммал қилиб бердим, сизларга берилган неъматимни тамомлаб бердим ва дин жиҳатидан сизларга Исломни лойиқ кўрдим”[13] дея марҳамат қилмоқда. Қисқа қилиб айтганда, Қуръони Каримни сўнги оятлари нозил бўлиши натижасида, динимиз мукаммал ҳолга келиб бўлган.

Davomi »

Qur’onni tushunishdagi usul va qoidaning ahamiyati

                Қуръонни тушунишда усул ва қоиданинг аҳамияти

Агар бир ишда ўлчов бўлса, демак усул ва қоида албатта керак бўлади. Чунки, ўлчов усул ва қоида билан исботланади. Бугунги кунда табиат китобининг оятларини ўқиб ўрганаётган илм-фан олимлари Аллоҳни қўйган ўлчовига риоя қилгани ҳолда ҳар бир илм-фанни ўзининг интизом доирасида кўзлаган мақсадларига эришишга ҳаракат қилиб интилмоқда. Айнан ўша ўлчов Аллоҳнинг нозил қилган китобига ҳам тааллуқли бўлганлиги боис, китобий оятлар ҳам бир усул ва қоидага кўра ўқилиб ўрганилиши ва шунга кўра ҳаётга татбиқ қилиниши керак.      

Аллоҳ  таоло ҳар нарсага бир ўлчов қўйган. У шундай буюради:

“Шубҳасизки, Аллоҳ ҳар нарса учун бир ўлчов қўйган.” (Толақ 65/3)

Қуйидаги оятда ҳам ҳар нарса Аллоҳ ҳузурида бир ўлчовга кўра яратилганини ифода қилмоқда:

“Унинг ҳузурда ҳар нарса бир ўлчовга кўрадир.” (Раъд 13/8)

Аллоҳ ер юзи ва коинотни яратиши ҳам албатта бир ўлчовга кўрадир. Алоқадор оят қуйидагича:

“Биз ҳар нарсани бир ўлчовга кўра яратдик.” (Қомар 54/49)

Ҳар нарса учун бир ўлчов қўйиб ва ҳар нарсани ўша ўлчовига кўра яратгани учун, Аллоҳнинг ҳар бир иши ва ҳар бир буйруғи ҳам бир ўлчовга кўра бўлади. Бу ҳақда У шундай буюради: “Аллоҳнинг иши аниқ бир ўлчовга кўрадир.” (Аҳзоб 33/38)

Davomi »

Islomda Halol va Harom

ҲАЛОЛ-ҲАРОМНИ КИМ БЕЛГИЛАЙДИ?

Авваллари бир Христиан бўлиб, кейинчалик Исломни қабул қилган Адий б. Ҳатим бир куни Расулуллоҳ: “(Яҳудий ва Христианлар) Билимдонлар ва диндорларни Аллоҳ билан ўзлари ўртасидаги Раблар қилиб тайинлаб олишган…” (Тавба 9/31) мазмунидаги оятни ўқиганини эшитди ва: “Эй Аллоҳни элчиси! Христианлар уларга ибодат қилмаган-ку!” деб юқоридаги оятни тушунмагандек бир савол тариқасида унга хитоб қилди. Расулуллоҳ бунга жавобан шундай деди:

“(Ҳа) Аслида Христианлар уларга ибодат қилишмаган. Аммо, ўша билимдонлар ва диндор кишилар (Аллоҳ ҳаром қилган бир нарсани) ўзлари учун ҳалол қилиб олганда, қолганлари ҳам дарҳол уни ҳалол дейишни бошлашди, (Аллоҳ ҳалол қилган бирор нарсани) ўзларига ҳаром қилиб олишса, улар ҳам дарҳол уни ҳаром деб тан олишни бошлашди.[1]

Кўплаб ваъз ва хутбаларда тушинтириб келинаётган бу ривоятда иккита фарқли гуруҳлар кўз ўнгимиздан ўтади:

  1. Аллоҳ ҳалол қилган нарсани ҳаром, ҳаром қилган нарсани эса ҳалол деб билган диндорлар;
    2. Уларни суриштирмасдан сўзсиз итоат қилиб кетаверган кишилар.

Ҳам оятлардан ва ҳамда ривоятлардан маълум бўлишича, ҳалолни ҳаром ва ҳаромни ҳалол дейиш Аллоҳга ширк қўшиш бўлганидек, бундай қилганларга сўзсиз итоат қилиш ҳам Аллоҳдан бошқасига қуллик қилиш ва уларни Раб қилиб олиш ҳукмини ифода қилмоқда ва натижада бу ҳам ширкни бир турига кириб қолмоқда. Бундай бир жиддий хавф-хатарни олдини олиш учун, ҳалол ва ҳаром мавзусини жуда яхши ва тўлиқ англаб етишимиз, бу хусусда Аллоҳ таоло нима деган ва қандай буюрган бўлса ана ўшанга кўра ҳаракат қилишимиз керак. Бу мақолада аввало ҳалол ва ҳаром нима экан ҳақида қисқача айтиб ўтилади, кейин бу нарсаларни қандай ажратиб олиш ҳақида тушунтирилади. Нимани ҳалол ва нимани ҳаром эканини белгилаш ваколати кимга тегишли экани ҳақида мақолани сўнги сатрларида очиқлашга ҳаракат қиламиз.

 

1- Ҳалол нима?

Араб тили сўзлигида ътугунни ечишъ, ъбир нарсани эркин ва ҳалол бўлишиъ деган маъноларда қўлланиладиган ъҳаллъ (الحل) ўзагидан турланган ҳалол – ъдиний томондан амалга оширишга рухсат этилган бир ишъ маъносида келмоқда.

Фигҳий ёндашув жиҳатидан эса, ҳалол – Аллоҳ тарафидан бажарилишига рухсат берилган ва уни амалга оширишдаги ҳар қандай тақиқ ва тўсиқ олиб ташланган мубоҳ, яъни, шариат томондан у ишни қилишда эркинлик берилган нарсадир. Ҳалол аслида жоиз ва мубоҳ билан бир хил маънода келиши билан бир қаторда, аксарият ҳолларда ҳаромнинг қарши маъноси бўлиб, яъни, бир нарсани тақиқланмаган ва уни амалга оширувчи шахс ҳеч қандай жавобгарликка тортилмаслигини билдирувчи бир атама сифатида ҳам фойдаланилади.

 

2- Ҳалол қандай билинади?

Фиқҳий қоидаларга кўра, бирор нарсани ҳалол экани шу йўл орқали билиниши таъкидланган:

а. Аллоҳ таоло тарафидан ўша нарсани ҳалол экани очиқ-ойдин билдирилиши орқали. Қуйидаги оятда кўрсатилганидек:

    أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ وَطَعَامُهُ

“Денгиз ови ва емиши сизларга ҳалол қилинди.” (Моида 5/96)

б. Бирон бир шарт асосида ҳаром бўлган нарсаларни гуноҳдан чиқарилиши орқали. Масалн, ҳаром деб билдирлган оятларни охирида қуйидагича шарт келтирилиши:

فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ

“Ким мажбур бўлиб қолиб, тажовуз қилмасдан ва ҳаддан ошмасдан булардан еса, унга бирор гуноҳ ёқ.” (Бақара 2/172)

  1. Буйруқ шаклида келтирилган ҳукмни фарз эмас, балки мубоҳ эканини билдирувчи бир ишорат бўлиши орқали. Қуйидаги оятда келганидек:

 كُلُوا وَاشْرَبُوا مِنْ رِزْقِ اللَّهِ

“Аллоҳ берган ризқдан енглар, ичинглар.” (Бақара 2/60)

д. Ҳаром ва тақиқни олиб ташланганликни билдирувчи ифодалар орқали. Шу оятдаги каби:

قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللَّهِ الَّتِي أَخْرَجَ لِعِبَادِهِ وَالطَّيِّبَاتِ مِنَ الرِّزْقِ

“Айтки: “Қуллари учун чиқарган Аллоҳни зеб-зийнатини/ярашиб турадиган либосларини, ҳалол-пок ризқларини ким ҳаром қилди!” (Аъроф 7/32)

э. Очиқча ёки киноятан ҳаром қилиш ифодасидан истисно қилиниши орқали. Қуйидаги оятда келтирилгани каби:

 وَمَا لَكُمْ أَلَّا تَأْكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَقَدْ فَصَّلَ لَكُمْ مَا حَرَّمَ عَلَيْكُمْ إِلَّا مَا اضْطُرِرْتُمْ إِلَيْهِ

“Нимага асосланиб унга Аллоҳни номи айтилгандан емаяпсизлар? Ҳолбуки, ейиш ҳаром бўлган нарсаларни Аллоҳ сизларга очиқ-ойдин билдириб берган-ку; фақатгина, унга мажбур бўлиб қолсангиз бу бошқа.” (Анъом 7/119)

ф. Ҳаром экани ҳақида бирон бир далил (Китоб ва Суннат матни) бўлмаган нарса истисҳоб[2] йўли орқали мубоҳдир. Чунки, барча нарсалардаги асл моҳият ибоҳат, яъни мубоҳликдир.

 

3- Ҳаром нима?

Бирон бир нарсани тақиқланганлиги маъносини билдирувчи ҳ-р-м (حرم) ўзагидан тураган ва ҳалолга нисбатан зид маънони англатувчи ҳаром, сўзликларда ъманъ қилинган, тақиқланган, ҳалол бўлмаган нарсаъ маъноларини ифодалайди.

Бир фиқҳий атама ўлароқ ҳаром – Аллоҳ таоло тарафидан бевосита ва билвосита, қатъий ва алоқадор бир шаклда амалга оширилмаслиги талаб қилинган иш, амалга ошириш гуноҳ бўлган иш, уни тарк қилиш савоб олиб келган ва уни зиддини ифодаловчи бирон бир далили бўлмаган тақдирда қатъий тартибда тақиқланган ҳар нарсадир.

Ҳаром ли-айниҳи ва ли-ғайриҳи шаклида иккига айрилади;

а. Ли-айниҳи ҳаром:

Амалга оширилиши эътиборга олинган ҳолда ёмонлик ва зарар келтириб чиқариш нуқтаи назаридан ҳаром эканига ҳукм қилинган ишдир. Зино ва тўнғиз гўштини ейиш каби ишларни, ҳозирда айтиб ўтилган ҳаромларга бир мисол тариқасида келтириш мумкин.

б. Ли-ғайриҳи ҳаром:

Аслида тақиқ қилинмаган, лекин, ҳаром бўлишини келтириб чиқарган вақтинчалик бирон бир ҳолат билан алоқадорлиги бўлган ишдир. Жума намози ўқиладиган вақтда олди-берди қилиш ва бировни мол-мулкидан эгасини рухсатисиз ейиш каби ишлар, ўшандай ҳаромларга мисол қилиниб келтирилиши мумкин. Булар аслида ҳалол нарсалар, лекин васф эътибори билан ҳаром қилинган ишлар сирасига киради. Қачонки вақтинчалик юклатилган васф олиб ташланганида, яна асли ҳолига қайтиб ҳаромликдан чиқади. Масалан, жума намозини вақти ўтганидан кейин олди-берди қилиш ва савдо-сотиқ қилиш ёки бировни мол-мулкини эгасини рухсатини олганидан кейин олиб ейиш ҳалол бўлади.

4- Ҳаром қандай билинади?

Бир нарсани ҳаром экани қуйидаги ҳолатлардан бири орқали ўрганилади:

  1. Айнан ҳаром сўзи ёки ундан тураган сўзлар билан билдирилган бўлса. Мисол:

حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَالدَّمُ وَلَحْمُ الْخِنْزِيرِ وَمَا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ وَالْمُنْخَنِقَةُ وَالْمَوْقُوذَةُ وَالْمُتَرَدِّيَةُ وَالنَّطِيحَةُ وَمَا أَكَلَ السَّبُعُ

“Ўзи ўлиб қолган ҳайвон, қон, тўнғиз гўшти, Аллоҳдан бошқасини исми айтилиб сўйилган ҳайвон, бўгилиб ўлган, уриб ўлдирилган, йиқилиб ўлган, усиб ўлдирилган ва ваҳший ҳайвон еб қўйганлар сизларга ҳаром қилинди…” (Моида 5/3)

  1. Бирон нарсани ҳалол эмаслигини очиқ бир шаклда билдирилиши орқали:

وَلَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَأْخُذُوا مِمَّا آَتَيْتُمُوهُنَّ شَيْئًا

“Ажрашганда аёлларингизга берган нарсангиздан бирон нарсани қайтариб олишингиз ҳалол бўлмайди.” (Бақара 2/229)

  1. Ҳаром қилиш маъносини бартараф этувчи бирорта далил бўлмаган ҳолдаги тақиқ шакли орқали:

وَلَا تَأْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَإِنَّهُ لَفِسْقٌ

“Фосиқлик қилиниб унга Аллоҳни номи айтилмагани аниқ бўлгандан еманглар!” (Анъом 6/121)

  1. Ҳар қандай бир ишдан сақланишлик кесин бир вазифа эканини ифодаловчи “сақланиш/ижтиноб” лафзи орқали:

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آَمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْأَنْصَابُ وَالْأَزْلَامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ

“Эй мо’минлар! Хомр (сарҳуш қилувчи нарсалар), қимор, ўрнатилган тошлар ва фол ўқлари  шайтон ишидан бўлган ифлосликлардир. Улардан сақланинглар-ки, орзу-умидингизга эришасиз.” (Моида 5/90)

 

5- Ҳалол ва ҳаромни белгилаш ва тайинлаш ваколати

Кўплаб оятларда, бирор нарсани ҳалол деб ёки ҳаром деб белгилаш ва тайинлаш ваколати фақатгина Аллоҳга оид бўлиб, инсонларда бундай ваколат йўқлиги, асосий мазмун-моҳият англатувчи ҳолатлар қилиб келтирилган. Аллоҳ таоло шундай буюради:

    قُلْ أَرَأَيْتُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ لَكُمْ مِنْ رِزْقٍ فَجَعَلْتُمْ مِنْهُ حَرَامًا وَحَلَالًا قُلْ آَللَّهُ أَذِنَ لَكُمْ أَمْ عَلَى اللَّهِ تَفْتَرُونَ

وَمَا ظَنُّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَشْكُرُونَ

“Айтгин: “Аллоҳни сизга юборган ҳар бир ризқини кўз олдингизга келтириб тушундингизми? Уни ҳаром-ҳалолга сиз ажратиб олибсиз. Айтгин: “Бу ҳақда сизга Аллоҳ рухсат бердими, ёки Аллоҳга бўҳтон қилмоқчимисиз?” Бир ёлғонни Аллоҳга тўнкаганлар қиёмат кунини нима деб ўйлашмоқда? Аллоҳ инсонларга нисбатан фазлу саховатли экани аниқ. Аммо уларнинг кўпчилиги шукр қилишмайди.” (Юнус 10/59-60)

وَلَا تَقُولُوا لِمَا تَصِفُ أَلْسِنَتُكُمُ الْكَذِبَ هَـٰذَا حَلَالٌ وَهَـٰذَا حَرَامٌ لِّتَفْتَرُوا عَلَى اللَّـهِ الْكَذِبَ ۚ إِنَّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّـهِ الْكَذِبَ لَا يُفْلِحُونَ ﴿١١٦﴾ مَتَاعٌ قَلِيلٌ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ ﴿١١٧﴾

Тилларингиз безаган ёлғон билан “бу ҳалол, бу ҳаром” деманглар. Акс ҳолда, Аллоҳга ёлғон тўнкаган бўласиз. Аллоҳга ёлғон тўнкаганлар аниқ фаровонликка эришмайди. Бу ўтгинчи бир имконият. Аммо уларга жонини оғритувчи азоб бор. (Наҳл 16/116-117)

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آَمَنُوا لَا تُحَرِّمُوا طَيِّبَاتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ وَلَا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ

“Эй мо’минлар! Аллоҳ сизларга ҳалол қилган нарсалар орасидан таъб тортадиганларни ўзингиз учун ҳаром қилиб олманглар. Ҳаддан ҳам ошманглар, Аллоҳ ҳаддан ошувчиларни севмайди.” (Моида 5/87)

قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللَّهِ الَّتِي أَخْرَجَ لِعِبَادِهِ وَالطَّيِّبَاتِ مِنَ الرِّزْقِ قُلْ هِيَ لِلَّذِينَ آَمَنُوا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا خَالِصَةً يَوْمَ الْقِيَامَةِ كَذَلِكَ نُفَصِّلُ الْآَيَاتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ

Айтгин: “Аллоҳ Ўз қулларига чиқариб берган зеб-зийнатни, тоза ва лаззатли ризқларни ким ҳаром қилди? Булар дунёда асосан мо’минлар учундир, қиёмат куни эса, фақат улар учун бўлади.” Билимли бир жамият учун оятларимизни мана шундай қилиб очиқлаб берамиз. (Аъроф 7/32)

Оятлардан шу нарса маълум бўлдики, инсонлар ўзларича бирор нарсани бу ҳалол деб ёки бу ҳаром деб ҳукм чиқариб олишлари, Аллоҳга нисбатан отилган бўҳтон деб ҳисобланади ва охиратда бу бўҳтон гуноҳига бериладиган жон оғритувчи азоб билан жазоланади.

Фақатгина битта оятда ҳалол ва ҳаром қилиш феъли Расулуллоҳга нисбатан ҳам қўлланилган. Алоқадор оят қуйидагича:

“Улар, ёнидаги Тавротда ва Инжилда ёзилиб қўйилган Расулга, ўша уммий набийга эргашган кишилардир. У уларни яхшиликки буюради, уларни ёмонликдан қайтаради. Уларга топ-тоза/покиза нарсаларни ҳалол қилади, ифлос/чиркин нарсаларни ҳаром қилади. (وَيُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّبَاتِ وَيُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبَائِثَ) Устларидаги оғир юкларни ва занжирларни олиб ташлайди. (Аъроф 7/157)

Бу оятда, Расулуллоҳни яхшиликка буюриши, ёмонликдан қайтариши, тоййибат (тоза нарсаларни) ҳалол хобаис (ифлос нарсаларни) ҳаром қилиши, инсонларга юклатилган оғир юкни олиб ташлаб занжирларни узиши деган нарсалар, тўлалигича Қур’ондаги буйруқлардир. Бу феълларни Расулуллоҳга изофа қилиниши, у кишини “расул” яъни, элчи эканлиги сабаблидир. Аллоҳга элчи  – Аллоҳ унга юборган буйруқ ва тақиқларга бирорта ҳам илова ва қўшимча қўшмаган ҳолда, қандай бўлса ана шундай борича инсонларга етказиб берган кишидир. Чунки, Аллоҳ таоло унга юборган Қур’он билан ҳукм қилишга буюрган. (Мр: Моида 5/48-49)

Фақатгина Расулуллоҳ эмас, балки Аллоҳни барча элчилари Аллоҳни китобидаги буйруқ ва тақиқларни қўшмай ва айримай тўлалигича ён-атрофдагиларга етказиб берадилар. Масалан, Аллоҳни китобида “Намозни адо қилинг”, закотни беринг” буйруғи бўлса, Расулуллоҳ мухотобларга ҳам айни нарсани ана шу шаклда етказиб беради. Исмоил алайҳиссалом учун Қур’ондаги (Марям 19/55) оятда келтирилган “У оиласига намозни ва закотни буюрар эди  (وَكَانَ يَاْمُرُ اَهْلَهُ بِالصَّلٰوةِ وَالزَّكٰوةِ)” ифодасидан Исмоил алайҳиссалом бу нарсаларни оиласига буюрар экан Аллоҳни китобига ва буйруғига алоқасиз ҳолда ўз шахси тарафидан буюраётгани келиб чиқмайди. Исо алайҳиссалом ҳақида ҳам шунга ўхшаш оят бор. У ҳсундай дегани келтирилган:

وَمُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيَّ مِنَ التَّوْرَاةِ وَلِأُحِلَّ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي حُرِّمَ عَلَيْكُمْ وَجِئْتُكُمْ بِآَيَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ

Мен, ёнимдаги Тавротни тасдиқ қилувчи ва сизларга ҳаром қилинган баъзи нарсаларни ҳалол қилиш учун келган бир элчиман. Сизларга Раббингизни бир кўрсатмасини ҳам олиб келдим. Аллоҳдан қўрқинглар ва мен олиб келган нарсага итоат қилинглар.” (Оли Имрон 3/50)

Кўплаб оятларда Аллоҳ тоййибатни ҳалол ва хобаисни ҳаром қилганини билдиришига қараганда[3], айни хусусиятни Расулуллоҳга изофа қилиниши – Расулуллоҳ китобдаги нарсаларни таблиғ қилишини, яъни, умматига Аллоҳни Китобида белгилаб қўйилган ҳалолни ҳалол ва ҳаромни ҳаром деб билдириши ва ўргатишини ифодалайди. Бундан бошқа маъно ва мақсадга бурилмайди.

Ҳаром қилиш феъли Аҳли Китоб (Яҳудий ва Христианларга) тегишли бир иш эканини бир оятда инсонларга изофа қилиниб шундай буюрилади:

 قَاتِلُوا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلَا بِالْيَوْمِ الْآَخِرِ وَلَا يُحَرِّمُونَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَلَا يَدِينُونَ دِينَ الْحَقِّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ عَنْ يَدٍ وَهُمْ صَاغِرُونَ

Китоб берилган кишилардан бўлишига қарамай Аллоҳга ва охират кунига ишонмаган, Аллоҳни элчиси ҳаром қилган нарсани ҳаром деб билмаган ва тўғри динни дин деб қабул қилмаган кишиларга қарши, паст келиб ўз қўллари билан жизя бергунча уришинглар.” (Тавба 9/29)

Юқоридаги оятларда Аллоҳ ва Унинг элчиси ҳаром қилган нарсани ҳаром деб билмаганлар ҳақида сўз бормоқда. Демак, Аллоҳга ишонган кишилар Аллоҳ ва Расули ҳалол қилган нарсани ҳалол; ҳаром қилган нарсани ҳаром деб қабул қилиши керак. Инсонларни ҳалол ёки ҳаром қилиши, худди Расулуллоҳ қилгандек китобдаги нарсани таблиғ қилиш орқали бўлади. Мавзуга алоқадор ўлароқ қуйидаги оятга ҳам мурожаат қилишимиз керак бўлди:

يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ لِمَ تُحَرِّمُ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكَ تَبْتَغِي مَرْضَاةَ أَزْوَاجِكَ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ

Эй Набий! Аёлларингни розилигини олиш мақсадида Аллоҳ сенга ҳалол қилган нарсани нима учун ўзингга ҳаром қилиб оляпсан? Нима бўлган тақдирда ҳам, Аллоҳ кўп кечиримлидир, неъмати ҳам беҳисобдир. (Таҳрим 66/1)

Набий алайҳиссалом Аллоҳ ҳалол қилган нарсани ўзига ҳаром қилиб олгани учун, бу оят орқали огоҳлантирилмоқда. Бу нарса Расулуллоҳни набийлик сифати орқали кишилик ва шахсий томондан қилган танлови эди. Пайг’амбаримиз расуллик сифатига асосланиб бундай ишга қўл ура олмас эди. Агар пайг’амбаримизда Аллоҳ эркинлик қўйиб берган баъзи нарсаларни ҳаром қилишга ваколати бўлганида эди, бундай бир оятни Қур’ондан жой олиши мумкин бўлармиди? Жаноби Ҳақ бир томондан элчисига бундай бир ваколат ва рухсат беради ва бир томондан нега бу ваколатдан фойдаландинг деб огоҳлантириб тергайдими?! Бундай бир ҳолатни ақлга келтиришни ўзи ҳам абасдир.

Расулуллоҳни ўзи бу ҳолатни жуда чиройли бир шаклда изоҳлаб берган:

“Мен фақатгина Аллоҳ Ўз китобида ҳалол қилган нарсани ҳалол ва Аллоҳ Ўз китобида ҳаром қилган нарсани ҳаром қиламан холос.”[4]

Бошқа бир ҳадис эса қуйидагича:

“Ҳалол – Аллоҳ Ўз китобида ҳалол қилган нарсадир, ҳаром ҳам У Ўз китобида ҳаром қилган нарсадир. У ҳақда бирор нарса демаган нарсалар эса, У кечирган нарсалардир.”[5]

Машҳур саҳобалардан бо’лган Абдуллоҳ б. Аббосни шундай дегани ривоят қилинади:

“Жоҳилият халқи баъзи нарсаларни ер ва баъзи нарсаларни таъби тортмагани учун емас эди. Шундай қилиб, Аллоҳ набийсини жўнатди ва китобини юборди. Ҳалолини ва ҳаромини белгилаб берди. Энди, Аллоҳ ҳалол қилгани ҳалол, ҳаром қилгани ҳаромдир. У ҳақда изоҳлаб очиқлаб бермаган нарсалар эса афв этилгандир. Ибн Аббос кейин Анъом сурасининг 145- оятини ўқиди.”[6]

Яна Абдулоҳ б. Аббос Расулуллоҳга алоқадор ўлароқ “Уларга тоййибатни ҳалол, хобаисни ҳаром, қилади” (Аъроф 7/157) оятида келтирилган хабоисни “тўнғиз гўшти, фоиз ва Аллоҳ тарафидан ҳаром қилингани ҳолда Жоҳилият Араблари ҳалол деб билган емоқ-ичмоғи” эканини билдирган.[7] Бу ҳам, Расулуллоҳ фақатгина Аллоҳ ҳаром қилган нарсаларни ҳаром қила олишини кўрсатмоқта.

Айнан ўша оятга алоқадор ўлароқ тобеиндан Ато б. Аби Рабоҳ ҳам Ибн Аббосдан ривоят қилган ҳолда шуларни айтади:

“Жаноби Ҳақ, бу ердаги хобаис калимаси билан ўлимтик, қон ва Моида сурасининг 3-оятида айтиб ўтилган нарсаларни қасд қилган” деб, Расулуллоҳ ҳаром қилган нарсалар айнан Қур’онда зикр қилинган ҳаромлар эканини билдирмоқда.[8]

Хулоса шуки, ҳатто набийлардан тортиб ҳеч бир инсон Аллоҳни оятларига алоқасиз ҳолда ўз-ўзича бевосита бирор нарсага ҳалол ёки ҳаром деб ҳукм чиқариш ваколатига эга эмас.[9] Шундай экан, мазҳаб имомлари, тариқат шайхлари, муллалар, диний жамоат лидерлари ўз-ўзича ижтиҳод қилиб, Қур’онда бўлмаган баъзи янги ҳаромларни ўртага қўйишига ҳаққи борми? Асло! Уларга бундай ваколатни нисбат бериб ва буни натижасида уларни айтган гапларига сўзсиз ишониш, улар чиқарган диний ҳукмларни Аллоҳни ҳукми деб қабул қилиб унга кўра ҳаракат қилиш, мақоламизни бошида айтиб ўтганимиз Адий б. Ҳатимни ривоятида айтиб ўтилгани каби, уларни рабб қилиб олиш маъносига кириб қолмайдими? Марҳум Элмалили Муҳаммад Ҳамди Язирни бу мавзуга алоқадор бўлган муҳташам сўзлари билан мақоламизга якун ясамоқчимиз. У Шундай деган эди:

“Аллоҳни буйруқларини кўрмаганга олиб, олимларда агарчи жузъий бир ҳукм қўйиш ваколати борлигини, ҳатто бир заррани ўрнини алмаштиришга ваколатлари бор эканини қабул қилиш ва бунга таслим бўлиш – Аллоҳдан бошқасига рабблик ҳиссасини бериш, уларни “мин дуниллаҳ” (Аллоҳни қўйиб, Аллоҳдан аввал) ўзига раб қилиб олиш демакдир. Шайтон, Тоғут, Намрут, Фиръавн, бут вҳ кз ларга ибодат қилиш қанчалик гуноҳ  ва ширк бўлса, олимларга ҳам ҳаддан зиёд қадр-қиймат нисбат бериш ана шундай ишдир. Масалан, тўғрини хатодан ажратмай, ҳақни ботилдан айирмай Ҳақ илмига алоқасиз бўлган шахсий фикрларини, сўзларини, Аллоҳнинг буйруғига таянмаган, ундан асос қилиб олмаган ҳар қандай шахсий ёндашувини, орзу-истакларига асосланган фатволарини ва иродаларини устун тутиш, гўёки, уларга Аллоҳ ҳаром қилган нарсани ҳалол, ҳалол қилган нарсани ҳаром қилиш ваколатини бордек, ҳақни ўзгартира олишликдек бир ҳуқуқи бордек, қасддан қилган хатоликлари бир томонда турсин, Аллоҳни амрига қарши экани очиқ бўлган хатоларига ҳам сўзсиз итоат қилишни жоиз деб билиш, Аллоҳ бу ҳақда нима деган деб суриштирмасдан, Аллоҳни буйруғига итоат қилиш керак деган нарсани унутиб уларга итоат қилишлик ҳам бир нави ширк ва куфрдир. Аллоҳни қўйиб Ундан бошқасини айтганини сўзсиз бажариш – Аллоҳдан бошқасига қуллик қилишдир.”[10]

 

 

      Манбаъ: Яҳё Шенўл, “Ҳалол ва Ҳаромни ким белгилайди?”, Китоб ва Ҳикмат, Истанбул, 2016-йил, 4, 15, 96-101- с.   

 

[1] Термизий, Тафсир, 10 (9).

[2] Ҳаром экани ҳақида далили бўлмаган, жавобгарлик юклатилмаган нарса.

[3] Бақара 2/168; Моида 5/88; Наҳл 16/114-115.

[4] Байҳақий, Снанул-Кубро, 6-ж, 75-с.

[5] Термизий, Либос, 6;Ибн Можа, Атъима 60.

[6] Абу Довуд, Атъима 30.

[7] Тобарий, Жомеул-Баён, Байрут, 1992, 6-ж, 85-с.

[8] Розий, Тафсирул-Кабир, Байрут, 3-нашр, 1999, 5-ж, 381-с.

[9] Қур’он ва Суннат Аммо Қайси Суннат, 2-нашр, Сулаймония Фонди Наҳрлари, Истанбул 2015, 139-143-с.

[10] Элмалили Ҳаққи Язир, Ҳқа дини Қур’он Тили, Қисқартирилган: Исмоил Қарачам, Азим Дағитим, 4-ж, 319-с.

Ruh va uning xususiyati

Руҳ – Аллоҳдан келган билим ва билимдан фойдалана олиш қобилияти ва салоҳиятидир.

Руҳ калимаси Қуръонда икки хил маънода қўлланилган. Биринчиси – Аллоҳдан келган билим-маълумот, иккинчиси – инсонлар ва жинларга юклатилган ва ўзлари эриша оладиган билимлардан фойдалана олишини таъминловчи ва имтиҳон этиладиган ҳолга келишини сақлаб қоладиган салоҳият ва иқтидордир.

Аллоҳ таоло фаришталар, набийлар ва жонли-жонсиз борлиқлардан Ўзи танлаганларига Ўз илмидан хоҳлаганча беради ва уларга вазифалар юклайди. Қуйидаги оятга кўра руҳ илм маъносида келтирилган:

وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ ۖ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي وَمَا أُوتِيتُم مِّنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا ﴿٨٥﴾

“Сиздан руҳ ҳақида сўрашмоқда. Айтингки: “Руҳ Раббимнинг ишидир.” У илмдан сизларга жуда оз берилган.” (Исро 17/85)

Аллоҳнинг илми хаёллар ҳам ета олмайдиган бир буюкликка эгадир. Аллоҳ таоло шундай буюради:

قُل لَّوْ كَانَ الْبَحْرُ مِدَادًا لِّكَلِمَاتِ رَبِّي لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ أَن تَنفَدَ كَلِمَاتُ رَبِّي وَلَوْ جِئْنَا بِمِثْلِهِ مَدَدًا ﴿١٠٩﴾

“Айтингки: “Раббимнинг сўзлари учун денгизлар сиёҳ бўлса, яна худди шунчасини қўшсак ҳам, Раббимнинг сўзлари тугамай туриб денгизлар тугаб кетар эди.” (Каҳф 18/109)

وَلَوْ أَنَّمَا فِي الْأَرْضِ مِن شَجَرَةٍ أَقْلَامٌ وَالْبَحْرُ يَمُدُّهُ مِن بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ مَّا نَفِدَتْ كَلِمَاتُ اللَّـهِ ۗ إِنَّ اللَّـهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ ﴿٢٧﴾

“Ер юзидаги дарахтлар қалам, денгизлар сиёҳ бўлса ва яна еттита денгиз қўшилса, шунда ҳам Аллоҳнинг сўзлари тугамайди. Аллоҳ кучлидир, тўғри қарорлар берувчидир.” (Луқмон 31/27)

Аллоҳ, инсонларга Ўз илмидан уларни эҳтиёжига яраша берган. Алоқадор оят қуйидагича:

لَقَدْ أَنْزَلْنَا إِلَيْكُمْ كِتَابًا فِيهِ ذِكْرُكُمْ أَفَلَا تَعْقِلُونَ

“Сизларга бир китоб юбордик, эҳтиёжингиз бўлган зикр-маълумотлар ундадир. Ақлингизни ишлатмаяпсизлар, шундайми?” (Анбиё 21/10)

“Эҳтиёжингиз бўлган” деб таржима қилган “зикр” калимаси – алоқадор маълумотлар билан биргаликда тушунилиб ўрганилган ва ақлидан чиқармаслик керак бўлган тўғри маълумотлардир[1]. Илоҳий китоблардаги илм мана шу маълумот бўлгани учун, барча илоҳий китобларни ўртоқ номи зикрдир. Аллоҳ таоло шундай буюради:

أَمِ اتَّخَذُوا مِن دُونِهِ آلِهَةً ۖ قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ ۖ هَـٰذَا ذِكْرُ مَن مَّعِيَ وَذِكْرُ مَن قَبْلِي ۗ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ الْحَقَّ ۖ فَهُم مُّعْرِضُونَ ﴿٢٤﴾

“Аллоҳдан аввал бир қанча илоҳларга ёпишиб олишдими? Айтингки: “Далилларингизни олиб келинглар. Мен билан бирга бўлганларни зикри/эҳтиёжлари бўлган илм манбаси мана шудир. Бу, мендан аввалгиларни ҳам зикридир.” Уларнинг кўпчилиги бу ҳақиқатни билмаганлиги туфайли юз ўгирадилар.” (Анбиё 21/24)

Аллоҳ инсонлар ва жинларга юклаган руҳ эса, уларни вужудларига кириб чиқа оладиган иккинчи вужуд кабидир. Бу нарса уларни бошқа борлиқлардан фарқли ҳолатга олиб келади. Инсонларга у руҳни юклатилиши, вужуд шакилланиши тамомланганидан кейин юз беради. Аллоҳ таоло шундай буюради:

الَّذِي أَحْسَنَ كُلَّ شَيْءٍ خَلَقَهُ ۖ وَبَدَأَ خَلْقَ الْإِنسَانِ مِن طِينٍ ﴿٧﴾ ثُمَّ جَعَلَ نَسْلَهُ مِن سُلَالَةٍ مِّن مَّاءٍ مَّهِينٍ ﴿٨﴾ ثُمَّ سَوَّاهُ وَنَفَخَ فِيهِ مِن رُّوحِهِ ۖ وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصَارَ وَالْأَفْئِدَةَ ۚ قَلِيلًا مَّا تَشْكُرُونَ ﴿٩﴾

“Яратган ҳар нарсасини чиройли қилган ва инсонни яратишни лойдан бошлаган Удир. Кейин унинг наслини озуқавий моҳиятдан/заиф бир сувдан яратди. Сўнгра шаклини тузатиб руҳидан уфлади ва сизларга эшитиб англаш, кўриб билиш ва кўнгиллар берди. Вазифаларингизни қанчалик оз бажаряпсизлар!” (Сажда 32/7-9)

Руҳ – инсон қўлга киритган билимларидан фойдалана олиш, янги маълумотларга эга бўлиш ва ҳаёт тарзини ўзгартира олиш хусусияти ва қобилиятига сазовор қилгани сабабли, уни имтиҳон қилинадиган бир борлиқ ҳолатига олиб келади.

Бу очиқламадан кейин руҳга шундай тариф бериш мумкин:

“Руҳ – Аллоҳ тарафидан келган ёки ўзи қўлга киритган билимларни тушуниб етиб, ундан унумли фойдалана олиш ва ҳаёт тарзини ўзгартиришга имкон берадиган қобилият ва лаёқатдир.”

Араб тилида “руҳ” – кенглик, роҳатли, тартиб ва жойлашув маъноларида келган رَوْحُ калимасининг ўзагидан[2]. Аллоҳ таоло тарафидан келган илмда ва у илмдан тўғри фойдалана олган кишиларда бу хусусиятларнинг барчаси мужассам бўлганлиги учун, бу тариф руҳнинг асл ўзагидаги маънога ҳам мос келмоқда.

Бу мақолада, Аллоҳдан келган билим маъносидаги руҳ билан инсонлар ва жинларга юклатилган қобилият маъносидаги руҳ, иккита алоҳида бўлим ичида келтирилади.

1- Аллоҳдан келган билим/руҳ

Аллоҳдан келган билимларни ўз ичига олган китобларга ва у китобларни олиб келган Жаброил фариштага руҳ дейилади. Қадр кечасида фаришталарга берилган вазифалар ҳам Аллоҳнинг амрларини ўз ичига олган руҳлардир.

Қуйидаги оятларга кўра Аллоҳ, осмонларга, ерга, жонли-жонсиз барча борлиқларга илм берган. Бундан ташқари, Аллоҳ ғайратли ва рўйи-рост кишиларни қўллаб қувватлаган руҳ бордир.

А- Аллоҳ пайғамбарларга юборган руҳ

Аллоҳ тарафидан юборилган китобларнинг барчаси, Ундан келган билим ва маълумотларни ўз ичига олади. Аллоҳ таоло тарафидан китоб олмаган бирорта ҳам набий йўқ. Буни билдирган оят қуйидагича:

قُولُوا آمَنَّا بِاللَّـهِ وَمَا أُنزِلَ إِلَيْنَا وَمَا أُنزِلَ إِلَىٰ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْبَاطِ وَمَا أُوتِيَ مُوسَىٰ وَعِيسَىٰ وَمَا أُوتِيَ النَّبِيُّونَ مِن رَّبِّهِمْ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِّنْهُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ ﴿١٣٦﴾

“Сизлар шундай денглар: “Биз Аллоҳга ишониб суяндик, бизга юборилган (китоб)га, Иброҳимга, Исмоилга, Исҳоққа, Яʼқубга ва Яʼқубнинг набираларига юборилган (китобларга)га, Мусога ва Исога берилган (китобларга)га, Раббиси тарафидан набийларга берилган китобларга барчасига ишондик. Ҳеч қайсисини бошқасидан ажратмаймиз. Бизлар Аллоҳга таслим бўлган кишилармиз.” (Бақара 2/136)

Бу китоблар, Аллоҳ таоло тарафидан юборилган илм маъносидаги бир руҳ эканини кўрсатувчи оят шундай: бўлган

يُنَزِّلُ الْمَلَائِكَةَ بِالرُّوحِ مِنْ أَمْرِهِ عَلَىٰ مَن يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ أَنْ أَنذِرُوا أَنَّهُ لَا إِلَـٰهَ إِلَّا أَنَا فَاتَّقُونِ ﴿٢﴾

“Фаришталарни Ўз амри бўлган руҳ билан қулларидан танлаб олган кишига юборади ва айтадики: инсонларни огоҳлантиринглар, Мендан бошқа илоҳ йўқдир, Мендан тақво қилинглар.” (Наҳл 16/2)

وَكَذَٰلِكَ أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ رُوحًا مِّنْ أَمْرِنَا ۚ مَا كُنتَ تَدْرِي مَا الْكِتَابُ وَلَا الْإِيمَانُ وَلَـٰكِن جَعَلْنَاهُ نُورًا نَّهْدِي بِهِ مَن نَّشَاءُ مِنْ عِبَادِنَا ۚ وَإِنَّكَ لَتَهْدِي إِلَىٰ صِرَاطٍ مُّسْتَقِيمٍ ﴿٥٢﴾ صِرَاطِ اللَّـهِ الَّذِي لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ ۗ أَلَا إِلَى اللَّـهِ تَصِيرُ الْأُمُورُ ﴿٥٣”

“Шундай қилиб сенга ҳам шу йўл билан амримиз бўлмиш руҳни-Қуръонни ваҳий қилдик. Акс ҳолда сен, бу китобни ва ундаги имонни билмас эдинг. Лекин, биз уни нур/ойдинлатувчи китоб қилдик, қулларим орасидан лойиқ кўрган кишиларга у билан йўл кўрсатамиз. Сен албатта тўғри йўлни кўрсатасан. Осмонлар ва ердаги барча нарса уники бўлган Аллоҳнинг йўлини. Билингки, барча ишлар Аллоҳга улашади. “ (Шўро 42/52-53)

Б- Жаброил алайҳиссалом

Аллоҳдан олган маълумотларини Унинг набийларига етказиш вазифаси юклатилган Жаброил алайҳиссаломга ишончли руҳ = ар-Руҳул Амин дейилади. Алоқадор оят қуйидагича:

Шубҳасизки, у Қуръон борлиқларнинг эгаси тарафидан юборилгандир. Уни ишончли руҳ/руҳул амин олиб тушган. (Шуаро 26/192-193)

Жаброил алайҳиссалом ҳам инсонлар каби имтиҳонга тобеъ борлиқлар турига киргани учун, унда ҳам руҳ мужассамдир.

Малаклар – Аллоҳ таоло тарафидан  вазифа юклатилган жинлардир. Буни кўрсатган оят қуйидагича:

وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ كَانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّيَّتَهُ أَوْلِيَاء مِن دُونِي وَهُمْ لَكُمْ عَدُوٌّ بِئْسَ لِلظَّالِمِينَ بَدَلًا .

“Ўз вақтида фаришталарга: ъОдамга сажда қилинглар!ъ дедик. Иблисдан бошқа уларни ҳаммаси сажда қилди. У – жинлардан эди, аммо Раббининг амридан чиқти. Энди уни ва унинг наслини энг яқинларингиз қилиб ўзингиз билан мени ўртамга қўйиб оляпсизларми? Ҳолбуки, улар сизларга душмандир. Ҳақсиз йўлда бўлганлар учун қандай ёмон алмашувдир бу!” (Каҳф 18/50)

Оятдаги: “У – жинлардан эди, аммо Раббининг амридан чиқди”, жумласини тўғри тушуниш учун: “Раббининг амридан чиқмаган жинлар кимлар эди?” деб савол бериш керак. Буни жавоби эса: Фаришталардир. Амрдан чиққан фаришта эса Иблисдир. Агар Иблис фаришта бўлмаганда, саждадан жавобгарликка тортилмаган бўлар эди. Чунки сажда амри фаришталарга берилган. Сажда қилмаслигини сабаби, ўзини катта тутиб паст кетмаслиги эди. (Маъл: Бақара 2/34) Бу гуноҳни агар Жаброил алайҳиссалом қилганида ҳам, худди шу жазога тортилган бўлар эди. Алоқадор оятлар шундай:

لَّن يَسْتَنكِفَ الْمَسِيحُ أَن يَكُونَ عَبْدًا لِّلَّـهِ وَلَا الْمَلَائِكَةُ الْمُقَرَّبُونَ ۚ وَمَن يَسْتَنكِفْ عَنْ عِبَادَتِهِ وَيَسْتَكْبِرْ فَسَيَحْشُرُهُمْ إِلَيْهِ جَمِيعًا ﴿١٧٢﴾ فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فَيُوَفِّيهِمْ أُجُورَهُمْ وَيَزِيدُهُم مِّن فَضْلِهِ ۖ وَأَمَّا الَّذِينَ اسْتَنكَفُوا وَاسْتَكْبَرُوا فَيُعَذِّبُهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا وَلَا يَجِدُونَ لَهُم مِّن دُونِ اللَّـهِ وَلِيًّا وَلَا نَصِيرًا ﴿١٧٣﴾

“Масиҳ, Аллоҳга қул бўлишдан тортиниб чекинмайди. Аллоҳга яқин мақомдаги фаришталар ҳам шундайдир. Ким катта кетиб Аллоҳга қуллик қилишдан чекинса, билсинки, Аллоҳ уларни ҳаммасини ҳузурига тўплайди. Аллоҳга ишониб-суяниб яхши ишлар қилганларни, ҳам лойиқ бўлган ажр-мукофотларини тўлиқ қилиб беради ва ҳамда ўз фазли билан ажр қўшиб беради. Катта кетиб қуллик қилишдан чекинганларга келсак, уларни оғриқли қийноқда азоблайди. Улар, ўзлари учун Аллоҳ билан ўзларини ўртасига тушадиган бир дўст ҳам топа олишмайди ва на бир ёрдамчи ҳам топа олишмайди.” (Нисо 4/172-173)

Жаброил алайҳиссалом яна Руҳул-қудус деб ҳам танитилган. Алоқадор оят шундай:

قُلْ نَزَّلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ مِن رَّبِّكَ بِالْحَقِّ لِيُثَبِّتَ الَّذِينَ آمَنُواْ وَهُدًى وَبُشْرَى لِلْمُسْلِمِينَ .وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ إِنَّمَا يُعَلِّمُهُ بَشَرٌ لِّسَانُ الَّذِي يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ أَعْجَمِيٌّ وَهَـذَا لِسَانٌ عَرَبِيٌّ مُّبِينٌ.

“Айтинг: Уни – Руҳул Қудус Раббидан бир ҳақиқат бўлган ҳолда юбордики, ишониб суянганларни собит қадам қилсин, то’г’ри ё’лни ко’рсатсин ва то’лиқ таслим бо’лганларга бир ҳуш хабар бўлсин.” (Наҳл 16/102)

Аллоҳ таолонинг сифатларидан бири ал-Қуддусдир. Топ-тоза, пок, ҳар турли камчилик ва нуқсондан узоқ дегани[3]. Ал-Қудус ҳам бир хил ма’нода. Демак, “Руҳул-Қудус” = ал-Қудуснинг руҳи, я’ни Аллоҳдан келган руҳ деб таржима қилинса ҳам бо’лади.[4]

Қуйидаги оятда эса Жаброил учун “руҳимиз = روحنا ” ифодаси о’рин олган:

وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ مَرْيَمَ إِذِ انتَبَذَتْ مِنْ أَهْلِهَا مَكَانًا شَرْقِيًّا ﴿١٦﴾ فَاتَّخَذَتْ مِن دُونِهِمْ حِجَابًا فَأَرْسَلْنَا إِلَيْهَا رُوحَنَا فَتَمَثَّلَ لَهَا بَشَرًا سَوِيًّا ﴿١٧﴾ قَالَتْ إِنِّي أَعُوذُ بِالرَّحْمَـٰنِ مِنكَ إِن كُنتَ تَقِيًّا ﴿١٨﴾ قَالَ إِنَّمَا أَنَا رَسُولُ رَبِّكِ لِأَهَبَ لَكِ غُلَامًا زَكِيًّا ﴿١٩﴾ قَالَتْ أَنَّىٰ يَكُونُ لِي غُلَامٌ وَلَمْ يَمْسَسْنِي بَشَرٌ وَلَمْ أَكُ بَغِيًّا ﴿٢٠﴾ قَالَ كَذَٰلِكِ قَالَ رَبُّكِ هُوَ عَلَيَّ هَيِّنٌ ۖ وَلِنَجْعَلَهُ آيَةً لِّلنَّاسِ وَرَحْمَةً مِّنَّا ۚ وَكَانَ أَمْرًا مَّقْضِيًّا ﴿٢١﴾

“Бу китобда Марямни ҳикоясини ҳам тушунтир. Бир куни оиласидан айрилиб шарқ томондаги бир ерга о’рнашди. У шундай қилиб о’зи ва улар о’ртасида то’сиқ қилиб олганда, Биз унга руҳимиз Жаброилни юбордик, у унга дуруст бир инсон бо’либ ко’ринди. Марям айтдики: “Сендан Раҳмонга сиг’инаман, агар номусли бо’лсанг албатта.” У айтди: “Мен фақатгина Раббимнинг элчисиман, сенга бир келишган фарзанд бериш учунгина келдим.” Марям шундай деди: “Менга бирорта ҳам эр кишининг қо’ли тегмаган бо’лса, менда қаердан о’г’ил бо’лади? Ё’лдан чиққан бир аёл ҳам эмасман.” “Шундай бо’лади!” деди. Рабинг айтдики: “Бу нарса Менга осондир, уни инсонлар учун бир оят-нишона ва ҳузуримдан бир яхшилик қиламан. Бу – қарори берилган бир ишдир.” (Марям 19/16-21)

Бундай ҳолатдаги Руҳул-Қудус Аллоҳдан илм ва ма’лумот олиб келган фаришта бо’лади. Исо алайҳиссалом бешикда бўлган вақтида гапиришини таъминлаган , унга Китобни, ҳикматни я’ни Тавротни ва Инжилни о’ргатган ва уни доимо қо’ллаб қувватлаган ҳам Жаброил алайҳиссалом олиб келган о’ша илмдир.

 إِذْ قَالَ اللَّهُ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ اذْكُرْ نِعْمَتِي عَلَيْكَ وَعَلَى وَالِدَتِكَ إِذْ أَيَّدْتُكَ بِرُوحِ الْقُدُسِ تُكَلِّمُ النَّاسَ فِي الْمَهْدِ وَكَهْلًا وَإِذْ عَلَّمْتُكَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَالتَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ

“Бир кун Аллоҳ шундай дейди: “Эй Марям ўғли Исо! Сенга ва онангга қилган яхшилигимни эсла! Сени Руҳул-Қудус билан қўллаб-қувватлаган   эдим, бешикдали вақтингда ва етишган вақтингда инсонлар билан гаплашар эдинг. Сенга Китоб ва Ҳикматни яъни Таврот ва Инжилни ўргатган эдим.” (Моида 5/110)

Аллоҳ бир инсон билан ваҳий (илҳом), парда орқасидан ёки бир элчи юбормасдан асло гаплашмагани боис[5], бу ердаги Исо алайҳиссаломни гаплаштирган Таврот ва Инжилни, Китоб ва Ҳикматни ўргатган Руҳул-Қудусдан яъни Жаброил алайҳиссаломдан бошқаси бўлиши мумкин эмас.

Жаброил Муҳаммад алайҳиссаломнинг ҳам ўргатувчисидир. Алоқадор оятлар қуйидагича:

وَالنَّجْمِ إِذَا هَوَىٰ ﴿١﴾ مَا ضَلَّ صَاحِبُكُمْ وَمَا غَوَىٰ ﴿٢﴾ وَمَا يَنطِقُ عَنِ الْهَوَىٰ ﴿٣﴾ إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْيٌ يُوحَىٰ ﴿٤﴾ عَلَّمَهُ شَدِيدُ الْقُوَىٰ ﴿٥﴾

“Порлаб сўнаётганда ўша қутб юлдузи учун, сизнинг биродарингиз адашгани ҳам, ҳаддан ошгани ҳам йўқ. У – гапини ўз орзу-истагига кўра гапирмайди. У – унга юборилган ваҳийдан бошқа нарса эмас. Уни унга куч-қуввати соғлом бўлган Жаброил ўргатди.” (Нажм 53/1-5)

 

C- Қадр кечаси фаришталарга берилган руҳ

Аллоҳ таоло қадр сурасида шундай буюради:

إِنَّا أَنزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ ﴿١﴾ وَمَا أَدْرَاكَ مَا لَيْلَةُ الْقَدْرِ ﴿٢﴾ لَيْلَةُ الْقَدْرِ خَيْرٌ مِّنْ أَلْفِ شَهْرٍ ﴿٣﴾ تَنَزَّلُ الْمَلَائِكَةُ وَالرُّوحُ فِيهَا بِإِذْنِ رَبِّهِم مِّن كُلِّ أَمْرٍ ﴿٤﴾ سَلَامٌ هِيَ حَتَّىٰ مَطْلَعِ الْفَجْرِ ﴿٥﴾

“Биз Қуръонни қадр кечасида юбордик! Қадр кечаси нима эканини сен қаердан биласан? Қадр кечаси минг ойдан яхшидир. У кечада фаришталар Раббининг изни билан ҳар мавзуга алоқадор руҳлар билан биргаликда тушишади. У кеча – тонг ери оқаргунча эсон-омонлик кечасидир.” (Қадр 97/1-5)

Қуйидаги оятда, ўша кечада фаришталарга вазифалар юклатилгани билдирилмоқда:

حم ﴿١﴾ وَالْكِتَابِ الْمُبِينِ ﴿٢﴾ إِنَّا أَنزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةٍ مُّبَارَكَةٍ ۚ إِنَّا كُنَّا مُنذِرِينَ ﴿٣﴾ فِيهَا يُفْرَقُ كُلُّ أَمْرٍ حَكِيمٍ ﴿٤﴾ أَمْرًا مِّنْ عِندِنَا ۚ إِنَّا كُنَّا مُرْسِلِينَ ﴿٥﴾ رَحْمَةً مِّن رَّبِّكَ ۚ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ ﴿٦﴾

“Ҳа. Мим. Ҳар нарсани очиқлаб берувчи Китоб ҳақи учун, Биз у Қуръонни муборак бир кечада юбордик, чунки Биз у билан огоҳлантириб турувчимиз. Қарорга боғлиқ ҳар бир иш у кечада тарқатилади. Ҳузуримиздан белгиланган ишга кўра элчи фаришталар юбориб турамиз. Бу нарса – Раббингнинг бир яхшилигидир. Шубҳасиз, У эшитиб турувчи, билиб турувчидир.” (Духон 44/1-6)

Қадр кечаси фаришталарга берилган буйруқ билан руҳни алоқасини ҳақида қуйидаги оят кўрсатиб бермоқда:

وَكَذَلِكَ أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ رُوحًا مِنْ أَمْرِنَا

“Шу йўл орқали сенга ҳам амримиз бўлган руҳни/Қуръонни ваҳий қилдик.” (Шўро 42/52)

Жаброил – қадр кечаси тушган фаришталардан бир донасидир. Ҳар бир фариштанинг қўлида келгуси қадр кечасигача қиладиган ишлари кўрсатилган буйруқлар бор.

Фаришталар набий бўлмаган инсонларга ҳам тушишади. Алоқадор оятлардан бири қуйидагича:

 رَفِيعُ الدَّرَجَاتِ ذُو الْعَرْشِ يُلْقِي الرُّوحَ مِنْ أَمْرِهِ عَلَى مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ لِيُنْذِرَ يَوْمَ التَّلَاقِ

“Барча даражалардан ҳам уст табақада, мутлақ бошқариб туриш ҳокимиятнинг эгаси бўлган Аллоҳ – инсонларга юзланиш кунини огоҳлантириш учун, қулларидан хоҳлаганини ичига амридан бўлган ўша руҳ/маълумотни йўлиқтиради.” (Ғофир 40/15)

Оша руҳ орқали инсон ўзини кучли ҳис қилишни ва ҳар ишда Аллоҳни ақлига келтиришни бошлайди. Келтирилган барча оятлардан маълум бўлишига кўра, амр/буйруқ калимаси билан бирга зикр қилинган руҳ – ўша амр ўз ичига олган нарсадир. Қадр кечасида туширилган амрлардан бирида Қуръон оятлари бор эканига кўра, Қадр сурасининг 4-ояти қуйидагича таржима қилинди:

 تَنَزَّلُ الْمَلَائِكَةُ  وَ (معهم) الرُّوحُ فِيهَا بِإِذْنِ رَبِّهِم مِّن كُلِّ أَمْرٍ

У кечада фаришталар ўзлари билан биргаликда ўша руҳ/ўша маълумот билан ва Раббининг изни ила ҳар нарса учун тушишади.

 

Д – Тўғри йўлда бўлганларга дастак бўлиши учун берилган руҳ

Аллоҳ таоло – Унинг йўлида ҳар қандай қийинчиликларга бардош бериш бор кучи билан ғайрат кўрсатиб ҳаракат қилган қулларига ёрдам бераман деб с’оз берган. Алоқадор оят қуйидагича:

 وَالَّذِينَ جَاهَدُوا فِينَا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنَا وَإِنَّ اللَّهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِينَ

“Бизни деб бор кучи билан ғайрат кўрсатганларга, албатта йўлларимизни кўрсатамиз. Албатта, Аллоҳ,  одоб-ахлоқи чиройли кишилар билан биргадир.” (Анкабут 29/69)

Аллоҳ таолони Мусо алайҳиссаломнинг онасига қилган яхшилиги мана шу йўсинда эди. Алоқадор оятлар қуйидагича:

وَأَوْحَيْنَا إِلَىٰ أُمِّ مُوسَىٰ أَنْ أَرْضِعِيهِ ۖ فَإِذَا خِفْتِ عَلَيْهِ فَأَلْقِيهِ فِي الْيَمِّ وَلَا تَخَافِي وَلَا تَحْزَنِي ۖ إِنَّا رَادُّوهُ إِلَيْكِ وَجَاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسَلِينَ ﴿٧﴾ فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَنًا ۗ إِنَّ فِرْعَوْنَ وَهَامَانَ وَجُنُودَهُمَا كَانُوا خَاطِئِينَ ﴿٨﴾ وَقَالَتِ امْرَأَتُ فِرْعَوْنَ قُرَّتُ عَيْنٍ لِّي وَلَكَ ۖ لَا تَقْتُلُوهُ عَسَىٰ أَن يَنفَعَنَا أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَدًا وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ ﴿٩﴾ وَأَصْبَحَ فُؤَادُ أُمِّ مُوسَىٰ فَارِغًا ۖ إِن كَادَتْ لَتُبْدِي بِهِ لَوْلَا أَن رَّبَطْنَا عَلَىٰ قَلْبِهَا لِتَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ ﴿١٠﴾ وَقَالَتْ لِأُخْتِهِ قُصِّيهِ ۖ فَبَصُرَتْ بِهِ عَن جُنُبٍ وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ ﴿١١﴾  وَحَرَّمْنَا عَلَيْهِ الْمَرَاضِعَ مِن قَبْلُ فَقَالَتْ هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلَىٰ أَهْلِ بَيْتٍ يَكْفُلُونَهُ لَكُمْ وَهُمْ لَهُ نَاصِحُونَ ﴿١٢﴾

“Мусонинг онасига шундай ваҳий қилдик: “Уни эмиз. Унга бирон барса бўлишидан қўрққанингда, уни дарёда оқиз. Қўрқма ва хафа бўлма, биз уни сенга қайтарамиз ва уни элчилардан бири қилиб тайинлаймиз.”

Онаси уни оқизганида кейин, Фиръавнни оиласи уни топиб олдики, ўзларига душман ва ғамгинлик бўлсин. Чунки, Фиръавн, Ҳомон ва уларни аскарлари хато қилувчилар эди.

Фиръавнни аёли айтдики: “Бу мени ва сени қўз қувончимиз бўла қолсин, ўлдирманглар, балки ишимизга яраб қолар, ёки уни фарзанд қилиб сақлаб олармиз.” Улар ишни асл моҳиятини фарқига бормаётган эди.

Мусони онаси кўнгли очиқ бир ҳолатда уйғонди. Бизга ишониб суянганлардан бўлсин деб уни қалбини соғломлаштирмаганимизда эди, сал бўлмаса уни фош қилар эди.

У она Мусони опасига “уни орқасидан бор” деди. Опаси уни бир чеккадан кузатиб борди, аммо улар буни фарқига бормаётган эди. Аввал биз унга эмизувчи оналарни эммаслик хусусиятини бердик. Опаси айтдики: “Мен сизларга у болани боқиш билан таъминлай оладиган бир оилани кўрсатай-ми?  Улар унга яхши қарашади.” (Қасос 28/7-12)

Аллоҳ таоло бир инсон билан ваҳий/илҳом, ёки парда орқасидан ё бўлмаса бир элчи юбориш орқалигина гаплашишига кўра (Шўро 42/51) бу ерда Мусони онаси билан гаплашган шахс – Аллоҳ вазифа юклаган бир фариштадан бошқаси бўлиши мумкин эмас.

Аллоҳ мана шу шаклда кўплаб инсонларни қўллаб қувватлайди. Буларни хусусиятларини тушунтириб берган оят қуйидагича:

 لَا تَجِدُ قَوْمًا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ يُوَادُّونَ مَنْ حَادَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَلَوْ كَانُوا آبَاءَهُمْ أَوْ أَبْنَاءَهُمْ أَوْ إِخْوَانَهُمْ أَوْ عَشِيرَتَهُمْ أُولَئِكَ كَتَبَ فِي قُلُوبِهِمُ الْإِيمَانَ وَأَيَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ وَيُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ أُولَئِكَ حِزْبُ اللَّهِ أَلَا إِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ.

“Аллоҳга ва Охират кунига ишониб суянган бир халқни – Аллоҳга ва элчисига чек-чегара қўйганлар билан ўзаро меҳр-муҳаббат қурганликларини кўрмайсан. Гарчи улар буларнинг оталари, ўғлилари, ака-укалари ёки қариндош-уруғлари бўлсин. Аллоҳ уларни қалбларига имонни жойлаштириб қўйган, Ўз ҳузуридан бир руҳ/илм билан қўллаб қувватлаган ва ичидан анҳорлар оқиб турадиган боғларга асло ўлмайдиган қилиб киргизиб қўядиган кишилар – ана ўша мўминлардир. Аллоҳ улардан рози, улар ҳам Аллоҳдан розидир. Улар Аллоҳнинг тарафдорларидир. Огоҳ бўлинг, орзуларига эришадиганлар Аллоҳнинг тарафдорларидир.” (Мужодала 58/22)

Набийимизга алоқадор бўлган бир оят қуйидагича:

إِنَّ اللَّهَ وَمَلَائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ وَسَلِّمُوا تَسْلِيمًا

“Аллоҳ ва фаришталар бу набийни қо’ллаб қувватламоқда[6]. Эй мўминлар, сизлар ҳам унга ёрдам беринг ва самимият кўрсатинг.” (Аҳзоб 33/56)

Мусулмонлар ҳам Бадр ва Уҳуд жангларида ёрдам олишган. Алоқадор оятлар қуйидагича:

وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّـهُ بِبَدْرٍ وَأَنتُمْ أَذِلَّةٌ ۖ فَاتَّقُوا اللَّـهَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ ﴿١٢٣﴾ إِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنِينَ أَلَن يَكْفِيَكُمْ أَن يُمِدَّكُمْ رَبُّكُم بِثَلَاثَةِ آلَافٍ مِّنَ الْمَلَائِكَةِ مُنزَلِينَ ﴿١٢٤﴾ بَلَىٰ ۚ إِن تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا وَيَأْتُوكُم مِّن فَوْرِهِمْ هَـٰذَا يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُم بِخَمْسَةِ آلَافٍ مِّنَ الْمَلَائِكَةِ مُسَوِّمِينَ ﴿١٢٥﴾ وَمَا جَعَلَهُ اللَّـهُ إِلَّا بُشْرَىٰ لَكُمْ وَلِتَطْمَئِنَّ قُلُوبُكُم بِهِ ۗ وَمَا النَّصْرُ إِلَّا مِنْ عِندِ اللَّـهِ الْعَزِيزِ الْحَكِيمِ ﴿١٢٦﴾

Чорасиз ҳолга тушган вақтингизда Аллоҳ Бадрда сизларга ёрдам берди. Шундай экан Аллоҳдан қўрқингки, вазифаларингизни адо этсангизлар.

Ўша куни мо’минларга шундай дер эдинг: “Юборилган уч мингта фаришта билан Аллоҳ сизларга ёрдам бериши етмайдими?”

Албатта етади. Аммо ҳимоя чораларингизни олиб сабр-бардошли ҳаракат қилсангизлар, улар ҳам шу услубда сизга бостириб келишса, Раббингиз сизларга орқангиздан айрилмайдиган беш мингта фаришта билан ёрдам беради.

Аллоҳ бу ёрдамни – фақатгина бир ҳуш хабар бўлсин ва у билан қалбларингиз хотиржам бўлсин деб берди. Зафарни – доимо устун бўлган ва барча қарорлари тўғри бўлган Аллоҳдан бошқаси бера олмайди.” (Оли Имрон 3/123-126)

 Э – Осмонлар ва ерга берилган амр

Аллоҳ таоло осмонларни, ерни, ўсимликлар ва барча жонли нарсаларни Ўз илми билан яратгани учун, уларнинг ҳар бири бир оят ва Аллоҳнинг китобларини Унга оид эканини белгисидир. Бир оят шундай:

سَنُرِيهِمْ آيَاتِنَا فِي الْآفَاقِ وَفِي أَنفُسِهِمْ حَتَّىٰ يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ ۗ

“Уларга ён-атрофларида ва ўзларида оятларимизни кўрсатамиз, натижада у Қуръон тамомийла тўғри экани уларни нуқтаи назаридан ўртага чиқади.” (Фуссилат 41/53)

Аллоҳ аввал ерни сўнгра осмонларни яратган ва шундай буюрди:

ثُمَّ اسْتَوَىٰ إِلَى السَّمَاءِ وَهِيَ دُخَانٌ فَقَالَ لَهَا وَلِلْأَرْضِ ائْتِيَا طَوْعًا أَوْ كَرْهًا قَالَتَا أَتَيْنَا طَائِعِينَ ﴿١١﴾

“Сўнгра туман ҳолатидаги осмонга йўналди, осмонга ва ерга: “Ихтиёрий ёки мажбурий ҳолда буйруғимга келинг!” деганида, иккиси ҳам “Ихтиёрий равишда амрингга келдик” деб жавоб беришди. (Фуссилат 41/11)

Осмонлар ва ер буйруққа итоат қилиши

Нуҳ тўфонида осмонлар ва ерга шундай буйруқ берилган эди:

وَقِيلَ يَا أَرْضُ ابْلَعِي مَاءَكِ وَيَا سَمَاءُ أَقْلِعِي وَغِيضَ الْمَاءُ وَقُضِيَ الْأَمْرُ وَاسْتَوَتْ عَلَى الْجُودِيِّ ۖ وَقِيلَ بُعْدًا لِّلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ ﴿٤٤﴾

“Эй ер, сувингни ют! Эй само сувингни тут!” дейилди. Сув сингдирилди, иш якунланди, кема ҳам Жудининг тепасига ўрнашди ва шундай дейилди: “Хатоликлар ичидаги халқлар узоқ бўлсин!” (Ҳуд 11/44)

Осмонлар ва ернинг хафа бўлиши

Осмонлар ва ер инсонларни қилган гуноҳ ишларидан таъсирланади. Аллоҳ таоло шундай марҳамат қилади:

وَقَالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمَـٰنُ وَلَدًا ﴿٨٨﴾ لَّقَدْ جِئْتُمْ شَيْئًا إِدًّا ﴿٨٩﴾ تَكَادُ السَّمَاوَاتُ يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ وَتَنشَقُّ الْأَرْضُ وَتَخِرُّ الْجِبَالُ هَدًّا ﴿٩٠﴾ أَن دَعَوْا لِلرَّحْمَـٰنِ وَلَدًا ﴿٩١﴾

“Раҳмон фарзанд тутди” дейишди. Ҳақиқатан жуда ҳам бир қабиҳ сўз айтишди. Шу боис, сал қолса осмонлар парчаланар, ер ёрилар ва тоғлар чўкар эди. Бу нарсалар фақатгина “Раҳмонни фарзанди бор” деганликлари учунгина бўлар эди…” (Марям 19/88-91)

فَمَا بَكَتْ عَلَيْهِمُ السَّمَاءُ وَالْأَرْضُ وَمَا كَانُوا مُنظَرِينَ ﴿٢٩﴾

Фиръавн ва унинг қўшинига на осмон йиғлади ва на ер. Уларга бошқа бир фурсат ҳам берилмади. (Духон 44/29)

Тоғ-у тошлардаги Аллоҳ қўрқуви

Ер-у осмонларга берилган илм уларни кучига ярашадир. Қуръондаги илм уларни кучидан ошиб кетади. Буни қуйидаги оят кўрсатиб беради:

وْ أَنزَلْنَا هَـٰذَا الْقُرْآنَ عَلَىٰ جَبَلٍ لَّرَأَيْتَهُ خَاشِعًا مُّتَصَدِّعًا مِّنْ خَشْيَةِ اللَّـهِ ۚ وَتِلْكَ الْأَمْثَالُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ﴿٢١﴾

“Агар биз бу Қуръонни бирон бир тоққа туширганимизда, Аллоҳдан қўрққанлиги сабабли бош эккан ҳолатда парча-парча бўлиб кетганини кўрар эдинг. Бу мисолларни инсонлар тафаккур қилсинлар деб беряпмиз.” (Ҳашр 59/21)

وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللَّـهِ ۗ

“Тошлар орасида Аллоҳдан қўрққанидан пастга юмалаб тушадиган тош ҳам бор.” (Бақара 2/74)

 

Ўт-алангага берилган буйруқ

Иброҳим алайҳиссалом ўтга ташланганда Аллоҳ таоло шундай деди:

قُلْنَا يَا نَارُ كُونِي بَرْدًا وَسَلَامًا عَلَىٰ إِبْرَاهِيمَ ﴿٦٩﴾

“Эй ўт! Иброҳимга нисбатан салқин ва зарарсиз бўл!” дедик.” (Анбиё 21/69)

Бу буйруққа кўра, ўт Иброҳимни куйдирмади.

Бу оятлар, осмонлар ва ерга берилган илм – вазифаларини бажара оладиган даражада эканини, Қуръондаги илм ва маълумотлар улардаги сиғим ва имкониятлардан ортиқча эканини кўрсатмоқда.

 

Ф – Барча жонлиларга берилган руҳ

Аллоҳ таоло инсондан бошқа жонли мавжудотларга ҳам маълумот юклаган. Бир оят шундай:

وَأَوْحَىٰ رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ أَنِ اتَّخِذِي مِنَ الْجِبَالِ بُيُوتًا وَمِنَ الشَّجَرِ وَمِمَّا يَعْرِشُونَ ﴿٦٨﴾

“Раббинг арига шу маълумотни юклади: “Тоғлар, ёғочлар ва қурилган[7] инлардан ўзингиз учун яшаш жойлар қилиб олинглар.” (Наҳл 16/68)

Инсонни бошқа мавжудотлардан ажратиб турувчи нарса ақл экани айтилади.[8] Ҳолбуки, қуйидаги оятларда, қушлар ва чумолилар ақлини ишлатиб бир-бирлари билан гаплашгани ва турли тадбирлар олганини билдирмоқда:

وَحُشِرَ لِسُلَيْمَانَ جُنُودُهُ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنسِ وَالطَّيْرِ فَهُمْ يُوزَعُونَ ﴿١٧﴾ حَتَّىٰ إِذَا أَتَوْا عَلَىٰ وَادِ النَّمْلِ قَالَتْ نَمْلَةٌ يَا أَيُّهَا النَّمْلُ ادْخُلُوا مَسَاكِنَكُمْ لَا يَحْطِمَنَّكُمْ سُلَيْمَانُ وَجُنُودُهُ وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ ﴿١٨﴾ فَتَبَسَّمَ ضَاحِكًا مِّن قَوْلِهَا وَقَالَ رَبِّ أَوْزِعْنِي أَنْ أَشْكُرَ نِعْمَتَكَ الَّتِي أَنْعَمْتَ عَلَيَّ وَعَلَىٰ وَالِدَيَّ وَأَنْ أَعْمَلَ صَالِحًا تَرْضَاهُ وَأَدْخِلْنِي بِرَحْمَتِكَ فِي عِبَادِكَ الصَّالِحِينَ ﴿١٩﴾ وَتَفَقَّدَ الطَّيْرَ فَقَالَ مَا لِيَ لَا أَرَى الْهُدْهُدَ أَمْ كَانَ مِنَ الْغَائِبِينَ ﴿٢٠﴾ لَأُعَذِّبَنَّهُ عَذَابًا شَدِيدًا أَوْ لَأَذْبَحَنَّهُ أَوْ لَيَأْتِيَنِّي بِسُلْطَانٍ مُّبِينٍ ﴿٢١﴾ فَمَكَثَ غَيْرَ بَعِيدٍ فَقَالَ أَحَطتُ بِمَا لَمْ تُحِطْ بِهِ وَجِئْتُكَ مِن سَبَإٍ بِنَبَإٍ يَقِينٍ ﴿٢٢﴾إِنِّي وَجَدتُّ امْرَأَةً تَمْلِكُهُمْ وَأُوتِيَتْ مِن كُلِّ شَيْءٍ وَلَهَا عَرْشٌ عَظِيمٌ ﴿٢٣﴾ وَجَدتُّهَا وَقَوْمَهَا يَسْجُدُونَ لِلشَّمْسِ مِن دُونِ اللَّـهِ وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ أَعْمَالَهُمْ فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّبِيلِ فَهُمْ لَا يَهْتَدُونَ ﴿٢٤﴾ أَلَّا يَسْجُدُوا لِلَّـهِ الَّذِي يُخْرِجُ الْخَبْءَ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَيَعْلَمُ مَا تُخْفُونَ وَمَا تُعْلِنُونَ ﴿٢٥﴾ اللَّـهُ لَا إِلَـٰهَ إِلَّا هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ ۩ ﴿٢٦﴾  قَالَ سَنَنظُرُ أَصَدَقْتَ أَمْ كُنتَ مِنَ الْكَاذِبِينَ ﴿٢٧﴾ اذْهَب بِّكِتَابِي هَـٰذَا فَأَلْقِهْ إِلَيْهِمْ ثُمَّ تَوَلَّ عَنْهُمْ فَانظُرْ مَاذَا يَرْجِعُونَ ﴿٢٨﴾ قَالَتْ يَا أَيُّهَا الْمَلَأُ إِنِّي أُلْقِيَ إِلَيَّ كِتَابٌ كَرِيمٌ ﴿٢٩﴾ إِنَّهُ مِن سُلَيْمَانَ وَإِنَّهُ بِسْمِ اللَّـهِ الرَّحْمَـٰنِ الرَّحِيمِ ﴿٣٠﴾ أَلَّا تَعْلُوا عَلَيَّ وَأْتُونِي مُسْلِمِينَ ﴿٣١﴾ قَالَتْ يَا أَيُّهَا الْمَلَأُ أَفْتُونِي فِي أَمْرِي مَا كُنتُ قَاطِعَةً أَمْرًا حَتَّىٰ تَشْهَدُونِ ﴿٣٢﴾

“Сулаймонни жинлар, инсонлар ва қушлардан ташкил топган аскарлари тоʻпланиб, тизилиб туришди. Чумолилар водийига келганларида, бир чумоли: “Эй чумолилар, инларингизга киринглар, Сулаймон ва унинг аскарлари сизларни билмасдан эзиб юборишмасин”, деди.

Сулаймон унинг сўзидан кулимсиради ва: “Раббим, менга ва ота-онамга берган неъматларингга нисбатан вазифамни ўз ўрнида адо этишимга ва Сен рози бўладиган ишларни бажаришимга фурсат бер. Марҳаматинг билан мени яхшилар қаторига қўш.

Сулаймон қушларни назоратдан ўтказди. “Нимага Ҳудҳудни кўрмаяпман? Ёки йўқолди-ми?” деди. “Уни айбига яраша[9] жазолайман ёки уни кесиб юбораман. Ё бўлмаса, менга – ўзини ҳақ эканини кўрсатадиган бир далил олиб келади!”

Кўп ўтмай Ҳудҳуд пайдо бўлди ва шундай деди: “Сени ундан тўлиқ хабаринг бўлмаган нарсани мен яхшилаб билиб келдим. Сенга Сабаъдан ишончли бир хабар олиб келдим. У ерда, эҳтиёжи учун керак бўлган ҳар нарса берилган бир аёлни кўрдим, уларга ҳукмронлик қилар эди, каттагина тахти ҳам бор эди. У ва унинг халқи Аллоҳ билан ўзлари ўртасига қуёшни қўйиб унга сажда қилаётганини кўрдим. Шайтон уларни қилмишларини ўзларига чиройли кўрсатиб қўйибди ва уларни тўғри йўлдан адаштирибди. Шу сабабли, улар ҳозирда то’г’ри ё’л эмаслар.

Аслида, осмонлар ва ерда сақлаб қўйилган нарсаларни ташқарига чиқарадиган Аллоҳга сажда қилишмайдими?! У, яширган нарсаларини ҳам, ошкор қилган нарсаларини ҳам билади. Аллоҳ- Ундан бошқа илоҳ йўқ, буюк бошқарув Арш эгасидир.”

Сулаймон айтдики: “Кўрамиз, то’г’ри гапиряпсанми ёки ёлғончилардан биримисан? Шу мактубимни олиб бориб ташла ва бир чекада қандай жавоб беришини кутиб тур.”

Ҳудҳуд айтганини қилди. Қиролича айтдики: “Эй аъёнлар! Менга эътиборли бир мактуб ташланди. Сулаймондан эмиш, ъяхшилиги чексиз, неъмати беҳисоб бўлмиш Аллоҳнинг номи биланъ деб бошланган. ъМенга қарши бош кўтармасдан, таслим бўлган ҳолатингизда менга келингларъ дейилган.”

Эй аъёнлар! Бу ишимда менга то’г’ри бир фикр билдиринглар. Сизлар билан кўришмай туриб бирон ишга қатъий қарор бермаганман” (Намл 27/17-32)

 

Чумолиларни шу сўзи улар ўзларини ўзлари сақлаб қолиш илми ва иқтидорига эга эканлигини билдиради:

“Эй чумолилар, инларингизга киринглар, Сулаймон ва унинг аскарлари сизларни билмасдан эзиб юборишмасин” (Намл 27/18)

Юқоридаги оятларда келтирилган оятлардаги шу ифодалар, Ҳудҳуд ҳам ўзига юклатилган вазифани ўз ўрнида адо этиш ва ўзини панага олиб сақланиб қолишчалик илм ва маълумотга эга эканини билдиради:

“Сени ундан тўлиқ хабаринг бўлмаган нарсани мен яхшилаб билиб келдим. Сенга Сабаъдан ишончли бир хабар олиб келдим. У ерда, эҳтиёжи учун керак бўлган ҳар нарса берилган бир аёлни кўрдим, уларга ҳукмронлик қилар эди, улкан тахти ҳам бор эди. У ва унинг халқи Аллоҳ билан ўзлари ўртасига қуёшни қўйиб унга сажда қилаётганини кўрдим. Шайтон уларни қилмишларини ўзларига чиройли кўрсатиб қўйибди ва уларни тўғри йўлдан адаштирибди. Шу сабабли, улар ҳозирда то’г’ри ё’л эмаслар. Аслида, осмонлар ва ерда сақлаб қўйилган нарсаларни ташқарига чиқарадиган Аллоҳга сажда қилишмайдими?! У, яширган нарсаларини ҳам, ошкор қилган нарсаларини ҳам билади. Аллоҳ- Ундан бошқа илоҳ йўқ, буюк бошқарув Арш эгасидир.”

 

2 – Илоҳий илмларни қабул қилиб, ундан фойдалана олиш салоҳияти

Инсонлар ва жинларга юклатилган руҳ, уларга – илмни ўрганиш ва ундан фойдалана олиш, янги илмий кашфиётлар яратиш ва ҳаёт тарзини ўзгартира олиш салоҳияти ва қобилиятига эга қилади. Зотан, уларга руҳ юклатилиши илм юклатилиши дегани эмас. Аллоҳ таоло шундай буюради:

   وَاللَّـهُ أَخْرَجَكُم مِّن بُطُونِ أُمَّهَاتِكُمْ لَا تَعْلَمُونَ شَيْئًا وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصَارَ وَالْأَفْئِدَةَ ۙ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ ﴿٧٨﴾

“Аллоҳ сизларни оналарингизни қорнидан чиқарганида ҳеч нарсани билмас эдингиз. Аммо сизларга эшитиш, басират/кўриш хусусияти ва кўнгиллар берди. Балки буларни ўз ўрнида фойдаланасиз.” (Намл 16/78)

Инсонлар ва жинлар тўғри маълумотга душ келганида, албатта қалби таскин топади. Одамлар томонидан ишлаб чиқарилган ма’лумотларнинг аниқлиги шубҳали бо’лиши мумкин. Лекин Аллоҳдан келган илм кишининг қалбига мос ва уйғун келади ва уни тинчлантиради ва хотиржам қилиб қўяди. Аллоҳ таоло шундай буюради:

     الَّذِينَ آمَنُوا وَتَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُم بِذِكْرِ اللَّـهِ ۗ أَلَا بِذِكْرِ اللَّـهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ ﴿٢٨﴾

“(Унга йўналганлар) Аллоҳнинг зикри бўлмиш Қуръон билан қалби таскин топадиган мўминлардир. Диққат-эътиборли бўлинглар, қалблар Аллоҳнинг зикри бўлмиш Китоби билангина хотиржам бўлиб таскин топади. ” (Раъд 13/28)

Қуръонни эшитган жинларни айтган сўзлари шу жиҳатдан жуда муҳимдир:

قُلْ أُوحِيَ إِلَيَّ أَنَّهُ اسْتَمَعَ نَفَرٌ مِّنَ الْجِنِّ فَقَالُوا إِنَّا سَمِعْنَا قُرْآنًا عَجَبًا ﴿١﴾ يَهْدِي إِلَى الرُّشْدِ فَآمَنَّا بِهِ ۖ وَلَن نُّشْرِكَ بِرَبِّنَا أَحَدًا ﴿٢﴾ وَأَنَّهُ تَعَالَىٰ جَدُّ رَبِّنَا مَا اتَّخَذَ صَاحِبَةً وَلَا وَلَدًا ﴿٣﴾

“Айтинг-ки: “Менга шулар ваҳий қилинди: Жинларнинг бир қисми мени тинглашди ва шундай дейишди: ъБизларни ҳайрон қолдириб қўйган Қуръон/бир оят жумласини эшитдик. Етукликка бошлар эди. Унга ишониб суяндик, энди ҳеч кимни Раббимизга шерик деб ҳисобламаймиз. Раббимиз жуда ҳам буюкдир, на бир жуфт ва на бир фарзанд тутган.”(Жин 72/1-3)

Илоҳи маълумотларни ўз ичига олган Қуръон инсонни ҳам жинни ҳам хотиржам қилиб қўяди. Ундан юз ўгирган иши, дунёвий манфаатларига то’г’ри келмагани учунгина юз ўгиради ва шайтонни ўйинчоғи бўлиб қолади. Аллоҳ таоло шундай буюради:

وَمَن يَعْشُ عَن ذِكْرِ الرَّحْمَـٰنِ نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطَانًا فَهُوَ لَهُ قَرِينٌ ﴿٣٦﴾ وَإِنَّهُمْ لَيَصُدُّونَهُمْ عَنِ السَّبِيلِ وَيَحْسَبُونَ أَنَّهُم مُّهْتَدُونَ ﴿٣٧﴾

“Ким Раҳмонни Зикри бўлмиш Қуръондан юз ўгирса, бошига бир шайтонни ўраб қўямиз, шунда шайтон у билан баробар бўлади. Шайтонлар бу кабиларни йўлдан оздиради, аммо, улар ўзларини то’г’ри ё’лдамиз деб ҳисоблашади.” (Зуҳруф 43/36-37)

 

А – Инсонга юклатилган руҳ – салоҳият ва қобилият

الَّذِي أَحْسَنَ كُلَّ شَيْءٍ خَلَقَهُ ۖ وَبَدَأَ خَلْقَ الْإِنسَانِ مِن طِينٍ ﴿٧﴾ ثُمَّ جَعَلَ نَسْلَهُ مِن سُلَالَةٍ مِّن مَّاءٍ مَّهِينٍ ﴿٨﴾ ثُمَّ سَوَّاهُ وَنَفَخَ فِيهِ مِن رُّوحِهِ ۖ وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصَارَ وَالْأَفْئِدَةَ ۚ قَلِيلًا مَّا تَشْكُرُونَ ﴿٩﴾

Барча нарсани чиройли қилиб яратган ва ўша инсонни/Одамни яратишни эса лойдан бошлаган Удир. Со’нгра унинг наслини ҳақир сувдан ташкил топган моҳиятли сувдан яратди. Сўнгра шаклини тузатиб унга Ўз руҳидан уфлади. Шундай қилиб сизларга тинглаш, кўриш қобилияти ва дилларни берди. Буларни шукрини қанчалар оз адо қиляпсизлар. (Сажда 32/-7-9)

Бу оятлар, тупроқдан яратилган Одам ва жуфти билан зурриётларидан келган инсонларга руҳ яъни, салоҳият ва қобилият – вужуд ва шакл-шамойил яратилиши тугаганидан кейин юклатилганини билдиради. Қуйидаги оятлар бунга алоқадор баъзи маълумотларни ўртага қўймоқда:

 وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنسَانَ مِن سُلَالَةٍ مِّن طِينٍ ﴿١٢﴾ ثُمَّ جَعَلْنَاهُ نُطْفَةً فِي قَرَارٍ مَّكِينٍ ﴿١٣﴾ ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا فَكَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ ۚ فَتَبَارَكَ اللَّـهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِينَ ﴿١٤﴾

Қасамки, Биз инсонни лойдан ташкил топган озуқавий моҳиятдан яратдик. Со’нгра уни мустаҳкам қароргоҳдаги маний ҳолатига олиб келдик. Со’нгра манийни лахта қонга[10] айлантирдик, кейин, лахта қонни бир парча го’шт қилдик, сўнгра, парча го’штни суяклар қилиб яратиб, суякларга го’шт қопладик, со’нгра  бошқа бир борлиқ ҳолатига олиб келдик. Яратувчиларнинг энг гўзали[11] бўлмиш Аллоҳ – гўзаллик ва яхшиликнинг манбасидир! (Мўминун 23/12-14)

“Сўнгра уни бошқа бир борлиқ қилиб яратдик” ифодаси, бошқа жонли борлиқлардан ажралиши ва фарқ қилиши унинг вужуди шакли тамомланиб унга руҳ берилгандан кейин юз беришини кўрсатмоқда. Руҳ берилишидан аввал кўзлар, қулоқлар ва қалблар ҳам вужуд билан биргаликда яратилиб бўлингани учун, руҳ билан биргаликда берилган эшитиб тушиниш, кўриб билиш хусусиятлари ва қалб вужуднинг эмас, балки руҳнинг хусусиятларидандир.

Тинглаш ва Басират

Аввалги бўлимларда келтирилган оятлардан чумоли ва Ҳудҳуд қушини эшитувчи ва кўрувчи бир борлиқ экани, уларга юклатилган чекланган ҳолатдаги илмдан фойдалана олишини ўргандик. Улар ҳаёт тарзларини ўзгартира олиш даражасидаги илм ва қобилиятлари йўқ, чунки, улар ундай илмни ўргана олиш ва у илмдан фойдалана олиш қобилияти ва салоҳиятига эга эмаслар. Аммо, инсонга руҳ билан бирга берилган тинглаш ва басират билан кўра олиш қобилияти орқали, янгидан янги илм ва маданият сари интилиш, турли ғоя ва мақсадлар сари интилиш ва ўз ҳаёт тарзини ўзгартира олиш қобилиятига эга бўлади.

Қалб/Кўнгил

Кўнгил инсоннинг асосий бошқарув аъзосидир. Вужудга тегишли бўлган ақл, то’г’ри маълумотларга эга бўлишни таъминлаб туради ва доим шуни талаб қилади. Қалб эса, ўз манфаатлари билан тўғрилар ўртасида бориб келиб туради. Агар қарорини ўз манфаатларига қараб берадиган бўлса, кўнглини баъзи ҳақиқатлар ва тўғриларга нисбатан ёпиб қўйиб, уларни эшитмасликка ва кўрмасликка ҳаракат қилади, кўриб билиб турган нарсасини ҳам гўё уни кўрмаган ва билмагандек бўлишга ҳаракат қилади. Ўзларини худди қалблари муҳрланган, кўрлари ва қулоқларига парда тўсилгандек кўрсатишади, ва ҳақиқатларни тан олмасликда оёқ тирашади. Айнан шу нарса, уни инсонларга нисбатан нонкўр, Аллоҳга нисбатан эса кофир бўлиш ҳолатига олиб келади. Аллоҳ таоло шундай буюради:

    نَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَوَاءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنذِرْهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ ﴿٦﴾ خَتَمَ اللَّـهُ عَلَىٰ قُلُوبِهِمْ وَعَلَىٰ سَمْعِهِمْ ۖ وَعَلَىٰ أَبْصَارِهِمْ غِشَاوَةٌ ۖ وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ ﴿٧﴾

Кофирларни огоҳлантирсанг ҳам огоҳлантирмасанг ҳам фарқи йўқ, улар барибир ишониб суянишмайди. Гўё, қалблари ва қулоқларини Аллоҳ муҳрлаб қўйган ва кўзларида парда бордек.[12] Уларнинг насибалари буюк бир азоб-қийноқдир. (Бақара 2/6-7)

Баъзилар икки тарафда ўйнайди. Оятларни инкор қилиб ўзларига нисбатан бошқалар тарафидан салбий фикр уйғотмаслик учун, оятларни қабул қилгандек кўрсатишади. Шахсий манфаатларига тўғри келмаган оятларни маънолари билан ўйнашиб, кофирлардан ҳам баттар ёмон ва гуноҳкор аҳволга тушишади. Ўзларича, ҳам Аллоҳни ва ҳам мо’мин-мусулмонларни алдаб чув туширяпмиз деб ўйлашади. Аллоҳ таоло шундай буюради:

أَفَتَطْمَعُونَ أَن يُؤْمِنُوا لَكُمْ وَقَدْ كَانَ فَرِيقٌ مِّنْهُمْ يَسْمَعُونَ كَلَامَ اللَّـهِ ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُ مِن بَعْدِ مَا عَقَلُوهُ وَهُمْ يَعْلَمُونَ ﴿٧٥﴾ وَإِذَا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قَالُوا آمَنَّا وَإِذَا خَلَا بَعْضُهُمْ إِلَىٰ بَعْضٍ قَالُوا أَتُحَدِّثُونَهُم بِمَا فَتَحَ اللَّـهُ عَلَيْكُمْ لِيُحَاجُّوكُم بِهِ عِندَ رَبِّكُمْ ۚ أَفَلَا تَعْقِلُونَ ﴿٧٦﴾ أَوَلَا يَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّـهَ يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَمَا يُعْلِنُونَ ﴿٧٧﴾ وَمِنْهُمْ أُمِّيُّونَ لَا يَعْلَمُونَ الْكِتَابَ إِلَّا أَمَانِيَّ وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَظُنُّونَ ﴿٧٨﴾ فَوَيْلٌ لِّلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتَابَ بِأَيْدِيهِمْ ثُمَّ يَقُولُونَ هَـٰذَا مِنْ عِندِ اللَّـهِ لِيَشْتَرُوا بِهِ ثَمَنًا قَلِيلًا ۖ فَوَيْلٌ لَّهُم مِّمَّا كَتَبَتْ أَيْدِيهِمْ وَوَيْلٌ لَّهُم مِّمَّا يَكْسِبُونَ ﴿٧٩﴾

Эй Мўминлар! Улар бизга ишонади деб умид қилмоқдасизлар шундайми? Уларнинг орасида бир фирқа бор эдики, Улар Аллоҳнинг оятларини эшитиб/тушуниб етиб, ундан кейин уни билиб туриб бошқа тарафга буриб ўзгартирар эди.

Улар Мўминлар билан кўришган вақтда: “Биз ҳам ишондик!” дейишади. Бир-бирлари билан ёлғиз қолишганида эса: “Аллоҳ сизларга билдирган ҳақиқатни нима учун уларга айтяпсизлар?  Улар буни Раббингизни ҳузурида сизларга қарши далил қилиб кўрсатсин, шундайми? Ақлингизни ишлатмайсизми?”  дейишади.

Ахир билишмайдимики, Аллоҳ уларнинг яширин-у ошкора қилаётган ишларини билиб туради-ку.

Уларнинг орасида – китобни нима эканини билмайдиган, фақатгина ёлғон-елпи орзу-ҳаваслар  биладиган уммийлари  бор. Уларнинг ишлари гумондан иборат холос.

Китобни ўз қўллари билан ёзиб, кейин уни озгина/ўткинчи пулга сотиш учун: “Бу Аллоҳ тарафидан” деганларни тортиши бор! Ўз қўллари билан ёзган нарса туфайли ҳолига вой. Эришган нарсалари туфайли ҳолига вой! (Бақара 2/75-79)

 

Бу мунофиқ иккиюзламачилар, ҳам Аллоҳни ва ҳам мо’мин-мусулмонларга ўйин қурдик деб ўйлашади. Ўйинга тушиб қолган аслида ўзлари бўлади-ю, лекин ўзлари буни фарқига бормайди. Аллоҳ таоло шундай буюради:

 

يُخَادِعُونَ اللَّـهَ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَمَا يَخْدَعُونَ إِلَّا أَنفُسَهُمْ وَمَا يَشْعُرُونَ ﴿٩﴾ فِي قُلُوبِهِم مَّرَضٌ فَزَادَهُمُ اللَّـهُ مَرَضًا ۖ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ بِمَا كَانُوا يَكْذِبُونَ ﴿١٠﴾

Аллоҳга ва мўминларга қарши ўйин қуришга уринадилар[13]. Улар ўйинга фақатгина ўзларини киргизадилар-у, ўзлари буни фарқига бормайдилар.

Буларнинг қалбларида (кофирликлари туфайли)бир касаллик пайдо бўлади, Аллоҳ уларга яна битта касалликни (ёлғончилик касаллигини) қўшиб қўяди. Ёлғон гапирганликларини эвазига қўлга киргизган нарсалари эса, оғриқ берувчи бир қийноқдир[14]. Бақара 2/9-10)

Истар кофир бўлсин истар мунофиқ, уларнинг ҳар бири ўзларини имонли деб билишади, лекин Аллоҳнинг буйруқларига самимият кўрсатишга уларга нималардир қарши чиқаётганини иддао қилишади ва “қани эди биз ҳам мутлақ таслимият кўрсата олсак” деб ич-ичини ейди. Аллоҳ таоло шундай буюради:

    رُّبَمَا يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُواْ لَوْ كَانُواْ مُسْلِمِينَ

Оятларни кўрмасликда оёқ тираган кофирлар, вақти-вақти билан “кошки биз ҳам тўлиқ таслимият кўрсатувчи бўла олсак эди” деб қаттиқ орзу қилишади. (Ҳижр 15-2)

Кофирлик билиб туриб хато ва залолат йўлга кириш эканини билдирувчи оятлар қуйидагича:

وَلَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ تَفَرَّقُوا وَاخْتَلَفُوا مِن بَعْدِ مَا جَاءَهُمُ الْبَيِّنَاتُ ۚ وَأُولَـٰئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ ﴿١٠٥﴾ يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ ۚ فَأَمَّا الَّذِينَ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ أَكَفَرْتُم بَعْدَ إِيمَانِكُمْ فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنتُمْ تَكْفُرُونَ ﴿١٠٦﴾

Уларга очиқ-ойдин кўрсатмалар келганидан кейин ўша кўрсатмалардан узоқлашган ва ихтилофга тушганлар каби бўлманглар. Уларга катта азоб-қийноқ бор. Баъзи юзлар оқ ва баъзи юзлар қора бўладиган кунда, юзлари қорайганларига шундай дейилади: “сизлар ишонгандан кейин кофир бўлдингиз, шундай эмас-ми? Кофир бўлганингиз эвазига мана шу азобни тотинг энди.” (Оли Имрон 3/105-106)

Мусо алайҳиссаломни кўрсатган қанчадан-қанча мўжизасига қарамай, Фиръавн ва унинг хонадони унинг даъватини қабул қилишмади. Мусо Аллоҳнинг элчиси экани аниқ билишган эди, аммо манфаатларига тўғри келмагани туфайли уни қабул қилишмади. Алоқадор оятлар қуйидагича:

فَلَمَّا جَاءَتْهُمْ آيَاتُنَا مُبْصِرَةً قَالُوا هَـٰذَا سِحْرٌ مُّبِينٌ ﴿١٣﴾ وَجَحَدُوا بِهَا وَاسْتَيْقَنَتْهَا أَنفُسُهُمْ ظُلْمًا وَعُلُوًّا ۚ فَانظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُفْسِدِينَ ﴿١٤﴾

Ҳар нарсани очиқ-ойдин ўртага қўйган оятларимиз келганида: “Булар очиқча сеҳрдир” дейишди. Ичларида заррача шубҳа бўлмаган ҳолда, хатога қўл уриш ва катта кетишликлари сабабли, у оятлари билиб туриб инкор қилишди. Ўша бузғунчиларини оқибати қандай якунланганига қарагин. (Намл 27/13-14)

Ўзича тўғри деб билган нарсаларга эргашиб фитна ва фасод чиқариш қанчалар инсонга алоқадор бўлган бир ҳиссий хусусият бўлса, асл ва табиий ҳақиқат ва тўғриликка эга чиқиш учун жонини фидо қилиб бўлса ҳам унга эга чиқиш ҳам асл инсони сифат ва хусусиятлардан биридир. Аллоҳ таоло шундай буюради:

            وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاةِ اللَّهِ وَاللَّهُ رَءُوفٌ بِالْعِبَادِ.

Шундай инсонлар ҳам бор, улар Аллоҳни розилигига эришиш учун жонини ҳам беради. Аллоҳ бу каби қулларига жуда ҳам шафқатлидир. (Бақара 2/207)

Хулоса қилиб айтганда, инсон – эшитиш ва билиш аъзолари орқали эришган илмларидан кўнглига қараб ё яхши ёки ёмон томонлама фойдалана оладиган ва унга кўра ҳаракат қила оладиган ўзгача бир борлиқдир.

 

Б – Исо алайҳиссаломни калом ва руҳ бўлиши

Аллоҳ таоло Исо алайҳиссалом ҳақида шундай буюради:

يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لاَ تَغْلُواْ فِي دِينِكُمْ وَلاَ تَقُولُواْ عَلَى اللّهِ إِلاَّ الْحَقِّ إِنَّمَا الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ رَسُولُ اللّهِ وَكَلِمَتُهُ أَلْقَاهَا إِلَى مَرْيَمَ وَرُوحٌ مِّنْهُ فَآمِنُواْ بِاللّهِ وَرُسُلِهِ وَلاَ تَقُولُواْ ثَلاَثَةٌ انتَهُواْ خَيْرًا لَّكُمْ إِنَّمَا اللّهُ إِلَـهٌ وَاحِدٌ سُبْحَانَهُ أَن يَكُونَ لَهُ وَلَدٌ لَّهُ مَا فِي السَّمَاوَات وَمَا فِي الأَرْضِ وَكَفَى بِاللّهِ وَكِيلاً..

“Эй (Таврот ва Инжилни яхши билган) китоб аҳли! Динингизда ошириб юборманглар, Аллоҳ ҳақида фақат тўғри гапиринглар. Марям ўғли Исо Масиҳ фақатгина Аллоҳнинг элчисидир, Марямга улаштирган калимаси ва Ўзидан бир руҳдир. Шундай экан, Аллоҳга ва Унинг элчиларига ишониб суянинглар. “Илоҳ учдир” деманглар, бундан тийилинглар, ўзингизга яхши. Аллоҳ – ягона илоҳдир, Ундан бошқаси йўқ. Уни фарзандга нима эҳтиёжи бор! Ахир, осмонлар ва ердаги барча нарса Уникидир. Аллоҳ етарли вакилдир.” (Нисо 4/171)

Исо – Аллоҳни Марямга улаштирган калимаси эканини мазмуни қандай эканини қуйидаги оят тушинтириб беради:

قَالَتْ رَبِّ أَنَّى يَكُونُ لِي وَلَدٌ وَلَمْ يَمْسَسْنِي بَشَرٌ قَالَ كَذَلِكِ اللّهُ يَخْلُقُ مَا يَشَاء إِذَا قَضَى أَمْرًا فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُن فَيَكُونُ

“Марям: “Раббим! Менга бирорта эркакни қўли тегмай туриб, менда қандай қилиб фарзанд бўлиши мумкин?” деди. Аллоҳ: ъҲа шундай! Аммо, Аллоҳ хоҳлаб танлаганини яратади. Бир ишга қарор берганида “Бўл!” дейди, ўша нарса пайдо бўладиъ деди.” (Оли Имрон 3/47)

Демак, Исо алайҳиссалом Аллоҳни калимаси дегани – Исони отаси бўлмагани ҳолда, Аллоҳни “Бол!” деган буйруғидан кейин Исони пайдо бўлиши дегани. Одам Алайҳиссаломни ҳам отаси бўлмаган. Унга нисбатан ҳам Аллоҳ “Бўл!” деган ва бўлган. Буни қуйидаги оят тушунтириб беради:

 إِنَّ مَثَلَ عِيسَى عِندَ اللّهِ كَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِن تُرَابٍ ثِمَّ قَالَ لَهُ كُن فَيَكُونُ

“Аллоҳ ҳузурида сони ҳолати худди Одамни ҳолатидек. Одамни тупроқдан яратиб, кейин унга: “Бўл!” деди, у пайдо бўлишни бошлади.” (Оли Имрон 3/59)

Айнан ўша ҳолат, қолган барча инсонлар учун ҳам жорий бўлади. Аллоҳ таоло шундай буюради:

  إِنَّمَا أَمْرُهُ إِذَا أَرَادَ شَيْئًا أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ

“Бирон нарсани ирода қилганида, Уни қиладиган иши фақатгина ўша нарсага нисбатан: Бўл!” дейишидир. Кейин у нарса пайдо бўлади.” (Ясин 36/82)

Исо алайҳиссалом “Аллоҳни Ўзидан бир руҳ” бўлиши, у ҳам бошқа инсонлар билан бир хил эканини билдиради. Чунки қуйидаги оятга кўра барча инсонлар Аллоҳ тарафидан бир руҳдир:

ثُمَّ سَوَّاهُ وَنَفَخَ فِيهِ مِنْ رُوحِهِ وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصَارَ وَالْأَفْئِدَةَ قَلِيلًا مَا تَشْكُرُونَ.

“Сўнгра (Инсонни жисмоний яратилиш шаклини тамомлаганидан кейин) уни тўғрилаб тузатди ва унга Ўз руҳидан уфлади.”  (Сажда 32/9)

Инсонга руҳ уфланиши, у онасини қорнидалик вақтида юз бергани учун, шу икки оят Исо алайҳиссаломга пуфланган руҳ у ўз онаси Марямни қорнидалигида пуфланганини билдиради:

وَالَّتِي أَحْصَنَتْ فَرْجَهَا فَنَفَخْنَا فِيهَا مِن رُّوحِنَا وَجَعَلْنَاهَا وَابْنَهَا آيَةً لِّلْعَالَمِينَ

“Ўз номусини сақлаган аёл-Марямни ичига Ўз руҳимиздан уфладик, уни ва ўғлини замондошларига бир нишона қилдик.” (Анбиё 21/91)

 وَمَرْيَمَ ابْنَتَ عِمْرَانَ الَّتِي أَحْصَنَتْ فَرْجَهَا فَنَفَخْنَا فِيهِ مِن رُّوحِنَا وَصَدَّقَتْ بِكَلِمَاتِ رَبِّهَا وَكُتُبِهِ وَكَانَتْ مِنَ الْقَانِتِينَ

“Аллоҳ – ўз номусини сақлаган Имроннинг қизи Марямни ҳам ўрнак қилади. Уни ичига руҳимиздан уфлаган эдик. Марям Рабининг сўзларини ва китобларини тасдиқлаган эди. У ич-ичидан бўйин экканлардан эди.” (Таҳрим 66/12)

 

C –Жинларга уфланган руҳ

Жинларга руҳ пуфлангани ҳақида очиқ баён қилинган бир оят йўқ. Фақатгина шу оят руҳ уфланиши сабабли инсониятга берилган бошқа борлиқлардан ўзгача уч хусусият жинларда ҳам бор эканини кўрсатгани учун, уларга ҳам руҳ берилганини яъни, улар ҳам инсонларга хос қобилиятларга эга эканини билдиради. Алоқадор оят шундай:

وَلَقَدْ ذَرَأْنَا لِجَهَنَّمَ كَثِيرًا مِّنَ الْجِنِّ وَالإِنسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لاَّ يَفْقَهُونَ بِهَا وَلَهُمْ أَعْيُنٌ لاَّ يُبْصِرُونَ بِهَا وَلَهُمْ آذَانٌ لاَّ يَسْمَعُونَ بِهَا أُوْلَـئِكَ كَالأَنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُوْلَـئِكَ هُمُ الْغَافِلُونَ.

“Жинлар ва инсонларни аксариятини гўё Жаҳаннамга ўтин бўлсин деб яратибмиз.[15] Уларни ҳам қалблари бор, лекин у қалби билан ҳақиқатни тушуниб-етмайдилар, кўзлари ҳам бор, лекин, улар у кўз билан келажакни кўрмайдилар, қулоқлари ҳам бор, лекин, улар у қулоқ билан гап эшитмайдилар. Улар чорва ҳайвонлар[16] кабидир. Аслида, ундан ҳам паст савиядадир. Ана ўшалар ғофил/хабарсизлардир. “(Аъроф 7/159)

 

Д – Руҳни кундалик ҳаракати

Мавзуга алоқадор оятлардан – инсонга берилган руҳ уни гўё иккинчи вужудидек эканини ўрганган эдик. Қуйидаги оят бу нарса мутлақо тўғри эканини ифода қилмоқда:

 اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنفُسَ حِينَ مَوْتِهَا وَالَّتِي لَمْ تَمُتْ فِي مَنَامِهَا فَيُمْسِكُ الَّتِي قَضَى عَلَيْهَا الْمَوْتَ وَيُرْسِلُ الْأُخْرَى إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِّقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ

“Аллоҳ – нафсларни унинг ўлими асносида олади, ўлмаганни эса уйқу асносида олади. Ўлимига ҳукм қилган нафсни тутади, бошқасини эса, белгиланган ажалигача қўйиб юборади. Бунда – тушунган бир жамият учун кўрсатмалар-оятлар бордир.” (Зумар 39/42)

Бу оятга кўра, ҳар инсонда иккитадан нафс бўлиб, биринчиси бадан, иккинчиси руҳдир. Бадан ҳам уйқуга кетади ва ўлади, лекин руҳ на ўлади ва на уҳлайди.

Баданга руҳ киргизилиши бамисоли компютерга ишловчи программа юклатилишига ўхшайди. Компютерга юкланадиган программа компютер жиҳози ясалиб тайёр ҳолга келтирилгандан кейин-гина юклатилганидек, инсондаги руҳ ҳам, қачонки унинг вужуди ва шакли тайёр ҳолга келганида-гина унга руҳ юклатилади. Руҳ бадандан худди уйдек фойдаланади. Бадан уйқуга кетганда руҳ ундан чиқиб кетади ва уйғонганда қайтиб киради. Ўлган бадан худди бузилиб ишдан чиққан компютер каби бўлиб қолади, қачонки тузатилиб қайтадан ишга яроқли ҳолатга келмагунича унга руҳ кирмайди. Бир оят шундай:

   وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ وَيَعْلَمُ مَا جَرَحْتُمْ بِالنَّهَارِ ثُمَّ يَبْعَثُكُمْ فِيهِ لِيُقْضَى أَجَلٌ مُسَمًّى ثُمَّ إِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ ثُمَّ يُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ

“Кундузлари қилган ишларингизни билиб туриб кечалари сизларни вафот эттираётган Удир. Сўнгра, белгиланган вақт тўлганида кундузи сизларни турғизмоқда. …” (Анъом 6/60)

 

   Э – Ўлган кишини руҳи

Уйқуга кетган киши, ўтган вақт муддатини фарқига бормайди. Ашоби Каҳф ғорда тўлиқ 309 йил[17] уҳлаб қолган, аммо қанча вақт ўтганини билишмаган, ҳатто хаёлига ҳам келтира олишмаган. Аллоҳ таоло шундай буюради:

وَكَذَلِكَ بَعَثْنَاهُمْ لِيَتَسَاءلُوا بَيْنَهُمْ قَالَ قَائِلٌ مِّنْهُمْ كَمْ لَبِثْتُمْ قَالُوا لَبِثْنَا يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ

“Бир-биридан сўрашсин деб уларни уйғотдик. Ораларидан бири: “Қанча қолиб кетдингиз?” деб сўраганида, “бир кун ёки ундан ҳам озроқ қолдик” деб жавоб беришди.” (Каҳф 18/19)

Ўлим билан уйқу бир хил ҳолатда идрок этилгани учун, ўлган киши ҳам қанча вақт ўтганини билмайди. Алоқадор оят қуйидагича:

أَوْ كَٱلَّذِى مَرَّ عَلَىٰ قَرْيَةٍ وَهِىَ خَاوِيَةٌ عَلَىٰ عُرُوشِهَا قَالَ أَنَّىٰ يُحْىِۦ هَٰذِهِ ٱللَّهُ بَعْدَ مَوْتِهَا ۖ فَأَمَاتَهُ ٱللَّهُ مِا۟ئَةَ عَامٍ ثُمَّ بَعَثَهُۥ ۖ قَالَ كَمْ لَبِثْتَ ۖ قَالَ لَبِثْتُ يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ ۖ قَالَ بَل لَّبِثْتَ مِا۟ئَةَ عَامٍ فَٱنظُرْ إِلَىٰ طَعَامِكَ وَشَرَابِكَ لَمْ يَتَسَنَّهْ ۖ وَٱنظُرْ إِلَىٰ حِمَارِكَ وَلِنَجْعَلَكَ ءَايَةً لِّلنَّاسِ ۖ وَٱنظُرْ إِلَى ٱلْعِظَامِ كَيْفَ نُنشِزُهَا ثُمَّ نَكْسُوهَا لَحْمًا ۚ فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُۥ قَالَ أَعْلَمُ أَنَّ ٱللَّهَ عَلَىٰ كُلِّ شَىْءٍ قَدِيرٌ

Қуйидаги кишини ҳам кўз ўнгингга келтирмадинг-ми[18]: У – чўкиб томлари босиб қолган бир шаҳардан ўтиб: Аллоҳ бу шаҳарни қандай тирилтирар экан? деди. Шунда Аллоҳ уни юз йилга ўлдирди, сўнг қайта тирилтириб: “Ўлик ҳолатингда қанча қолдинг?” деб сўради. У: “Бир кун ёки бир кундан ҳам оз” деб жавоб берди. Аллоҳ: “Бундай эмас, балки сен юз йил қолдинг, емоқ-ичмоғингга қара-да, ўзгариб бузилмади. Эшагингга қара. Инсонларга далил қилиш учун сени шу аҳволга солдим. Эшакни суякларига қараб, биз суякни ердан қандай қилиб қайтадан чиқариб қўйишимиз ва унга қандай қилиб эт қоплаб қўйишимизни кўриб тур!” деди. Бу иш унга ошкор бўлганида, у: Аллоҳ ҳар нарсага аниқ бир ўлчов қўйишини мана ҳозир билиб турибман” деди. (Бақара 2/259)

Юз йиллик ўлимидан кейин тирилган киши ва 309 йил ўлик ҳолатидан кейин тирилган киши ҳам ўзини “бир кун ёки ундан ҳам оз” уйқуда қолган деб ҳисобламоқда. Бу масалани янада очиқ қилиб тушунтириб берувчи оят қуйидагича:

وَلِلّهِ غَيْبُ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَمَا أَمْرُ السَّاعَةِ إِلاَّ كَلَمْحِ الْبَصَرِ أَوْ هُوَ أَقْرَبُ إِنَّ اللّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

Осмонлар ва ердаги барча билинмаган ғойиби Аллоҳга оиддир. Қиёмат вақтининг келиши кўз очиб юмгунчалик, балки ундан ҳам яқинроқдир. Аллоҳ ҳар нарсага бир ўлчов қўювчи зотдир. (Наҳл 16/77)

Ўлган кишининг тирилиши худди уйқудан турган кишининг ҳолатига ўхшайди. Алоқадор оят қуйидагича:

وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَإِذَا هُم مِّنَ الْأَجْدَاثِ إِلَىٰ رَبِّهِمْ يَنسِلُونَ ﴿٥١﴾ قَالُوا يَا وَيْلَنَا مَن بَعَثَنَا مِن مَّرْقَدِنَا ۜ ۗ هَـٰذَا مَا وَعَدَ الرَّحْمَـٰنُ وَصَدَقَ الْمُرْسَلُونَ ﴿٥٢﴾

Сур чалинади. Ана ўша вақт қабрларидан туриб Рабби томон шошадилар. “Ҳолимизга вой! Бизни ётган жойимиздан ким турғизди?” дейишади. (Ясин 36/51-52)

Бу оятларга кўра, илк вафот этган киши билан охирги ўлган ишининг ўтган вақт тушунчаси бир хил бўлади. Ўлаётган киши ҳам уйқуга кетаётган киши ҳам кўз юмишидан олдинги ҳолатини фарқига бориб билиб туради. Яхши инсон роҳат-фароғатли уйқуга кетади ва уйқусидан ором олади. Ёмон инсон эса, ётоқ жойига виждон азоби билан яқинлашади. Ўлим билан юзма-юз келган киши, ҳаёти ниҳоясига етишини билиб қолгани учун, ундаги руҳий ҳолатнинг таъсири яна кучлироқ бўлади. Яхши кишиларни ўлимдан аввалги ҳолатини қуйидаги оятдан билиб оламиз:

 الَّذِينَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلآئِكَةُ طَيِّبِينَ يَقُولُونَ سَلامٌ عَلَيْكُمُ ادْخُلُواْ الْجَنَّةَ بِمَا كُنتُمْ تَعْمَلُونَ

Фаришталар яхши инсонларни руҳларини олган вақтда уларга шундай дейишади: “Энди эсон-омонликдасиз! Қилган ишларингизга қарши бериладиган Жаннатга марҳамат[19]” дейишади. (Наҳл 16/32)

Гуноҳкор мо’минларни жони олинаётганда эшитган қайғули ва ғам-ташвишли сўзларини шу оятлардан билиб оламиз:

وَأَنفِقُوا مِن مَّا رَزَقْنَاكُم مِّن قَبْلِ أَن يَأْتِيَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ فَيَقُولَ رَبِّ لَوْلَا أَخَّرْتَنِي إِلَى أَجَلٍ قَرِيبٍ فَأَصَّدَّقَ وَأَكُن مِّنَ الصَّالِحِينَ , وَلَن يُؤَخِّرَ اللَّهُ نَفْسًا إِذَا جَاء أَجَلُهَا وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ .

Сизларга ризқ қилиб берган нарсамиздан яхшиликларга сарфланглар, акс ҳолда, сизлардан бирортангизга ўлим келганида шундай деб қоласизлар: “Раббим! Мени яна бир оз яшата қол, садақа бериб яхшилардан бўлиб олай.” Бирон кишини умри тугаганида, Аллоҳ унга асло қўшимча вақт бермайди. Аллоҳ қилмишларингиздан мутлақо хабардордир. (Мунофиқун 63/10)

Бутун ҳаётини хато ва ҳақсизликлар ичида ўтказган кишиларни ўлим асносидаги аҳволини қуйидаги оятлардан билиб оламиз:

الَّذِينَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ ظَالِمِي أَنفُسِهِمْ ۖ فَأَلْقَوُا السَّلَمَ مَا كُنَّا نَعْمَلُ مِن سُوءٍ ۚ بَلَىٰ إِنَّ اللَّـهَ عَلِيمٌ بِمَا كُنتُمْ تَعْمَلُونَ ﴿٢٨﴾ فَادْخُلُوا أَبْوَابَ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا ۖ فَلَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ ﴿٢٩﴾

Фаришталар – ҳақсизлик қилиб ўзларини ўзлари ёмон аҳволга солиб қўйган кишиларни руҳларини олаётганида, улар дарров таслимият кўрсатишади ва “Биз ҳеч ҳам ёмон иш қилмаётган эдик!” ъЙўқ, нима қилганингизни Аллоҳ жуда яхши билади. Сизлар ўлимсиз қоладиган ҳолатда Жаҳаннамга кирасиз[20].ъ Катта кетувчиларни борадиган жойи қандай ёмон! (Наҳл 16/28-29)

Юқоридаги ҳолатларнинг барчаси руҳ суғуриб олинишидан аввал юз беришини шу оятлардан билиб оламиз:

حَتَّىٰ إِذَا جَاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ رَبِّ ارْجِعُونِ ﴿٩٩﴾ لَعَلِّي أَعْمَلُ صَالِحًا فِيمَا تَرَكْتُ ۚ كَلَّا ۚ إِنَّهَا كَلِمَةٌ هُوَ قَائِلُهَا ۖ وَمِن وَرَائِهِم بَرْزَخٌ إِلَىٰ يَوْمِ يُبْعَثُونَ ﴿١٠٠﴾

Улардан (хато йўлда бўлганлардан) бирига ўлим келиши биланоқ шундай дейишади: “Раббим! Мени орқага қайтаринг. Ортда қолдирган дунёйимда балки бир яхши иш қиларман.” Йўқ, асло! Бу у гапирган қуруқ гапдир. Олдиларида қайтадан тириладиган кунгача бир тўсиқ бор. (Муъминун 23/99-100)

 

   Ф – Қиёмат бўлганда руҳларнинг ҳолати

Қиёматдан аввал барча инсонларни вужудлари ўлган, фақатгина руҳлари тирик  қолган бўлади. Қуйидаги оят, қиёмат қоим бўлиш асносида барча руҳлар самога кўтарилиши ҳақида баён қилади:

تَعْرُجُ الْمَلَائِكَةُ وَالرُّوحُ إِلَيْهِ فِي يَوْمٍ كَانَ مِقْدَارُهُ خَمْسِينَ أَلْفَ سَنَةٍ

“Муддати эллик минг йилдан[21] иборат бўлган кунда, (қайта тирилишидан аввал) фаришталар ва руҳлар Унга юксалади.” (Маориж 70-4)

Қуйидаги оятга кўра, илк яратилишни тамомлаш асносидаги вақт ҳам айнан эллик минг йил бўлган:

كَمَا بَدَأْنَا أَوَّلَ خَلْقٍ نُّعِيدُهُ وَعْدًا عَلَيْنَا إِنَّا كُنَّا فَاعِلِينَ

“Яратишни қандай бошлаган бўлсак, худди шу шаклда такрорлаймиз. Бу Бизнинг сўзимиздир, уни албатта бажарамиз.” (Анбиё 21/104)

Г – Янгидан тирилиш

Янгитдан тирилиш ҳақидаги оятлардан бири қуйидагича:

وَهُوَ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّيَاحَ بُشْرًا بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ حَتَّى إِذَا أَقَلَّتْ سَحَابًا ثِقَالًا سُقْنَاهُ لِبَلَدٍ مَيِّتٍ فَأَنْزَلْنَا بِهِ الْمَاءَ فَأَخْرَجْنَا بِهِ مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ كَذَلِكَ نُخْرِجُ الْمَوْتَى لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ

“Қиладиган яхшилигидан аввал шамолларни ҳуш хабар қилиб юборувчи Удир[22]. Шамоллар оғир булутларни осонлик билан қувлаб келганида, ўлик тупроқларга йўналтирамиз. Кейин, булутдан сув тушириб, у билан ҳар турли ўсимликни ундирамиз. Ўликларни ҳам мана шундай қилиб тирилтирамиз. Балки (бу ҳақда) тўғри маълумотга эга бўлишингиз мумкин.” (Аъроф 7/57)

Инсон тупроқдан яратилгани ҳақида олтита оятда кўрсатиб ўтилган[23]. Инсоннинг барча озуқаси лойдан, яъни тупроқ билан сувни бирлашишдан ҳосил бўлади. хулоса қилиб айтганда, уруғ билан сперманинг манбаси ҳам лойдир. Барча жониворлар тупроқ билан сувни бирлашиши натижасида ҳосил бўлган озуқавий асл моҳиятдан яратилади. Ҳаётда қолиши уларга боғлиқдир. Ундан айрилган парчалари ҳам қайтиб яна тупроққа қайтиб аралашиб кетади. Тупроқ инсонни, ҳайвонни ва ўсимликларни асосий моддаси ва она манбаидир. Онанинг бачадони ҳам уруғ экилган экин майдони кабидир. Алоқадор оят қуйидагича:

… نِسَاؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ

“Аёлларингиз сизлар учун экин еридир.” (Бақара 2/223)

Инсонни ривожланиб ҳаётга келиши ўсимликни ривожланиб ҳаётга кириб келишига ўхшатилган.

وَاللَّهُ أَنْبَتَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ نَبَاتًا

“Аллоҳ сизларни ердан бир ўсимлик каби ундириб чиқарди.” (Нуҳ 71/17)[24]

Қайта тирилишдан аввал тупроқ она бачадони вазифасини бажаради, ҳар бир инсондан қолган суяк парчаси ўзини қайта тирилишдаги уруғи бўлади. буни шу оятдан билиб оламиз:

 أَيَحْسَبُ الْإِنسَانُ أَلَّن نَجْمَعَ عِظَامَهُ.بَلَى قَادِرِينَ عَلَى أَن نُّسَوِّيَ بَنَانَهُ

“Инсон Бизни – уни суякларини йиғиб пайдо қила олмас деб ўйламоқда-ми? Ҳа, бармоқ изларини ҳам қайтариб ўрнига келтиришимизга ўлчов қўйган Бизмиз.” (Қияама 75/3-4)

Бадан билан руҳни илк мослашув ва мувофиқлашув жойи онанинг бачадонида юз беради. Бу шу оятдан билиб оламиз:

وَاللَّهُ خَلَقَكُم مِّن تُرَابٍ ثُمَّ مِن نُّطْفَةٍ ثُمَّ جَعَلَكُمْ أَزْوَاجًا

“Аллоҳ сизларни аввал тупроқдан, кейин ўғитланган уруғдан, сўнгра сизларни (руҳингиз билан баданингизни) мос-мувофиқ ҳолатга олиб келди.” (Фатир 35/11)

Қайта тириладиган кун яна руҳ бадан билан бирлаштирилади. Алоқадор оят қуйидагича:

وَإِذَا النُّفُوسُ زُوِّجَتْ .

“Руҳлар билан баданлар бирлаштирилганда.” (Таквир 91/7)

Шу сабабли, қиёматда қайтадан тирилган киши, ўзини гўё уйқудан ҳозир-гина уйғонган кишидек ҳис қилади. “Сур чалинади. Ана ўша вақт қабрларидан туриб Рабби томон шошадилар. (Гуноҳкорлар:) “Ҳолимизга вой! Бизни ётган жойимиздан ким турғизди?” дейишади. (Ясин 36/51-52)

 

ХУЛОСА

Оятларда кўрсатиб ўтилганидек, руҳ калимаси Қуръонда икки хил маънода келтирилган. Биринчиси Аллоҳдан келган билим, иккинчиси эса, Аллоҳ инсонларга ва жинларга берган салоҳият ва қобилиятдир.

Аллоҳ Ўз билимидан фаришталарга, набийларга, жонли ва жонсиз барча борлиқларга Ўзи танлаб, хоҳлаб лойиқ кўрганича берган ва унга кўра вазифалар юклаган. Набиларга берилган билимлар китобларига ёзилган. Ўша китобларни топиб, ундаги маълумотларга эга бўлиб тушуниб етган кишилар ўз ҳаётларини ўша китобларда ёзилган нарсаларга кўра ўзгартирсалар, имтиҳондан яхши ўтган ҳисобланади. Бунга эришиш учун эса, шахсий манфаатларни иккинчи ўринга қўя олиш керак. Шу боис, энг қийин нарса – ўз манфаатларидан воз кечиб, тўғри ва ҳақ бўлган нарса тарафдори бўлишдир. Аллоҳнинг китобида эса фақатгина тўғри ва ҳақ нарсалар ёзилган.

Иккинчи вужуд каби юклатилган руҳ, инсонда – эшитишлик билан бирга тинглаб тушуниш, кўриш билан бирга басират, яъни ақл кўзи билан кўриш, қон айланиш вазифасини бажарувчи юрак билан бирга кўнгил эгаси бўлиш каби хусусият ва қобилиятни ҳам пайдо қилади. Бу руҳ уни имтиҳон қилинадиган борлиқлар қаторига қўшиш билан биргаликда унга тегишли бўлган маълумотларни сақлаб қоладиган бир хотира нуқтаси вазифасини ҳам бажаради.

Аллоҳ таоло бизларни оз нафсини тийиб уни бошқара оладиган, тўғри нарсаларни хатоларидан ажрата оладиган ва тўғри ишлар билан банд бўлиб, дунё имтиҳонидан эсон-омон яхши ўтиб оладиган қулларидан бўлишимизни насиб қилсин.

 

Муаллиф: Проф. Др. Абдулазиз. Байиндир.

 

[1] Роғиб ал-Исфахоний, ал-Муфрадот, ذكر ва عرف моддаси.

[2] Мақойис.

[3] Лисан ал-Араб.

[4] Ал-Айн.

[5] Шўро 42/51.

[6] Лисанул Араб, الصَّلَاة моддаси.

[7] يَعْرِشُونَ феъли ҳам инсон ва бошқа борлиқлар учун ҳам бир хил фойдаланилади.

[9] Оятга Анъом сурасининг 160- ояти билан биргаликда маъно бердик. شديد = маҳкам бўғлиқ, ҳар тарафлама алоқадор маъноларни билдиради.

[10] Бачадонда осилиқ эмбрио.

[11] Бу оят, инсонлар ҳам Аллоҳ берган илмга кўра бирор нарсалар кашф этиши, яратиши мумкинлиги, лекин барибир Аллоҳ яратган нарса энг чирой;ли ва мукаммал экани ва Аллоҳ энг яхши яратувчи эканини билдиради.

[12] Бу оятда киноя ишлатилган. Баъзи оятлардаги жумлалар Араб тилидаги илтифот ва киноя санъатига кўра, ўз ўрнида Ўзбек тилига мос равишда таржима қилинди.

[13] الخداع калимаси, режали бир иш орқали бировни алдаш ёки уни чув туширишга айтилади. Муфрадот.

[14] Тавба сураси 101- оят билан биргаликда ўқилса янада тушинарли бўлади.

[15] Анъом 6/136, Нуҳ 71/17, Муъминун 23/79, Зуҳруф 43/11, Жин 72/15-оятлар билан биргаликда ўқилса янада тушинарли бўлади. Қўшимча маълумот учун мурожаат қилинг.

[16] Мр. Анъом 6/143-144.

[17] Каҳф 18/25.

[18] Оятга ўзидан аввалги оятга атф қилингани сабабли шундай маъно бердик.

[19] Оятни матни “Жаннатга киринглар” шаклидадир. Ҳали қиёмат бўлмай, биров савол-жавобдан ўтмай туриб биров Жаннат ёки Жаҳаннамга кирмаслик қоидасига кўра, оятга Араб тилидаги илтифот санъатига кўра Ўзбек тилига мос равишда таржима қилдик.

[20] Оятдаги илтифот санъатига Ўзбек тилига мувофиқ таржима қилдик.

[21] Аллоҳ билан бизни вақт тушунчамиз фарқлидир. Бизга кўра минг йил Аллоҳга кўра бир кундир. (Ҳаж 22/47) фаришталар ва руҳлар самога кўтариладиган кун инсонлар ўлик бўлгани учун, оятдаги 50.000. йилли у кун бизга кўра эмас, балки Аллоҳга кўрадир. Аллоҳ қомарий йилни асос қиолиб олгани учун (Тавба 9/36) бир йил 354 кундан иборатдир. Бу ҳисобга кўра 50.000. йил 17 миллион 700 минг кун бўлади. Аллоҳ ҳузурида бир кун бизга кўра минг кун бўлгани учун, қиёмат қоим бўлиши билан қайтадан тириладиган кунгача ўтадиган 50.000. йил вақт бизга кўра 17 миллиард 700 миллион йилга тенг бўлади. бу катта вақт Аллоҳга кўрадир, биз уни асло фарқига бормаймиз. Қуръонга мутлақо зид бўлишига қарамай, қадар эътиқодига ишонтиришга мажбур бўлганлар, Аллоҳнинг ишларини вақтга алоқаси йўқ эканини ҳақида ифтиро қилишга мажбур бўлишган.

[22] Араб тилидаги илтифот санъатига баъзан аслича ва баъзан эса Ўзбек тилига мувофиқ равишда маъно бердик.

[23] Оли Имрон 3/59, Рум 30/20, Каҳф 18/37, Ҳаж 22/50, Фатир 35/11, Ғофир 40/67.

[24] Кенгроқ маълумот олиш учун мр. Абдулазиз БАЙИНДИР, Инсон ва Борлиқлар Олами, http://www.suleymaniyevakfi.org/yazilar/insan-ve-varliklar-alemi.html

Ajalning qisqarishi

Ажал – бирон нарса учун белгилаб қўйилган муддатдир. Аллоҳ таоло шундай марҳамат қилади:

مَا خَلَقْنَا السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا إِلَّا بِالْحَقِّ وَأَجَلٍ مُسَمًّى وَالَّذِينَ كَفَرُوا عَمَّا أُنْذِرُوا مُعْرِضُونَ. 

“Осмонлару ерни ва бу иккиси орасидаги нарсаларни, маълум бир умри (ажали мусаммоси) бўлган ҳақиқий борлиқлар қилиб яратганмиз. …” (Аҳқоф 46/3)
Инсонлар ҳақида шундай буюрган:

هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ طِينٍ ثُمَّ قَضَى أَجَلًا وَأَجَلٌ مُسَمًّى عِنْدَهُ 

“Сизларни лойдан яратган Удир. Сўнгра бир ажал белгилади. Бошқа бир белгиланган ажал (ажали мусаммо) ҳам Унинг ҳузуридадир. (Анъом 6/2)
Осмонлару ерни бир ажали бўла туриб, инсонларнинг икки ҳил ажали бор экани жуда муҳим бир масаладир. Булардан бири, бошқа борлиқларда ҳам бўлган ажали мусаммо эканлигига кўра, иккинчи ажал табиий ажал бўлиши мумкин. Табиий ажал – вужудни чидамлилигидир. Инсоннинг вужудидаги чидамлилик муддати тугаганида, новдасида туриб қуриган гул каби бўлади. Табиблар умр таҳмин қилар экан, табиий ажалга эътибор беришади. Ажали мусаммо эса – инсоннинг яшаш муддатидир. Бу муддатнинг сўнгида эса инсон, новдасидан узиб олинган гул каби ўлим топади. Табиий ажали 100 йил бўлган бир инсоннинг ажали мусаммоси 60 йил бўлиши ҳам мумкин. Бу муддатни ёлғиз Аллоҳ билади.

Тин (лой) – сув билан тупроқнинг аралашган ҳолатидир.  Сув тупроққа аралашмазса ҳаёт бўлмайди. Инсоннинг наслга сабаб бўладиган туҳуми тупроқдан олинадиган озуқавий моддалардан ҳосил бўлади. Онанинг бачадонида ҳам, яна ўша тупроқдан олинадиган озуқавий моддалар орқали инсон етишади ва ривожланади. Туғилганидан кейин то ўлгунигача ҳам яна тупроқдан ўсиб чиққан маҳсулотлардан озуқаланиб ҳаёт кечиради ва ўлим топгач яна тупроққа айланиб кетади.
Аллоҳ таоло шундай марҳамат қилади:

هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ ثُمَّ يُخْرِجُكُمْ طِفْلًا ثُمَّ لِتَبْلُغُوا أَشُدَّكُمْ ثُمَّ لِتَكُونُوا شُيُوخًا وَمِنْكُمْ مَنْ  يُتَوَفَّى مِنْ قَبْلُ وَلِتَبْلُغُوا أَجَلًا مُسَمًّى وَلَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ. 

“Сизларни яратган Удир. У, аввал тупроқдан, сўнгра нутфадан, сўнгра эса алақадан  яратади. Сўнгра сизларни чақалоқ ҳолатида ташқарига чиқаради-ки, куч-қувватли ҳолга кела оласизлар ва ниҳоят қариларга айланасизлар. Қайси бирингиздур аввалроқ ўлади. Булар – белгиланган ажалингиз (ажали мусаммони) тамомлашингиз учундир. Балки ақлингизни ишлатасизлар.” (Мўминлар 40/67)

 

Сўнгсиз ҳаёт учун яратилган ва ўлимсиз бир руҳ ташиган инсоннинг дунёда яшаб қолиш муддати унинг ажали мусаммосидир. Бу муддат ичида, руҳ вужудни ҳудди бир уйдек фойдаланиб туради. Вужуд уйқуга кетганда ундан чиқиб кетади ва уйғонганда қайтиб киради. Ўлган бир вужуд, қулаб вайрон бўлган бир уйга ўхшаб қолгани учун, янгидан  яратилмагунигача руҳ унга қайтиб кирмайди.

Қиёмат куни қайтадан яратиладиган вужуд – қаримайдиган, ёши ўтмайдиган, хаста бўлмайдиган ва ўлмайдиган бир вужуд бўлади. Бу нарсани оятлардаги (خالدين) = холидийн калимасидан билиб оламиз. Калиманинг ўзаги бўлмиш (الخلود) = ал-хулд – бир нарсани бузилмайдиган хусусиятга эга эканини ва ўз ҳолатини сақлаб қоладиган сифатга эгалигини билдиради.  Аллоҳ таоло шундай марҳамат қилади:

وَالَّذِينَ آَمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ. 

“Аллоҳга ишониб суянган ва яхши ишлар қилганлар Жаннат аҳолисидир. Улар у ерда (холид) (ўлимсиз) ҳолда қоладилар.” (Бақара 2/82)

Жаҳаннамликлар ҳам ўлимсиздирлар. Улар ҳақида шундай буюрилган:

وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآَيَاتِنَا أُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَاخَالِدُونَ 

“Ёлғон гапириб оятларимизни кўрмаганга олганлар эса Жаҳаннам аҳолисидир. Улар у ерда (холид) ўлимсиз ҳолда қоладилар.” (Бақара 2/39)
Жаҳаннамликларнинг фақатгина терилари ўзгаради. Буни шу оятдан билиб оламиз:

إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآَيَاتِنَا سَوْفَ نُصْلِيهِمْ نَارًا كُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْنَاهُمْ جُلُودًا غَيْرَهَا لِيَذُوقُوا الْعَذَابَ.

“Оятларимизни кўрмаганга олганларни (кофирларни) оловда куйдирамиз, терилари куйиб-пишганда териларини алмаштирамиз-ки ўша азобни давомли ҳис қилсинлар.” (Нисо 4/56)
Ўзида ўлимсиз бир руҳ ташиган инсоннинг бу ҳаётда қолабилиши мумкин бўлган муддати, унинг вужудини жонли қолиш муддатидир. Инсон баъзан ўз қўли билан, баъзан эса бошқасини қўли билан ҳаётидан айрилиб қолиши мумкин. Бу нарса унга берилган муддатнинг, яъни унинг ажали мусаммоси тугамай туриб ҳам юз бериши мумкин. Аллоҳ таоло шундай марҳамат қилади:

لِكُلِّ أَجَلٍ كِتَابٌ. يَمْحُوا اللَّهُ مَا يَشَاءُ وَيُثْبِتُ وَعِنْدَهُ أُمُّ الْكِتَابِ. 

“Ҳар вақтнинг (даврнинг) бир китоби бордир. Аллоҳ Ўзи қўйган қоидасига кўра муддатни қисқартиради ёки собит қилиб қўяди. Она китоб Унинг ҳузуридадир.” (Раъд 13/38-39)

وَمَا يُعَمَّرُ مِن مُّعَمَّرٍ وَلَا يُنقَصُ مِنْ عُمُرِهِ إِلَّا فِي كِتَابٍ إِنَّ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ 

“Умри борнинг яшаши ва умрининг қисқартирилиши мутлақо бир дафтарга рўйхатга олиниб қўйилади. Бу нарса Аллоҳга осондир.” (Фатир 35/11)
Оятларни мулоҳаза қилсак, инсоннинг ажалини иккита нарса қисқартириши мумкин эканини билиб оламиз. Булардан биринчиси нотўғри ҳаракатлар бўлса, иккинчиси ўзини Аллоҳ йўлида фидо қилишликдир.

 

  1. Нотўғри ҳаракатлар: 

Бир инсон ўзининг нотўғри ҳаракатлари натижасида ўз ҳаётини нобуд қилиши мумкин бўлганидек, бошқа бирининг умрига ҳам завол бўлиши мумкин.

 

1.1. Инсон ўз ажалини қисқартириши: 

Йўл қўйилган хато ишлар инсоннинг ҳаётини қисқартиришига энг яқин ўрнак бу – Юнус алайҳиссалом ва унинг қавмидир. Аллоҳ таоло шундай марҳамат қилади:

وَإِنَّ يُونُسَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ. إِذْ أَبَقَ إِلَى الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ. فَسَاهَمَ فَكَانَ مِنَ الْمُدْحَضِينَ. فَالْتَقَمَهُ الْحُوتُ وَهُوَ مُلِيمٌ. فَلَوْلَا أَنَّهُ كَانَ مِنَ الْمُسَبِّحِينَ. لَلَبِثَ فِي بَطْنِهِ إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ. فَنَبَذْنَاهُ بِالْعَرَاءِ وَهُوَ سَقِيمٌ. وَأَنْبَتْنَا عَلَيْهِ شَجَرَةً مِنْ يَقْطِينٍ. وَأَرْسَلْنَاهُ إِلَى مِئَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ. فَآَمَنُوا فَمَتَّعْنَاهُمْ إِلَى حِينٍ. 

“Албатта Юнус ҳам элчиларимиздандир. У бир куни юк юкланган кемага қочган эди. Қуръа тортилишига қатнашди ва енгилганлардан бўлди. Ўзини айбдор деб билган бир пайтда уни ўша балиқ ютиб ташлади. Агар у бизга тўлиқ боғлиқлик кўрсатмаганда эди, инсонлар қайта тириладиган кунгача балиқни қорнида қолиб кетар эди. Сўнгра биз уни очиқ бир ерга чиқардик, у касал эди. (Ўша очиқ ерда) уни устини беркитадиган қобуғдан бир ўсимлик ўстириб қўйдик. Уни юз минг, ҳатто ундан ҳам кўпчиликка элчи қилиб юбордик. Сўнгра улар унга ишонишди. Биз ҳам уларни бир муддатгача фароғатликда яшаттик…” (Соффат 37/139-148)
Кейин Юнус алайҳиссалом қавмига қайтиб борди. Авваллари унга ишонмаган қавми, бу сафар унга ишонишди ва ҳалокатдан қутулиб қолишди. Буни ушбу оятлар хабар бермоқда:

فَلَوْلَا كَانَتْ قَرْيَةٌ آَمَنَتْ فَنَفَعَهَا إِيمَانُهَا إِلَّا قَوْمَ يُونُسَ لَمَّا آَمَنُوا كَشَفْنَا عَنْهُمْ عَذَابَ الْخِزْيِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَمَتَّعْنَاهُمْ إِلَى حِينٍ. 
“Қанийди бир юрт бўлсада, уларга азоб келмай туриб иймонга кирсалар эди ва иймонлари ўзларига фойда берсайди. Буни бир истисноси Юнуснинг қавмидир. Ишониб суянган вақтда дунё ҳаётида улардан разиллик азобини олиб ташладик ва маълум бир муддатгача фароғат бердик.” (Юнус 10/98)

قَالَتْ رُسُلُهُمْ أَفِي اللَّهِ شَكٌّ فَاطِرِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ يَدْعُوكُمْ لِيَغْفِرَ لَكُمْ مِنْ ذُننْ ذُنُوبِكُمْ وَيُؤَخِّرَكُمْ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى 

“Уларга юборилган элчилар шундай деди: -Осмонлару ерни яратгувчиси бўлган Аллоҳ ҳақида шубҳа бўлиши мумкинми? У сизларни – гуноҳларингизни мағфират қилиш ва белгиланган муддатингизгача (ажали мусаммогача) яшатиш учун чақирмоқда.” (Иброҳим 14/10)

الر كِتَابٌ أُحْكِمَتْ آَيَاتُهُ ثُمَّ فُصِّلَتْ مِنْ لَدُنْ حَكِيمٍ خَبِيرٍ. أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا اللَّهَ إِنَّنِي لَكُمْ مِنْهُ نَذِيرٌ وَبَشِيرٌ. وَأَنِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّككُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ يُمَتِّعْكُمْ مَتَاعًا حَسَنًا إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى وَيُؤْتِ كُلَّ ذِي فَضْلٍ فَضْلَهُ وَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ عَذَابَ يَوْمٍ كَبِيرٍ. 

“Алиф! Лам! Мим! Ро! Бу, оятлари муҳкам (ҳукм ифодаловчи) қилинган ва тўғри қарорлар бергувчи ва ҳар нарсани ич тарафини билгувчи Аллоҳ тарафидан очиқланган бир китобдир. Бундай бўлиши, (яни оятларни Аллоҳ Узи очиқлаб бериши) Аллоҳдан бошқасига қуллик қилмаслигингиз уcундир. (Айтингки:) Мен эса у китоб билан сизларни огоҳлантирувчи ва ҳушхабар бергувчиман. Роббингиздан кечирим сўранглар, сўнгра Унга йўналинглар (тавба қилинглар)-ки, белгиланган ажалингиз келгунигача сизларни чиройли бир ҳолатда яшатсин. Яхшилик қилганларга ортиқчаси билан берсин. Агар юз ўгирсаларингиз, ўша буюк куннинг азобига гирифтор бўлишингиздан қўрқаман.” (Ҳуд 11/1-3)

 إِنَّا أَرْسَلْنَا نُوحًا إِلَى قَوْمِهِ أَنْ أَنْذِرْ قَوْمَكَ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ. قَالَ يَا قَوْمِ إِنِّي لَكُمْ نَذِيرٌ مُبِينٌ. أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَاتَّقُوهُ وَأَطِيعُونِ. يَغْفِرْ لَكُمْ مِنْ ذُنُوبِكُمْ وَيُؤَخِّرْكُمْ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى إِنَّ أَجَلَ اللَّهِ إِذَا جَاءَ لَا يُؤَخَّرُ لَوْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ. 

“Нуҳни ўз қавмига элчи қилиб юбориб: “Алам-оғриқли бир қийноқ-азоб келмай туриб уларни огоҳлантир!” дедик. У, уларга шундай деди: “Эй халқим! Мен – сизларга тўғриларни очиқлаб бергувчи бир огоҳлантирувчиман. Аллоҳга қуллик қилинглар, Ундан тақво қилиб ўзларингизни ҳимоя қилинглар ва гапларимга қулоқ солинглар! Ана ўшанда, Аллоҳ гуноҳларингизни кечиради ва белгиланган ажалингизнинг охиригача сизларни яшатади. Аллоҳ берган умр тугаганида асло кечиктириш бўлмайди. Кошки буни билиб ўргансаларинг эди.” (Нуҳ 71/1-4)
Фиръавн ҳам тавба қилган эди, лекин ўлим билан юзма-юз келган вақтида тавба қилгани учун, унинг тавбаси қабул бўлмаган эди. Аллоҳ таоло шундай марҳамат қилади:

وَجَاوَزْنَا بِبَنِي إِسْرَائِيلَ الْبَحْرَ فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ وَجُنُودُهُ بَغْيًا وَعَدْوًا حَتَّى إِذَا أَدْرَكَهُ الْغَرَقُ قَالَ آَمَنْتُ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّذِي آَمَنَتْ بِهِ بَنُو إِسْرَائِيلَ وَأَنَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ. آَلْآَنَ وَقَدْ عَصَيْتَ قَبْلُ وَكُنْتَ مِنَ الْمُفْسِدِينَ. فَالْيَوْمَ نُنَجِّيكَ بِبَدَنِكَ لِتَكُونَ لِمَنْ خَلْفَكَ آَيَةً وَإِنَّ كَثِيرًا مِنَ االنَّاسِ عَنْ آَيَاتِنَا لَغَافِلُونَ. 

”Исроил ўғилларини денгиздан ўтгаздик. Фиръавн ва унинг армияси уларни тутиб олиш ва э’зиб ташлаш учун уларни орқасига тушди. Ғарқ бўлаётган вақтида Фиръавн шундай деди: “Исроил ўғиллари ишониб суянган Илоҳдан бошқа Илоҳ йўқлигига ишондим. Мен ҳам бутунлай таслим бўлганларданман (мусулмонларданман).” (Аллоҳ шундай деди:) “Эндими? Шу пайтгача осийлик-исёнкорлик қилдинг ва бузғунчилардан бири эдинг. Сендан кейингиларга бир далил (оят) бўлсин деб сени жасадингни қутқариб қоламиз. Чунки инсонларнинг кўпчилиги, оятларимизга етарлича эътибор бермайдилар.” (Юнус 10/90-02)

هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلَائِكَةُ أَوْ يَأْتِيَ رَبُّكَ أَوْ يَأْتِيَ بَعْضُ آَيَاتِ رَبِّكَ يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آَيَاتِ رَبِّكَ لَا يَنْفَعُ نَفْسًا إِيمَانُهَا لَمْ تَكُنْ آَمَنَتْ مِنْ قَبْلُ أَوْ كَسَبَتْ فِي إِيمَانِهَا خَيْرًا قُلِ انْتَظِرُوا إِنَّا مُنْتَظِرُونَ. 

“Улар ўзларига жазо фаришталари келишини, ёки Роббингнинг жазоси келишини, ёки Роббинг тарафидан белгиланган ўлим нишоналари келишини кутишмоқдами? Роббинг тарафидан ўлим нишонаси келганида, авваллари ишонмаган инсоннинг ўша дамдаги иймон-ишончи ёки иймонли ҳолда яхшилик қилмаган кишининг ўша вақтга келиб яхшилик қилиши унга фойда бермайди. Айтгинки: “Кутишда давом этинглар, биз ҳам кутяпмиз.” (Анъом 6/158)
Фиръавн ҳам ҳудди Юнус алайҳиссаломдек ўзини маломат қилган эди. Аммо Юнус алайҳиссалом бу ишни ўлим келишидан аввал қилган, Фиръавн эса денгизнинг тубида чўкиб ўлаётганидан кейин қилди. Аллоҳ таоло шундай марҳамат қилади:

فَأَخَذْنَاهُ وَجُنُودَهُ فَنَبَذْنَاهُمْ فِي الْيَمِّ وَهُوَ مُلِيمٌ. 

“Ваниҳоят Фиръавнни ушлаб, армияси билан биргалигда денгизнинг ичида паришон қилдик. Ўша вақтда у ўзини маломат қилар эди.” (Зарият 51/40)
Ўзини маломат қилиш – кофир ҳолатида ўлаётган ҳар бир руҳнинг ишидир. Аллоҳ таоло шундай марҳамат қилади:

حَتَّى إِذَا جَاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ رَبِّ ارْجِعُونِ. لَعَلِّي أَعْمَلُ صَالِحًا فِيمَا تَرَكْتُ كَلَّا إِنَّهَا كَلِمَةٌ هُوَ قَائِلُهَا وَمِنْ وَرَائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ. 

“Улардан бирига ўлим келиши биланоқ шундай дейди: “Роббим! Мени орқага қайтаринг. Ташлаб келган дунёйимда балки энди яхши иш қиларман.” Йўқ, асло! Бу – унинг бекорчи бир гапидир. Олдиларида қайтадан тириладиган кунгача бир тўсиқ (барзах) бор.” (Мўминун 23/99-100)
Набийимиз шундай деганлар: “Аллоҳ таоло, қулининг жони бўғозига келгунигача унинг тавбасини қабул қилади.”

 

1.1.2. Жазонинг келиши: 

Аллоҳ таоло жазони дарров бермайди. Акс ҳолда ер юзида ҳеч ким қолмас эди. Аллоҳ таоло шундай марҳамат қилади:

وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذَابِ وَلَوْلَا أَجَلٌ مُسَمًّى لَجَاءَهُمُ الْعَذَابُ وَلَيَأْتِيَنَّهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ. 

“Сендан азобни тезлаштирилишини исташмоқда, агар вақти белгиланмаган бўлганда эди, ўша заҳотиёқ келар эди. У азоб уларга тўсаттан-кутилмаганда ва фарқига ҳам бормаган ҳолатда келади.” (Анкабут 29/53)

وَلَوْ يُؤَاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِظُلْمِهِمْ مَا تَرَكَ عَلَيْهَا مِنْ دَابَّةٍ وَلَكِنْ يُؤَخِّرُهُمْ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى فَإِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ لَا يَسْتَأْخِرُونَ سَاعَةً وَلَا يَسْتَقْدِمُونَ. 

“Қилган хатоликлари туфайли Аллоҳ инсонларни дарров ушлаганда эди, ер юзида биронта ҳам тирик жон қўймас эди. Аммо Аллоҳ, белгиланган ажалигача уларни муддатини узайтириб қўяди. Ажаллари келганида на уни бир муддатга кечиктира олишади ва на ажалидан аввал уни олдинга сура олишади.” (Наҳл 16/61)

لِكُلِّ أَجَلٍ كِتَابٌ. يَمْحُوا اللَّهُ مَا يَشَاءُ وَيُثْبِتُ وَعِنْدَهُ أُمُّ الْكِتَابِ.

“Ҳар вақтнинг (даврнинг) бир китоби бор. Аллоҳ Ўзи қўйган қоидага кўра муддатни қисқартиради ёки собитлайди. Она Китоб Унинг ҳузуридадир.” (Раъд 13/38-39)

وَمَا يُعَمَّرُ مِنْ مُعَمَّرٍ وَلَا يُنْقَصُ مِنْ عُمُرِهِ إِلَّا فِي كِتَابٍ إِنَّ ذٰلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ. 

“Умри борнинг яшаши, ёки умрининг қисқартирилиши мутлақо бир дафтарда ёзувли бўлади. Бу Аллоҳга осондир.” (Фатир 35/11)

Ҳар қандай шахс ва жамият, ўзининг ножўя ҳатти-ҳаракатлари туфайли умрларини қисқартирилишига яъни, ажали мусаммоларининг бир қисмини ўчирилиб ташланишига сабаб бўлишлари мумкин. Масалан, бир кишининг ёки бир халқнинг ажали мусаммоси 100 йил бўлса, қалтис ва ножўя ҳаракатлари сабабли унинг умри 80 йилга камайтирилган бўлса, энди унинг умри 80 йилда тугайди. Бу вақтдан кейин на бунга қарши чиқа олмайди ҳам, Фиръавн каби ўзлари учун яна умр қўшилишини сўрай олмайдилар ҳам. Аммо 80 йил тўлмай туриб, бироз аввал бўлсада ўз хатоларини тузатиб тавба қилишса, умри қайтадан 100 йилга чиқиши мумкин.

 

1.1.3. Мусибатларни ёзилиш вақти: 

Аллоҳ таоло шундай марҳамат қилади:

مَا أَصَابَ مِنْ مُصِيبَةٍ فِي الْأَرْضِ وَلَا فِي أَنْفُسِكُمْ إِلَّا فِي كِتَابٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَبْرَأَهَا إِنَّ ذٰلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ. 

“Ер юзида ёки ўзларингизда содир бўлган бирон бир воқеа  йўқдирки уни, бошқа бир борлиқ қилиб яратишимизнинг аввалида бир дафтарда ёзилган бўлмасин. Бу нарса Аллоҳга кўра осондир.” (Ҳадид 57/22)
Бирон ҳолат ўртага чиқиши, бир қарорнинг ижро э’тилишига ўхшайди. Масалан, суднинг қоғозга ёзилган қарори бўлмай туриб, бировга қарорнинг ижроси сифатида жазо кўрилмаслиги каби, Аллоҳнинг ёзилган қарори бўлмай туриб ҳеч қандай воқеа содир бўлмайди. Буни бошқача йўл билан очиқлаган оят шундай:

مَا أَصَابَ مِنْ مُصِيبَةٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ. 

“Аллоҳнинг рухсатисиз ҳеч қандай воқеа содир бўлмайди.” (Тағобун 64/11)
Тавбага алоқадор оятлардан, Нуҳ алайҳиссаломнинг ўғли ва Фиръавннинг бошига тушганлардан, ҳамда Юнус алайҳиссалом ва халқини Аллоҳнинг марҳаматига сазовор бўлишидан шу нарса маълум бўлдики, бир воқеа содир бўлишидан аввал ўша нарса ёзиб қўйилади. Юқоридаги оятда айтиб ўтилган “уни (яъни воқеани) яратишимизнинг аввалида” ифодаси айнан шу нарсани очиқлаб тасдиқламоқда. Аллоҳ таоло шундай марҳамат қилади:

وَمَا كَانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ كِتَابًا مُؤَجَّلًا وَمَنْ يُرِدْ ثَوَابَ الدُّنْيَا نُؤْتِهِ مِنْهَا وَمَنْ يُرِدْ ثَوَابَ الْآَخِررَةِ نُؤْتِهِ مِنْهَا وَسَنَجْزِي الشَّاكِرِينَ. 

“Аллоҳнинг рухсати билан ёзилган ажал келмай туриб ҳеч ким ўлмайди . Кимки дунёлигини истаса, унга ундан берамиз. Кимки охиратлигини истаса, унга ҳам ундан берамиз. Биз, вазифасини адо этганларни мукофотлаймиз.” (Оли Имрон 3/145)

 

1.2. Жамиятнинг ажали: 

Жамиятларнинг ҳам ажали бордир. Алоҳ таоло шундай марҳамат қилади:

وَلِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ فَإِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ لَا يَسْتَأْخِرُونَ سَاعَةً وَلَا يَسْتَقْدِمُونَ. 

“Ҳар бир жамиятнинг бир умри бордир. Умрлари тугаганда на орқага кечиктира оладилар ва на олдинга сура оладилар.” (Аъроф 7/34)
قُلْ لَا أَمْلِكُ لِنَفْسِي ضَرًّا وَلَا نَفْعًا إِلَّا مَا شَاءَ اللَّهُ لِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ إِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ فَلَا يَسْتَأْخِرُونَ سَاعَةً وَلَا يَسْتَقْدِمُونَ.
“Айтингки: “Аллоҳ танлаб хоҳламагунча (рози бўлмагунча) ўзим учун зарарли ёки фойдали бирон нарса қилишга кучим етмайди; Аллоҳ қўйган қонунга эргашсам бу бошқа. Ҳар бир халқнинг бир ажали бордир. Ажал етиб келганда на уни кечиктира оладилар ва на келмасидан аввал келтира оладилар.” (Юнус 10/49)
Ҳазрати Юнуснинг халқи каби, ажаллари келмай туриб ўзларини тузатсалар, ажали мусаммоларигача яшашда давом этишлари мумкин. Масалан, 200 йиллик умрлари 150 йилга камайтирилса, ўша 150 йил тамомланмай туриб хатоларини тузатиб тўғри йўлга қайтсалар, аввалги 200 йиллик белгиланган умрларигача яшашга лойиқ деб билинадилар.
ذٰلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ لَمْ يَكُ مُغَيِّرًا نِعْمَةً أَنْعَمَهَا عَلَى قَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا مَا بِأأَنْفُسِهِمْ وَأَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ
“Бу бир қоидадир; Бир халқ ўз табиатини ўзгартирмагунча, Аллоҳ уларга берган не’матларини ўзгартирмайди. Аллоҳ билгувчи ва эшитгувчидир.” (Анфол 8/53)
Шу жойгача кўриб чиққан оятларимиз, шахс ва жамият ўз ажалларини қисқартириши ёки қисқартирмаслиги ҳақида эди. Қуйидаги оятлар эса, бир инсон бошқа бир инсоннинг ажалини қисқартириши ҳақидаги оятлардир.

 

1.3. Бошқасининг умрини қисқартириш:  

Ҳазрати Мусо билан Ҳизир, бир болани дўстлари билан ўйнаётганини кўрди. Ҳизир болани ўлдирди. Шунда Мусо: “Бир жонга бир жон қасоси бўлмаган ҳолда бегуноҳ бир болани ўлдирдинг а? Жуда ёмон иш қилдинг” деб тиранди. Ҳизир бу воқеани сабабини шундай очиқлади:

“Ўғил болага келсак, унинг ота-онаси ишониб суянган (мўмин) кишилар эди. Тажовузкорлик ва нонкўрлиги билан ота-онасига жоҳиллик-ақлсизлик қилиб қўйиши мумкинлигидан андиша қилдик. Уларнинг Роббиси – уни ўрнига бошқа бир покиза ва марҳаматли фарзанд бўла оладиган бир ўғил беришни хоҳлади…” (Каҳф 18/80-81)

Болани ажали келган бўлганда эди, Мусо алайҳиссалом Ҳизирга нисбатан бундай муомала қилмаган бўлар эди.
Бу мавзуга алоқадор бўлган Набийимиздан келган бир нақл бор. Саҳобийлардан бўлган ҳазрати Жобир бошидан ўтказган бир воқеани шундай айтиб берган: “Сафарда эдик, бир кишига тош тегди ва боши ёрилди. Сўнгра жунуб бўлди ва дўстларидан “мени таяммум олишимга рухсат борми?” деб сўради. Улар: “Сен учун бир рухсат кўрмаябмиз; сувни ишлатишинг мумкин” дейишди. Ўша одам ювинди ва ўлди. Набий алайҳиссаломнинг ёнига бордик. Бўлиб ўтган иш ҳақида хабар топган Росулуллоҳ шундай деди: 

“Аллоҳ уларни жонини олсин, одамни ўлдиришибди. Билимсизликнинг чораси сўраб ўрганишдир. Таяммум қилиши ёки ярасига латта боғлаб масх қилиши ва баданини қолган жойларини ювиши кифоя қилар эди.”    
Бошқа бирини умрини-ажалини қисқартириш ҳолати одам ўлдиришда ҳам ҳудди шу кабидир. Масалан, бир мўмин-мусулмонни қастдан ўлдирган инсонга қасос чораси кўрилади. Аллоҳ таоло шундай марҳамат қилади:

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آَمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصَاصُ فِي الْقَتْلَى الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَالْأُنْثَى بِالْأُنْثَى فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ فَاتِّبَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ وَأَدَاءٌ إِلَيْهِ بِإِحْسَانٍ ذٰلِكَ تَخْفِيفٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَرَحْمَةٌ فَمَنِ اعْتَدَى بَعْدَ ذٰلِكَ فَلَهُ عَذَابٌ أَلِيمٌ.

“Мўминлар! Ўлдирилган инсонлар хусусида сизларга қасос фарз қилинди. Бир ҳурга қарши бир ҳур, бир асирга қарши бир асир, бир аёлга қарши бир аёл (ўлдирилади, бундан ошиқчаси бўлмайди). Кимки ўлдирилганнинг ака-укаси (меросчиси) тарафидан бирон бир бадал эвазига кевчирилиб юборилса, маъруфга  мос равишда ҳаракат қилинсин ва бадалини чиройли ҳолатда берсин. Бундай бўлиши, Роббингиз тарафидан қилинган бир енгиллик ва бир яхшиликдир. Кимки бундан кейин ҳам душманчилик-адоватни давом эттирса, унга алам-оғриқли бир азоб-қийноқ бордир.” (Бақара 2/178)

Қасос – ўлдирганни ўлдириш, яралаганни яралаш маъносини билдиради.  Синдирилган ойнани ўрнига тиклаб бериш каби, айбдордан келтирилган зиёнини тўлатишдир. Ўлган кишини қайта тирилтириб беришни имкони бўлмаганлиги туфайли, айбдорга қасос муомаласи қўлланилади. Аллоҳ таоло шундай марҳамат қилади:

وَكَتَبْنَا عَلَيْهِمْ فِيهَا أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ وَالْعَيْنَ بِالْعَيْنِ وَالْأَنْفَ بِالْأَنْفِ وَالْأُذُنَ بِالْأُذُنِ وَالسِّنَّ بِالسِّنِّ وَالْجُرُوحَ قِصَاصٌ فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ. 

“Уларга ўша китобда шуни ёздик: Жонга ҳон, кўзга кўз, бурунга бурун, қулоққа қулоқ, тишга тиш ва яралашларга нисбатан қасос чораси кўрилиши керак. Кимки (кечирса) тасаддуқ қилса гуноҳлари учун каффорат бўлади. Аллоҳ нозил қилган ҳукмлар билан ҳукм қилмаганлар – хатога қўл урган кишилардир.” (Моида 5/45)
Яшатган ҳам ўлдирган ҳам Аллоҳдир. Унинг берган ҳаётига қастдан якун берган киши Аллоҳга қарши иш тутган бўлади. Бировни ойнасини қастдан синдирган инсон, ойнани тиклаб бериши билан қутилиб қолмаганидек, қастдан одам ўлдирган киши ҳам қасос билан қутулиб қолмайди. Аллоҳ таоло бундай бир жиноятни жазосини абадий жаҳаннам деб белгилаб қўйган. Аллоҳ таоло шундай марҳамат қилади:

وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ خَالِدًا فِيهَا وَغَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَلَعَنَهُ وَأَعَدَّ لَهُ عَذَابًا عَظِيمًا

“Кимки бир мўминни қастдан ўлдирса, унинг жазоси ўлимсиз ҳолда қоладиган жаҳаннамдир. Аллоҳ унга ғазаб қилган, уни лаънатлаган ва унга оғир бир қийноқ тайёрлаб қўйгандир.” (Нисо 4/93)
Агар ўлдирилган кишини умри тугаган бўлганда эди, қотилни жазолаш маъносиз бўлиб қолар эди. Ундай бўлганда, одам ўлдиришни тақиқлашда бир маъно ва мантиқ қолмас эди. Аллоҳ таоло шундай марҳамат қилади:

وَلَا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُومًا فَقَدْ جَعَلْنَا لِوَلِيِّهِ سُلْطَانًا فَلَا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ إِنَّهُ كَانَ مَنْصُورًا. 

“Аллоҳ дахлсиз қилган ҳеч қандай жонни ўлдирманглар, ҳақли сабабга кўра бўлса бу бошқа. Кимки ҳақсиз ўлдирилган бўлса, уни энг яқинига (валийсига) ваколат берганмиз. У ҳам қотилни ўлдиришда ҳаддан ошмасин, чунки у ёрдам кўргандир.” (Исро 17/33)
Бу оятлар – ўлдирилган кишининг ўз ажали билан ўлмаганлигини кўрсатади.

  1. Аллоҳ йўлида ўзини фидо қилиш:

Инсонлар ўз жонларини Алоҳнинг йўлида фидо қилиш йўли орқалик ҳам, ўзларининг ажали мусаммоларини қисқартиришлари мумкин. Бунинг қаршилигини Аллоҳ кўпайтириб беради. Аллоҳ таоло шундай марҳамат қилади:

وَلَئِنْ قُتِلْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوْ مُتُّمْ لَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرَحْمَةٌ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ. 

“Аллоҳ йўлида ўлдирилсангиз ёки ўлсаларингиз, Аллоҳнинг мағфирати ва яхшилиги – тўплай олишингиз мумкин бўлган барча нарсадан яхшироқ бўлади.” (Оли Имрон 3/157)
Ўлган киши ўз ажали мусаммоси билан ўлган бўлади. Аммо Аллоҳ йўлида ўлдирилган киши, жонини Аллоҳ учун фидо қилгани сабабли жонини эвазига унга янги бир жон беради. Лекин ундаги ҳаётни биз фарқига бормаймиз. Аллоҳ таоло шундай марҳамат қилади:

وَلَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا بَلْ أَحْيَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ. فَرِحِينَ بِمَا آَتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَيَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ أَلَّا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ. يَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ وَأَنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِينَ. 

“Аллоҳ йўлида ўлдирилганларни асло ўлик деб ҳисоблама! Улар тирикдирлар; Роббиси тарафидан уларга ризқ ҳам бериб турилади. Аллоҳни берган ризқи билан бахтиёр бўладилар. Ҳануз сафларига қўшилмаганларга эса “ичларида на қўрқув бўлади ва хафа ҳам бўлмайдилар” деб ҳушхабар бермоқчи бўлишади. Аллоҳнинг неъмати ва икромини, ҳамда Аллоҳ мўминларни ажрини камайтирмаслиги ҳушхабарини ҳам етгазмоқчи бўлишади.” (Оли Имрон 3/169-171)

“Аллоҳ йўлида ўлдирилганларни ўлик деманглар! Улар тирикдир. Лекин сизлар буни фарқига бормайсизлар.” (Бақара 2/154)

Аллоҳ йўлида ўлдирилганлар, берган умрларини катма-кат ортиқчаси билан оладилар. Аллоҳ таоло шундай марҳамат қилади:

مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا. 

“Кимки битта яхшилик билан келса, унга уни ўн баробари берилади.” (Анъом 6/160)
Аллоҳ тарафидан бериладиган бу яхшилик, Аллоҳ йўлида молини сарфлаш шаклида бажарилса 700 баробарига, ҳатто ундан ҳам кўп берилиши мумкин. Аллоҳ таоло шундай марҳамат қилади:

مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنَابِلَ فِي كُلِّ سُنْبُلَةٍ مِئَةُ حَبَّةٍ وَاللَّهُ يُضَاعِفُ لِمَنْ يَشَاءُ. 

“Молу давлатларини Аллоҳ йўлида сарфлаганлар, тупроққа бир дона дон эккандек бўладилар. У дон еттита бошоқ чиқаради. Ҳар бошоғида юзта дон бўлади. Тўғри танловда бўлганларга нисбатан – мукофотларини Аллоҳ ортиқчаси билан беради.” (Бақара 2/261)

Аллоҳ йўлида ўлдирилган кишининг умри то қиёматгача давом этади. Агар унинг умри тугаган бўлганида эди, фидокорлик қилган деб ҳисобланмаган бўлар эди ва қиёматгача Аллоҳ тарафидан ризқлантириб турилиши ва қиёматгача биз фарқига бормайдиган ҳолатда яшашда давом этиши каби мукофотларга сазовор бўлмас эди. Бу нарса Аллоҳ йўлида ўлган ва ўлдирилган кишининг фарқидир.

Ибн Масъуддан ривоят қилинишига кўра, Набий алайҳиссалом ерга битта тўртбурчак чизди. Сўнгра уни бошидан охиригача ташқарига чиққан битта чизиқ тортти. Ичкарида қолган чизиқда тўғри яна бошқа калта-калта чизиқлар чизди ва айтдики: “Шу чизиқ инсондир. Бу унинг ажалидирки – атрофини ўраб олган. Мана бу ташқарига чиққан чизиқ унинг амалидир. Мана бу калта чизиқлар эса, унинг бошига келган мусибатлардир. Бу чизиқ уни бошига тушмаса, мана буниси тушади.

Инсонни чап ва ўнг тарафидан келаётган бало ўқлардан Аллоҳ таоло ҳимоя қилиб сақлаб қолмоқда. Бу ҳақдаги бир оят шундай:

لَهُ مُعَقِّبَاتٌ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ يَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ لَا يُغَيِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا مَا بِأَنْفُسسِهِمْ وَإِذَا أَرَادَ اللَّهُ بِقَوْمٍ سُوءًا فَلَا مَرَدَّ لَهُ وَمَا لَهُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وَالٍ. 

“Олдингиздан ва орқангиздан эргашган пойлоқчилар бордир. Сизларни Аллоҳнинг амри билан қўриқлаб турадилар. Бир халқ, ўз ичидаги бирон нарсани бузмагунигача Аллоҳ ҳам уни бузмайди. Агар Аллоҳ бир халққа ғам-ташвиш беришни истаса, ҳеч ким тўхтата олмайди. Улар билан Аллоҳни ўртасига тушадиган бирон бир дўстлари ҳам йўқдир.” (Раъд 13/11)

 

Абдулазиз Байиндир, Қуръон Ёғдуси Ила Тўғри Деб Билинган Хатолар Очиқламаси, 3-б, Сулаймония Вақфи Нашриёти, Истанбул, 2010, 155-170-сф

Qur’on va Sunnatda yoshlarni nikohlash bormi?

Ислом турмуш қуриш учун маълум бир шарт белгилаб қўйган. Ундан аввал йигит кишини ҳам уйлаб бўлмайди, қизларни ҳам турмушга узатиб бўлмайди. Ўша шарт балоғат, яъни жисмоний вояга етиш ва рушд, яъни ақлий ва маънавий етукликдирБалоғат – жинсий етуклик бўлиб; йигитларни белларидан наслга сабаб бўладиган тухумни ажралиб чиқиши, қизлардан эса одат қони келиш жараёнини билдиради. Рушд – ақлий етуклик бўлиб, моддий ва маънавий ишларини ўз ақл-заковати билан бошқара олиш дегани.

Баъзи бир манбаларда никоҳ учун минимал ёш кўрсатилмаган, шунинг учун, вояга етмаган ёшларни валийлари тарафидан никоҳлаш мумкин деб фатво беришгача борганлар ҳам бўлган ўтмишда. Ҳатто эмизикли чақалоқларни ҳам – ўзаро маслаҳатлари тўғри келиб қолса – никоҳлашга рухсат ва фатво беришган.[1] Бундай фатволар на ақлга ва на Аллоҳни яратган табиий фитрат ва қонунларига тўғри келмайди. Қуръонга эса мутлақо зиддир.

Бизни Қуръон ва Суннат бутунлигида олиб борган тадқиқотларимизга кўра эса, балоғатга етмаган ёшларни никоҳлаш асло мумкин эмас. Ҳатто балоғат ёшини ўзи кифоя қилмайди, балки рушд яъни ақлий етуклик ҳам шартдир. Ақлий етуклик кишининг ўз шахсиятига қараб белгиланади. Бизни бу ҳақдаги далилларимиз Қуръон, Суннат ва ақлга уйғунлигидир. Аллоҳнинг Китобига тафаккур ва диққат-эътибор билан мурожаат қилиш – барча диний ва дунёвий муаммоларни ҳал қилишдаги энг тўғри ёʻлдир. Шу ёʻл орқали Аллоҳнинг ҳукмларига улашиш мумкин. Чунки Аллоҳнинг Китобида хатолик, қарама-қаршилик, тушунмовчиликлар ёʻқдир, асл ва табиий яратилиш қоидаларига зиддият келтириб чиқарувчи ҳукмлар бўлиши ҳам мумкин эмас. Уни маҳкам ушлаган инсон асло адашмайди, ундан узоқлашган киши эса адашмай қолмайди. Энди сизлар билан биргаликда никоҳ учун шарт қилинган балоғат ва рушдни тушунтириб берувчи Нисо сурасининг 6-оятига, сўнгра 2 ва 3-оятларига мурожаат қиламиз.

Аллоҳ таолонинг ушбу оятлардаги…

…وَابْتَلُوا الْيَتَامَى حَتَّى إِذَا بَلَغُوا النِّكَاحَ فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْدًا فَادْفَعُوا إِلَيْهِمْ أَمْوَالَهُمْ

“Етимларни то никоҳ ёшига киргунча синаб туринглар. Сўнг улар тарафидан ақлий етуклик (мол-мулкини ўз-ўзича идора қила олиш қобилият ва иқтидорини) билсангиз, мол-мулкларини уларни ўзларига топширинглар.” (Нисо 4/6)

{إِذَا بَلَغُوا النِّكَاحَ} و {فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْدًا) сўзлари – никоҳ учун балоғат ва рушд шарт эканини билдиради. Аллоҳ таоло ушбу оятда, етимлардан жавобгар шахслар етимларга тегишли мол-мулкларини то балоғат ёшига ва ақлий етуклик чоғига кирмагунигача қўлларига топшириб қўймасликка буюрган. Бу сурадаги 2-оятни 6-оятсиз тушуниб бўлмайди. Чунки мол-мулкини топширишдан аввал балоғат ва рушдни шарт қилиб қўйди. 3-оятдаги етимларни никоҳи ҳақида ҳам фақатгина руштдан кейин никоҳлаш мумкинлигини кўрсатиб берди. Қуйидаги оят ва ҳадислар юқоридаги ҳукмни янада тушунтириб беради.

  1. Аллоҳ таоло шундай марҳамат қилади:

وَكَيْفَ تَأْخُذُونَهُ وَقَدْ أَفْضَى بَعْضُكُمْ إِلَى بَعْضٍ وَأَخَذْنَ مِنْكُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا

“Қандай қилиб уни оласизлар? Ахир бир-бирларингиз билан ёлғиз қолдингиз ва улар сизлардан мустаҳкам бир аҳд-паймон олди-ку!” (Нисо 4/21)

Бу оятдаги “مِيثَاقًا غَلِيظًا”- соғлом аҳд-паймонни балоғат ёшига етмаган гўдакдан қандай тасаввур қилиш мумкин. Гўдаклар, вояга етмаганлар никоҳланган эри ёки хотини билан қандай соғлом сўзлашма қура олиши мумкин? Қуръон номуносиб бўлган шахсларга нисбатан хитоб қилмоқдами?! Ёқ, бу нарса амри маҳолдир.

  1. Аллоҳ таоло шундай марҳамат қилади:

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّسَاءَ كَرْهًا

“Эй мўминлар! Ёқтирмаган ҳолатингизда аёлларга ворис бўлиб олишларингиз сизларга ҳалол бўлмайди.” Норасидаларни никоҳлаш бу оятдаги ҳалол бўлмайди деган ҳукм остига кирмайдими?

  1. Аллоҳ таоло шундай марҳамат қилади:

وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا لِتَسْكُنُوا إِلَيْهَا وَجَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَّةً وَرَحْمَةً إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ

“Улар билан ҳузур-ҳаловат топишингиз учун ўз турларингиздан сизлар учун жуфтлар яратиши Аллоҳнинг оятларидандир. Ораларингизга севги ва марҳамат пайдо қилди. Тушуниб етган бир халқ учун бунда оятлар (муҳим кўрсатмалар) бордир.“ (Рум 30/31) Эрлик ёки хотинликни ҳатто фарқига ҳам бормаган гўдак ўртасида қандай қилиб ҳузур-ҳаловат ўрнатиш мумкин? Бу оят, никоҳдан кўзда тутилган нарса – оилавий ҳузур ҳаловат эканини, никоҳдан мақсад фақатгина ҳиссий ва шаҳвоний туйғуларини баҳраманд қилиш эмаслигини Аллоҳ таоло ҳикмат ёʻли билан тушунтириб бермоқда. Ақлий ва жинсий етуклик чоғига етмаган ёшларни уйлантириш ёки турмушга чиқариш, Аллоҳ яратган табиат қонунларида кўрсатилган оятларига ҳам ваҳий орқали юборилган оятларига ҳам зид келмоқда. Бундай ҳолатлар, фақатгина инсоннинг ҳақ-ҳуқуқи поймол этилиши ва норасида қизлардан бир буюм сифатида фойдаланиш тушунчасини келтириб чиқаради, бу эса жаҳолат даврида авж олган удум бўлган.

  1. Муҳаммад алайҳиссалом шундай деди: (لاَ تُنْكَحُ البِكْرُ حَتَّى تُسْتَأْذَنَ[2]
    “Бокира қиз изн олинмай туриб никоҳланмайди.”
    Ёш қизалоқларда изн бериш ёки бермасликда лаёқати ҳам ёʻқ. Чунки вояга етмаганларнинг изнлари эътиборга олинмайди. Уларнинг изнлари ақлий етуклик чоғигача қабул қилинмайди. Агар ёшлиги сабабли изн олиш муаммо бўлса, уларнинг валийларидан изн олса ҳам бўлаверади демоқчи бўлганларга жавобимиз шундай: Вояга етмаганлардан жавобгар шахслар, фақатгина уларнинг еб-ичиши, ҳимояси, тарбияси, моддий ҳар қандай таъминотидан масъул бўладилар. Асло ёшларнинг шахсиятига эгалик қилиш ҳуқуқи берилмаган, айниқса ҳали бери оилани о ҳарфидан ҳам хабарсиз бўлган ёшларни ўзлари хоҳлагандай никоҳлашга асло рухсат берилмаган. Чунки ҳар бир эркак ва аёл никоҳга қарор бериш ҳуқуқи ўзига топширилганлиги ва бу ҳуқуқдан фақатгина балоғат ва рушд ёшига етгандагина фойдалана олиши Нисо сурасида тушунтириб ўтилди.
  2. Муҳаммад алайҳиссалом шундай деди:

[3]( أيما امرأت نَكَحَت بغير إذن وليها فنكاحها باطل..)

“Қайси бир аёл ўз валийсини рухсатисиз никоҳланса, унинг никоҳи бузуқдир.” Ушбу ҳадис шунга далолат қиладики; Набий алайҳиссалом, никоҳланиш ишини аёл кишини ўзига нисбат берди ва никоҳда валийсини изни ҳам бўлишлигини билдирди. Никоҳ – икки тарафлама тузилган аҳд-паймон ва у аҳд-паймонда изн шартдир. Ёш болаларнинг изн ва рухсатлари ҳеч қандай аҳднома ва келишувларда қабул қилинмайди. Демак, унинг изни ва розилиги қабул бўлиши учун у аввало балоғатга ва рушд чоғига эришиши керак.

  1. Асл яратилишдаги табиий хилқат ва инсоний фитрат ёш қизалоқларни турмушга чиқарилишини асло қабул қилмайди.Бу – Аллоҳ таоло тарафидан инсонни асл яратилишидаги қўйган қонунларига ҳам зиддир. Чунки Аллоҳ таоло, ҳар қандай жуфтлик ўртасида қачонки тенглик ва ўхшашлик бўлгандагина ўзаро севги-муҳаббат ва меҳр уйғотиш қоидасини ўртага қўйган. Мўйсафид бир қарияга ёш қизалоқни турмушга бериш ёки қария бир нуроний онахонни ёш бир навқирон йигит билан бирга никоҳлаб қўйишни – на мантиқ ва на маъно қабул қилмайди
  2. Оила қуриш – бу ҳар иккала тарафдан ҳам талаб қилинган жуда катта масъулиятли ишдир. Инсоннинг ҳаёти у учун қанчалик қадрли ва муҳим бўлса, унинг оиласи ҳам шунчалик қадрли ва муҳим ўринни эгаллаши керак. Инсониятни давомийлиги учун энг биринчи ўринга оила соғлом бўлиши керак. Бу ўринда ҳар иккала тарафдан ҳам талаб қилинадиган жавобгарликлар бор. Ахир ўзини ўзи эплолмайдиган даражадаги ёшларни уйлантириб қўйиладиган бўлса, оилани сақлаб қолиш у ёғда турсин, ҳатто ўзларини ҳам эплай олмайдилар. Шу боис оила ичидаги давомли муаммо ва тушунмовчиликлар ўртага чиқиш оқибатида, икки ёшни оиладан, ҳаётдан ва келажакдан ҳафсаласи совиб ва умидлари ўчиб боради.

Вояга етмаганларни никоҳлашга фатво берувчиларнинг далиллари қуйидагича:

  1. Оят маъносини бузиб, сўнг ўша оятни далил қилиб олишгани:

وَاللَّائِي يَئِسْنَ مِنَ الْمَحِيضِ مِنْ نِسَائِكُمْ إِنِ ارْتَبْتُمْ فَعِدَّتُهُنَّ ثَلَاثَةُ أَشْهُرٍ وَاللَّائِي لَمْ يَحِضْنَ

(الطلاق 4) Натижада шундай дейишгача боришган: {وَاللَّائِي لَمْ يَحِضْنَ} “Шу жумлани далилига кўра, на жисмоний ва жинсий етуклик ёшига кирмаган ҳар қандай гўдак ва норасидаларни никоҳлаш мумкиндир.”

Улар оятдаги (لم) ҳарфига (لما) ҳарфи учун фойдаланиладиган маънони қўллашган, натижада оят маъноси ўзгартирилган. Ҳеч шубҳасизки, бу нарса Аллоҳнинг Китобини маъноларини бузиб таҳриф қилишдир. Асл маъноси эса, ҳали бери одат қони келмаган аёллар эмас, балки поклик муддати узайиб қолган ва бир неча ойлаб одат кўрмай қолган аёл ёки умуман одат кўрмайдиган аёлар деган маънони англатади.Бу оятда вояга етмаган қизлар деган гап умуман айтилмаган.

  1. Набий алайҳиссалом Ойиша онамизга 9 ёшларида никоҳлангани ҳақидаги ривоятни далил қилиб олганларга берган жавобларимиз:

А- Никоҳ аҳди тузилиши учун, ҳам жисмоний-жинсий ва ақлий етукликни шарт қилиб кўрсатган юқоридаги оятларга бу ривоят зид экани ва бу ҳақдаги бошқа соғлом ҳадисларга ҳам қарама-қарши маънода экани ўртага чиқмоқда. Шунинг учун бу ривоятдан бу масала бўйича далил сифатида фойдаланиб бўлмайди.

Б- Баъзи ривоятларда Нисо сурасининг никоҳ ҳақидаги оятлари Мадина шаҳрида нозил бўлган, Набий алайҳиссалом эса Ойиша онамизга Маккада уйланган ва ҳали бери юқоридаги оятлар нозил бўлмаган эди деб келтирилади. Бу нарса ҳам ҳақиқатдан йироқдир. Чунки соф ва соғлом табиатли бир эркак кишининг хилқати вояга етмаган кичик ёшли бир қизалоққа уйланишни асло қабул қилмайди. Агар Расулуллоҳ ҳақидаги бу гапларни ҳақ деб қабул қиладиган бўлсак, у кишининг хилқати ва табиати элчиликдан аввал бузуқ бўлганини иддао қилаётган бўлиб қоламиз. Бундай бўлмагани аниқ. Чунки Аллоҳ таоло у кишининг хулқ-атвори ҳақида жуда кўплаб оятларда мақтаб ва гўзал деб таърифлаб ўтган.

C- Ойиша онамизни 9 ёшларида никоҳлангани ҳақидаги ривоят бошқа кўплаб 18 ёшларида никоҳланган деган ривоятларга қарама0қарши чиқиб қолмоқда. Шу сабабли, биз оятларга мувофиқ келган ҳадисни олишимиз керак. Юқоридаги оятларда никоҳнинг шарти деб кўрсатилган балоғат ва рушд шартлари 18 ёшда никоҳланган деган ривоятда ўз ифодасини топмоқда.

وقف السليمانية/ مركز بحوث الدين والفطرة 

Пр. Др. Абдулазиз Байиндир. Сулаймония Вақфи, Дин ва Фитрат Илмий-тадқиқот Маркази. 

[1] Ал-бидоя Шарҳ ал-Ҳидоя.

[2] Бухорий Никоҳ бўлими 6968.

[3] Абу Довуд Никоҳ, Валий бўлими, 2083. Термизий Никоҳ бўлими, Валий бўлими 1102. Ибн Можа Никоҳ бўлими валий ҳақида 1879. Имом Аҳмад 6/47, 165-166.

Qur’on va Sunnatga ko’ra taloq

МАҚОЛАДА:

  • Ажрашиш ва унинг шартлари
  • Идда ичида ажрашишда гувоҳ олиб келиш шарти
  • Ажрашгандан кейин иддани ҳисоблаш
  • Ажрашгандан кейин аёл уйдан чиқмаслиги
  • Ажрашишдаги Аллоҳни чегаралари
  • Ажрашгандан кейин аёлига қайтиш ҳуқуқи
  • Ажрашиш сони
  • 3- Марта ажрашиш (3 Талоқ)
  • Пайғамбаримиз даври
  • Саҳобалар даври
  • Фуқаҳолар (Ислом ҳуқуқшунослари) даври

Талоқ – Қуръонга кўра эрнинг ҳаққидир. Аёл киши тарафидан ажрашиш ҳуқуқи “ифтидо” дейилади. Талоққа алоқадор ишлар эрларга, ифтидо эса аёлларга оид. Аллоҳ таоло шундай марҳамат қилади:

 الطَّلَاقُ مَرَّتَانِ فَإِمْسَاكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسَانٍ

“Ўша талоқ икки марталикдир. Ҳар биридан кейин, ё аёлни яхшилик билан ушлаб қолиш керак ёки чиройли ҳолатда ажрашиш керак.” (Бақара 2/229)  

Оятдаги  الطَّلاق ифодасининг бошидаги ال  = ал” маърифалик қўшимчаси бўлиб, калимани ат-толақу деб ўқитади ва ўша талоқ деган маънони ифодалайди. Ўша талоқ қайси ва қандай талоқ эканини талоқ сурасида тушунтириб берилган. Аллоҳ таоло шундай марҳамат қилади:

يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ وَأَحْصُوا الْعِدَّةَ وَاتَّقُوا اللَّهَ رَبَّكُمْ لَا تُخْرِجُوهُنَّ مِنْ بُيُوتِهِنَّ وَلَا يَخْرُجْنَ إِلَّا أَنْ يَأْتِينَ بِفَاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ وَتِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ وَمَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ لَا تَدْرِي لَعَلَّ اللَّهَ يُحْدِثُ بَعْدَ ذَلِكَ أَمْرًا. فَإِذَا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ فَارِقُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ وَأَشْهِدُوا ذَوَيْ عَدْلٍ مِنْكُمْ وَأَقِيمُوا الشَّهَادَةَ لِلَّهِ ذَلِكُمْ يُوعَظُ بِهِ مَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآَخِرِ وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجًا. وَيَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لَا يَحْتَسِبُ وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ إِنَّ اللَّهَ بَالِغُ أَمْرِهِ قَدْ جَعَلَ اللَّهُ لِكُلِّ شَيْءٍ قَدْرًا.

“Эй Набий! Аёлларингиздан ажрашсангиз, иддали вақтида ажрашинг ва иддасини ҳисобланг. Роббингиз Аллоҳдан тақво қилинг, уларни уйларидан чиқарманг. Улар ҳам чиқмасинлар, очиқ бир фаҳш иш қилган бўлса бу хориж. Бу Аллоҳнинг чизган чизиқларидир (чегараларидир). Кимки Аллоҳнинг чегараларини бузса, ўзига қарши ҳақсизлик қилган бўлади. Билмайсанки – балки бундан кейин Аллоҳ бошқа бир ҳолатни ўртага қўяр.

Аёлларни муддати тугаганида, уларни ё маъруф[1] билан ушлаб қолинглар ёки маъруф билан ажрашинглар. Ичингиздан ишонарли икки кишини гувоҳ қилинглар, гувоҳликни Аллоҳ учун ўз ўрнига қъйинглар. Мана шу нарса – ораларингизда Аллоҳ ва охират кунига ишонганларга қилинган насиҳатдир. Кимки Аллоҳдан тақво қилса, У – унга бир чиқиш йўлини очиб қўяди. Кутмаган жойидан унга ризқ беради. Кимки Аллоҳга ишониб суянса, У – унга етади. Аллоҳ, ишини Ўз ўрнига келтиргувчидир. Аллоҳ, ҳар бир нарсага бир ўлчи қўйиб қўйган.” (Талоқ 65/1-3)

Аллоҳ таоло, ҳар нарсага бир ўлчи қўйган. Эр-хотинни никоҳига шарт ва қоидалар белгилаб қўйганидек, ажрашиши учун ҳам бир ўлчи қўйиб қўйган. Юқоридаги оятлар ана ўша ўлчиларни очиқлаб бермоқда. Ҳазрати Умарнинг ўгли Абдуллоҳ, аёлини одатли вақтида талоқ қилган эди. Ҳазрати Умар бу ҳолатни Расулуллоҳдан сўраганида, у киши шундай жавоб бердилар:

“Унга айт, аёлига қайтсин ва одатли вақти тугамагунича талоқ қилмасин деди. Ундан кейин аёли одат кўриб такроран одати тугаганида, агар хоҳласа давом этсин, хоҳласа жинсий алоқага кирмай туриб ундан ажрашсин. Мана шу нарса – ўша иддаки, Аллоҳ таоло – аёлларни унга кўра талоқ қилиб ажрашишга буюрган.[2]” Абдуллоҳ б. Умар дедики: “Набийимиз мени бундай ажрашишимни (талоқ қилишимни) ҳисобга ўтмайди деди ва шу оятни ўқиди: “Эй Набий! Аёлларингизни талоқ қилсангиз (ажрашсангиз) иддалари ичида ажрашинглар.” Яъни уларни иддаларини бошланишида ажрашинглар.”[3]

Аёли билан ажрашмоқчи бўлган эрларга ўз навбати билан қуйидаги шартлар юклатилади:

  1. Талоқни идда ичида бериш.
  2. Иддани ҳисоблаш.
  3. Аёлини уйидан чиқармаслик.
  4. Аёл ўз истаги билан ҳам уйидан чиқмаслиги.
  5. Муддатни бошида ёки охирида – ё чиройлик ҳолатда ушлаб қолиш ёки чиройли ҳолатда ажрашиш.
  6. Аёлини талоқ қилган вақтда ҳам, сўнг уни агар ушлаб қолмоқчи бўлса ҳам, ёки ажрашиб кетмоқчи бўлса ҳам иккита гувоҳ олиб келиш.

 

А- Идда ичида талоқ қилиш

Бу ердаги идда – талоқ қилинган аёл, эрининг уйида қолиши мажбур бўлган муддатдир. Аёл бу муддат ишида, эри билан бир уйда қолади, аммо жинсий алоқага кирмайди. Чунки, иддасини ёлғиз ўзи ўтказиши керак. Аллоҳ таоло шундай марҳамат қилади:

 وَالْمُطَلَّقَاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنفُسِهِنَّ ثَلاَثَةَ قُرُوَءٍ

“(Эрлари тарафидан) талоқ қилинган аёллар, ўзлари ёлғиз уч қуръ кутадилар.”

Одатли вақтида жинсий алоқа манъ қилингани[4] учун, бу вақтда зотан аёл киши ўзи ёлғиз бўлади. Идда муддати давомида, бир уйни эри билан бўлишиб яшаши талаб қилингани учун, бу ердаги қуръ – у билан жинсий алоқага кира олиши мумкин бўлган тозалик ҳолатидир. Шундай экан, талоқни идда ичида бўлиши – бу орада аёл киши одатдан тоза бўлиши, аммо эри билан жинсий алоқага кирмаган бўлиши керак деганидир. Абдуллоҳ б. Умар бундай қилмагани учун, Расулуллоҳ қаттиқ ғазаблангани ривоят қилинган[5] ва унга жазо тариқасида яна битта поклик муддатини кутиш юклатилган. Чунки, аёлини биринчи покликдан кейин эмас, балки иккинчи покликдан кейингина талоқ қила олишини айтган. Бу ишларни жуда муҳим ва ҳикматли тарафлари бордир. Эркак киши, одат вақтида аёли билан алоқага кира олмаганидан роҳатсиз бўлиши (сиқилиши) мумкин. Аёл киши одатидан покланганида, эрининг унга бўлган иштиёқи ва истаги энг юксак савияга чиқади. Алоқага кирганидан кейин эса, иштиёқи ва хоҳиши қанчадир даражада пасаяди. Ҳайздан покланган аёли билан жинсий алоқага кирмасдан, уни талоқ қилиб, сўнг уни ўз уйида идда сақлатиб ва асло жинсий алоқа қилолмасдан олиб ўтириши, аёли билан ажрашиб кетишини олдини олувчи катта сабаб ва бир оилани бузилиб кетишини сақлаб қолгувчи ҳикматли услуб ва энг тўғри қарор ҳисобланади.

Идда – одат қони кўрган аёллар учун учта поклик муддатидир.[6] Одатли вақтида қилинган талоқ ҳисобга ўтмагани учун, бундай бир аёлни эри билан алоқага кирмасдан ўтказган умумий вақт уч одат ва уч поклик муддатидир. Бу эса ўз-ўзидан уч ой давом этади.

       ОДАТ      ПОКЛИК         ОДАТ      ПОКЛИК         ОДАТ     ПОКЛИК

Одат кўрмайдиган ёшга келган, одат кўролмайдиган ёки ҳомиладор бўлган аёлларнинг иддалари ҳақида шундай буюрилган:

وَاللَّائِي يَئِسْنَ مِنَ الْمَحِيضِ مِن نِّسَائِكُمْ إِنِ ارْتَبْتُمْ فَعِدَّتُهُنَّ ثَلَاثَةُ أَشْهُرٍ وَاللَّائِي لَمْ يَحِضْنَ وَأُوْلَاتُ الْأَحْمَالِ أَجَلُهُنَّ أَن يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ وَمَن يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَل لَّهُ مِنْ أَمْرِهِ يُسْرًا

“Одатдан узилган аёллар ҳақида шубҳага тушсангизлар, уларнинг иддалари уч ойдир, одат кўрмай қолганлар (вақтинча кўрмаяотганлар) ҳам шундай. Ҳомиладорларнинг муддатлари кўзи ёришидир. Кимки Аллоҳдан тақво қилса, Аллоҳ унинг ишида бир қулайлик пайдо қилиб қўяди.” (Талоқ 65/4)

Эрлари, бу ҳолатдаги аёлини ҳар қандай вақтда талоқ қилиши мумкин. Унинг иддаси талоқ берилган вақтдан бошланади.

 

 Б- Гувоҳ олиб келиш

Талоқ бериш жараёнида иккита гувоҳ бўлиш шартдир. Аллоҳ таоло Талоқ сурасининг 2-оятида шундай марҳамат қилади:

وَأَشْهِدُوا ذَوَيْ عَدْلٍ مِنْكُمْ وَأَقِيمُوا الشَّهَادَةَ لِلَّهِ

“Ичингиздан ишончлик икки кишини гувоҳ қилинглар, гувоҳликни Аллоҳ учун ўз ўрнига келтиринглар.”

Алоқадор оятларга диққат билан қараладиган бўлса, талоқ жараёнининг ҳар қандай ҳолатида ҳам иккита гувоҳ бўлиши шарт экани ўртага чиқади. Бу ҳолатлардаги илк босқич, талоқ амалга оширилган вақтдир. Ондан эътиборан, мусулмонларнинг зиммасига бир вазифа юклатилади. Аллоҳ таоло шундай марҳамат қилади:

وَإِنْ خِفْتُمْ شِقَاقَ بَيْنِهِمَا فَابْعَثُواْ حَكَمًا مِّنْ أَهْلِهِ وَحَكَمًا مِّنْ أَهْلِهَا إِن يُرِيدَا إِصْلاَحًا يُوَفِّقِ اللّهُ بَيْنَهُمَا إِنَّ اللّهَ كَانَ عَلِيمًا خَبِيرًا

“Эр-хотиннинг ораси бузилишидан қўрқсаларингиз, эркак кишининг оиласидан бир ҳакам ва аёл кишининг оиласидан бир ҳакам юборинглар, агар ярашишни хоҳлашса – Аллоҳ уларни ўрталарини ўзаро келиштириб қўяди. Аллоҳ – билгувчи ва ишнинг асл ва ички моҳиятидан хабардордир.” (Нисо 4/35)

Талоқ масаласига гувоҳ бўлганларнинг кўрсатмаларига асосан, қолган мусулмонлар эр-хотинни ажрашиш масаласи бўйича чора кўришни ва бунга кўра тадбир қилишни бошлайдилар. Агар гувоҳ бўлмаса, бундай муҳим ва зарурий бир вазифани адо этиш анча қийин тус олади. Чунки бир оилани тинч ва осуда ҳолатда сақлаб қолиш иши жамият ичидаги жуда муҳим ва зарурий масаладир.

Аёлига талоқ берган эрлар, иддаси тугашини кутмасдан аёлига қайтишлари ва эски никоҳи билан оилани давом эттириб кетишлари мумкин. Бу ҳақида Аллоҳ таоло шундай марҳамат қилади:

وَبُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ فِي ذَلِكَ إِنْ أَرَادُواْ إِصْلاَحًا

“Агар эрлари ярашиб олишни хоҳласалар, аёлларига иддаси ичидаёқ қайтишларига энг ҳақли улардир”[7] (Бақара 2/228)

Идда ичида аёлига қайтиши – оилани чиройли давом эттириб кетиш мақсадида ўртани тузатиш шартига боғлиқ бўлгани учун, бундай ҳолатда эркак кишининг нияти қандай эканини суруштириш ва буни очиқча ўртага қўйиш керак бўлади. Агар ҳар қандай ғараз ниятда оилани давом эттириш мақсадидан хабар топиладиган бўлса, асло унга оилани давом эттиришга рухсат берилмайди. Бунга сабаб, келгусида аёл кишининг соғлиги ва ҳаётига ҳар қандай хавф-хатар туғдириши мумкин бўлган ҳолатларни тўлиқ олди олиниши керак бўлади. Демак бу ҳолатга ҳам иккита ишончли гувоҳ аралашиши диний жиҳатдан талаб этилади.

Идда муддатининг охирида аёлига қайтиши ҳам, яхши ва самимий ниятга боғлиқдир. Шунинг учун, бу ҳолатга ҳам иккита ишончли гувоҳ талаб қилиниб, масалага ойдинлик киритилиши талаб қилинади. Аллоҳ таоло бу ҳақда шундай марҳамат қилади:

 وَإِذَا طَلَّقْتُمُ النَّسَاء فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ سَرِّحُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ وَلاَ تُمْسِكُوهُنَّ ضِرَارًا لَّتَعْتَدُواْ وَمَن يَفْعَلْ ذَلِكَ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ وَلاَ تَتَّخِذُوَاْ آيَاتِ اللّهِ هُزُوًا وَاذْكُرُواْ نِعْمَتَ اللّهِ عَلَيْكُمْ وَمَا أَنزَلَ عَلَيْكُمْ مِّنَ الْكِتَابِ وَالْحِكْمَةِ يَعِظُكُم بِهِ وَاتَّقُواْ اللّهَ وَاعْلَمُواْ أَنَّ اللّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ

“Аёлларни талоқ қилсангиз, сўнг кутиш муддати (иддаси) ниҳоясига етганида, ё маъруф[8] билан ушлаб қолинглар ёки маъруф билан ажрашинглар (ўз ҳолига қўйинглар). Уларга зарар етказиб ҳақларига тажовуз қилиш учун уларни ушлаб қолманглар.[9] Бундай қилган киши ўзига ҳақсизлик қилган бўлади. Аллоҳнинг оятларини мазах қилиб камситманглар. Зиммангиздаги Аллоҳнинг неъматларини яхши тушунинглар. У сизларга нозил қилган китоб ва тўғри билим билан сизларга насиҳат/ўгит бермоқда. Аллоҳдан тақво қилинглар. Билингларки, Аллоҳ ҳар нарсани билгувчидир.” (Бақара 2/231)

Эркак киши, аёлининг идда муддати тугаганидан кейин унга яхши ниятда қайтиши ёки чиройли ҳолатда ажрашишига ҳам иккита гувоҳ керак. Аллоҳ таоло шундай марҳамат қилади:

“Аёлларни иддалари ниҳоясига етганда, уларни маъруф ила ушлаб қолинглар ёки маъруф ила ажралишинглар.” (Талоқ 65/2)

Демак, талоқ жараёнидаги 6 босқичнинг ҳар бир ҳолатида иккита гувоҳ қатнашиши ва исбот этиб келтириб бериши керак. Бу гувоҳларнинг ҳар бири, ҳам ҳолатни яхши тушуниб ета оладиган ва маҳкамада тушунтириб бера оладиган ва етарлича гувоҳ бўла оладиган савияда бўлиши керак. Су сабабли, гувоҳ ақлли ва балоғат ёшига етган, кўр ёки сақов бўлмаган адолатли[10] кишилардан бўлиши керак. Номусли бир аёлга зинокор деб туҳмат қилиб жазоланган[11] кишиларнинг гувоҳлиги ва усул ёки фуруъдан бўлган кишиларнинг фойдасига келтирган гувоҳлиги қабул қилинмайди.[12]

 

C- Идда ҳисоблаш вазифаси      

Талоқ сурасининг 1-оятида иддани ҳисоблаш вазифаси эркак кишига юклатилгани ҳақида шундай буюрилади:

“Эй Набий! Аёлларни талоқ қилсангизлар, уларни иддалари ичида талоқ қилинглар ва иддани ҳисобланглар.”

Одатли хотиннинг иддасини ҳисоблаш вазифаси эркак кишига юклатилган. Бу буйруқ, эркак кишини бу вақт ичида аёли билан яқиндан алоқа қилишга туртки бўлади ва катта сабаб бўлади. Агар иддани ҳисобламаса, аёлига қайтиш имкони бўла туриб вақтни қўлдан чиқаргани сабабли ўз ҳаққидан маҳрум бўлади. Аёл киши иддаси ҳақида эрига тўғри маълумот бериб туришга мажбурдир. Аллоҳ таоло бу ҳақда шундай марҳамат қилади:

وَلَا يَحِلُّ لَهُنَّ أَنْ يَكْتُمْنَ مَاخَلَقَ اللَّهُ فِي أَرْحَامِهِنّ

Бачадонларидаги Аллоҳ яратган нарсани беркитишлари у аёлларга ҳалол бўлмайди.” (Бақара 2/228)

Одат келса-да одат кўрмадим деса ҳам гуноҳкор бўлади.

“Бачадондаги Аллоҳ яратган” нарса фарзанд бўлиши ҳам мумкин. Ҳеч бир аёл киши отасиз ҳолатда дунёга фарзанд келтиришни хоҳламайди, лекин ҳомилалигини яшириб сал эртароқ бўлса-да эрининг уйидан кетишни хоҳлайдиганлар ҳам бўлиши мумкин. Маълумки, ҳомиладор аёл одат кўрмайди. Эрининг уйидан айрилиши учун одат кўрганини айтиши керак. Ҳомиладор бўла туриб одат қон келди деб эрини алдаши катта гуноҳдир.

 

Д- Аёл уйдан чиқмаслиги ва чиқарилмаслиги 

Талоқ сурасининг 1-оятидаги, талоқ қилинган аёлни идда сақлаш мобайнида уйдан чиқаришни ҳам ва аёл ўз ихтиёри билан чиқишини манъ қилган жумлалар шундай:

“Уларни уйларидан чиқарманглар. Улар ҳам чиқишмасин. Агар очиқ бир фаҳш иш қилган бўлса бу хориж.” 

Юқорида айтилган уй эрининг уйи бўлишига қарамасдан у уй аёлининг ҳам уйи ҳисобланган. Демак, иддаси тугагунича у уйдан худди ўзининг уйидек фойдаланади. Агар уй аёл кишиники бўлганида эди, уйдан чиқарилиши ёки чиқиши ҳақида очиқланишга эҳтиёж сезилмас эди.

Агар аёл киши иддаси тугамай туриб уйдан чиқиб кетадиган бўлса, оилани яраштириш вазифаси юклатилган кишиларнинг иши оғирлашади. Ҳамда, бошқаларнинг ёнида бир-бирлари ҳақида ёмон гаплар айтиб, ўртани янада бузилишига олиб келадилар ва ичи қора кишиларнинг қора ниятли маслаҳатларига қулоқ солиб, эр аёлидан аёл эса эридан совуб кетишига янада кўпроқ сабаб ўртага чиқади.

Агар аёл киши уч ойлик иддаси мобайнида эрининг уйидан чиқмаса ва чиқарилмаса, уч ой ичида бир уйда яшаб туриб бир-бирлари билан жинсий муносабатда бўлмаган эр-хотин, уч ой мобайнида бир-бирларига яна қайтадан меҳр қўйишларига, ўртадаги баъзи келишмовчиликларни ҳал этишларига, талоққа сабаб бўлган муаммоларни ўртадан олиб ташлашларига катта туртки бўлади. Талоқ сурасининг 1-оятидаги: “Билмайсанки, балки Аллоҳ буни орқасидан янги бир ҳолатни ўртага чиқарар”, айнан шуни кўрсатади.

 

Э- Ҳудудуллоҳ – Аллоҳнинг белгилаган чегаралари/Аллоҳ чизган чизиқлар

Талоққа алоқадор бўлган Талоқ 1, Бақара 229 ва 230-оятларда ҳудудуллоҳ  ифода ўрин олган. Талоқ 2- оят шундай тугайди: “Мана шу сизларга, ичингиздан Аллоҳга ва охират кунига ишонган кишиларга насиҳат/ўгитдир. Ким Аллоҳдан тақво қилса, У, унга бир чиқиш йўли очиб беради.” Бу ҳукм билан Бақара 231- оятида келган “Аллоҳнинг оятларини мазах қилиб масхара қилманглар” ҳукми ҳам ҳудудуллоҳни ифода қилади. Аллоҳ таоло бошқа бир оятда шундай марҳамат қилади:

“(Аллоҳ уларга жаннатни ваъда қилган кишилар) Тавбакорлар, ибодаткўйлар, ҳамд айтгувчилар, (ибрат олиш учун) кезиб кўргувчилар, рукуъ қилгувчилар, сажда қилгувчилар, яхшиликка буюргувчилар, ёмонликдан қайтаргувчилар ва Аллоҳнинг ҳудудини муҳофаза қилгувчилар. Ана ўҳса мўминларга ҳуш хабар бер.” (Тавба 9/112)   

Бу оятни ҳам қўшадиган бўлсак, жами бўлиб 6 дона оятда, талоқ масаласига ўта жиддий қарашимиз ва талоқдаги Аллоҳ чизган чизиқларни бузмаслигимиз талаб қилинмоқда. Аллоҳ чизган чизиқ яъни ҳудудуллоҳ ифодаси ҳеч бир масалада талоқдагидек қайта-қайта такрорланмаган. Шу нарса ҳам талоқ масаласи қандай бир жиддий ва муҳим нарса эканини билдиради.

Агар эркак киши, аёлини иддасини ҳисобламаса ёки аёлни уйдан чиқариб юборса, Аллоҳ чизган чизиқни бузган ва ўзига ўзи ҳақсизлик қилган бўлади. Чунки, иддаси тугамай туриб аёлига қайтиш ҳуқуқи бор эди, аммо энди у ҳуқуқни поймол қилгани учун, талоқ ҳисобга ўтади ва ўз ҳаққидан ўзини маҳрум қилган бўлади.Агар аёл идда сақлаш муддати ичида эрининг уйидан чиқмаса, эри билан жинсий алоқадан бошқа ҳар нарса мумкин бўлганлиги учун, эрини ўзига яна жалб этиши, ўртага илиқлик кириши ва оилани давом эттириб кетишига йўл очган бўлади. Агар эр-хотин яна никоҳни давом эттириб кетишни хоҳласалар, аввалги иккита гувоҳни чақириб, ярашиб олганликларини эълон қиладилар, ана ўшандан кейин жинсий алоқа тақиқи ҳам ўртадан олиб ташланган ҳисобланади. Бу ҳолатда, қайта никоҳлашга асло ҳожат йўқ.

Талоқ 2, Бақара 229 ва 230-оятларда кўрсатилган қоида ва ҳукмларга риоя қилинмаса, ўртадаги талоқ ҳисобга ўтмайди. У оятларнинг ҳукмлари ўз ўрнида айтиб ўтилди.

 

Ф- Аёлига қайтиш қарори

Иддаси тугамай туриб аёлига қайтиш масаласи, эрининг яхши ниятига боғлиқдир. Аллоҳ таоло шундай марҳамат қилади: “Агар эрлари ўртани тузатмоқчи бўлишса, аёлларга идда ичида қайтишга энг ҳақлидир.”[13] (Бақара 2/228) Яъни, иддани бошида ҳам охирида ҳам аёли билан ярашиб олиши ва қайтиши мумкин. Ярашиш мақсади бўлмай туриб, иккита гувоҳни хабардор қилмай туриб аёли билан муносабат жинсий муносабат қуриши, аёлига қайтган ҳисобланмайди, балки иддаси давом этаверади.

Аёлига ҳар қандай зарар бериш ниятида ёки иддасини узайтириш учун аёли билан алоқага кира олмайди. Аллоҳ таоло шундай марҳамат қилади:

وَإِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ سَرِّحُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ وَلَا تُمْسِكُوهُنَّ ضِرَارًا لِتَعْتَدُوا وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ وَلَا تَتَّخِذُوا آَيَاتِ اللَّهِ هُزُوًا وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَمَا أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنَ الْكِتَابِ وَالْحِكْمَةِ يَعِظُكُمْ بِهِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ.

“Аёлларни талоқ қилсангиз, сўнг кутиш муддати (иддаси) ниҳоясига етканидан, ё маъруф билан ушлаб қолинглар ёки маъруф билан ажрашинглар (ўз ҳолига қўйинглар). Уларга зарар етказиб ҳақларига тажовуз қилиш учун уларни ушлаб қолманглар. Бундай қилган киши ўзига ҳақсизлик қилган бўлади. Аллоҳнинг оятларини мазах қилиб камситманглар. Зиммангиздаги Аллоҳнинг неъматларини яхши тушунинглар. У – сизларга нозил қилган китоб ва тўғри билим билан сизларга насиҳат/ўгит бермоқда. Аллоҳдан тақво қилинглар. Билингларки, Аллоҳ ҳар нарсани билувчидир.” (Бақара 2/231)

“Аллоҳ ҳар нарса учун бир стандарт ўлчов”[14] белгилаб қўйгани учун, бу ергача айтиб ўтилган оятдаги масалалар, талоқ ўлчисига мос ва уйғун равишда амалга оширилган биринчи талоқ ҳисобланади.  

 

Г- Талоқнинг сони 

Аллоҳ таоло шундай марҳамат қилади:

“Ўша талоқ икки марта бўлади. Ҳар биридан кейин ё аёлни яхшиликча олиб қолиш керак, ёки чиройли ҳолатда ажрашиш керак. Уларга берган нарсаларингиздан бирон нарса олиб қолишларингиз сизларга ҳалол бўлмайди.[15] Агар жуфтлар, Аллоҳ чизган чизиққа риоя эта олмаслигидан қўрқсалар бу бошқа. Агар сизлар ҳам Аллоҳнинг қўйган қонун-қоидаларига риоя қила олмаслигингиздан қўрқсаларингиз, аёл киши фидя бериб ўзини сиздан қутқаришида ҳар иккингизга ҳам гуноҳ йўқдир.[16] Булар, Аллоҳнинг (талоқ масаласидаги) қўйган қонун-қоидаларидир, уларни бузманглар. Кимки Аллоҳнинг чегараларини бузса, ана ўшалардир ҳақсизлик қилувчилар.”

Оятдаги “Ўша талоқ икки мартадир” деган ҳукми, Аллоҳнинг ўлчисини белгилаб берган – юқоридаги талоқнинг энг кўп икки марта бўлиши мумкинлигини кўрсатади.

“… Булар Аллоҳнинг чизган чизиғидир, ҳаддан ошманглар. Кимки Аллоҳнинг чегарасини бузса, ҳақсизлик қилгувчилар ана ўшалардир” ҳукми эса, бу ҳукмга риоя қилмаганларнинг қилган талоқлари ҳисобга ўтмаслигини кўрсатади.     

Ҳар қандай шартга ёки ма’лум бир муддатга боғлиқ қилинган талоқнинг барча турлари бу оятларда белгилаб қўйилган ўлчига мос келмагани учун, қилинган талоқ талоқ ҳисобланмайди.

Учинчи марта ажрашишда юқоридаги қонун-қоидалар ҳисобга ўтмайди. Сабаби, Аллоҳ таоло юқоридаги талоқ оятларида икки мартагача бўлган талоқни шартларини баён қилган эди. Қуйидаги оятлар эса, учинчи марта ажрашиш ҳақидаги қонун-қоидаларни очиқлаб беради:

فَإِنْ طَلَّقَهَا فَلَا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجًا غَيْرَهُ فَإِنْ طَلَّقَهَا فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا أَنْ يَتَرَاجَعَا إِنْ ظَنَّا أَنْ يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ وَتِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ يُبَيِّنُهَا لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ.

“Агар эри уни учинчи марта талоқ қилса, энди у аёл бунга ҳалол бўлмайди.[17] Аёл эрга тегади, у эри ҳам уни талоқ қилса, эр ҳам хотин ҳам – Аллоҳнинг оила ҳақидаги қонун-қоидаларига риоя қила олишларига ишонсаларгина эр-хотин бир-бирларига қайтишларида бир гуноҳ йўқдир. Булар Аллоҳнинг қонунларидир. Аллоҳ буларни – билимли бир жамият учун очиқлаб бермоқда.” (Бақара 2/230)

Талоқнинг сони учта бўлиши, инсоннинг асл яратилишдаги соф табиатига жуда мос келади. Чунки талаб қилинмаган бир ишдан кейин энг кўп  икки марта узур қабул қилинади, учинчисида қабул қилинмайди. Бу нарсага Мусо алайҳиссалом билан Ҳизр воқеасида ҳам гувоҳ бўлишимиз мумкин.

Учинчи талоқдан кейин, эр ҳам хотин ҳам энди бир-бирига ҳалол бўлмайди. Қачонки аёл бошқа бир эркак билан никоҳланса ва эри вафот этса ёки иккинчи эри ҳам талоқ қоидаларига асосан ажрашсагина қайтадан аввалги уч марта ажрашган эрига никоҳи ҳалол бўлади. Бу ҳолат юқоридаги оятнинг ҳукмидир.

Хулоса қилиб айтганда, аёлини ҳайзи тугаганидан кейин жинсий алоқага кирмай туриб ажрашган киши, бир талоқ ҳукмига кўра ажрашган ҳисобланади. Иддаси тугаганидан кейин ажрашишга қарор бериш ёки бермасликни аҳамияти йўқ. Агар қайтиб яшашга қарор беришса, биринчи талоқ ҳисобга ўтган ва оилани янгидан давом эттирган ҳисобланади.

 

Ҳ- уч талоқ масаласи

Барча мазҳаблар юқоридаги талоқни тўғри деб биладилар, лекин унинг қоида ва шартларига риоя қилинмаса ҳам талоққа ўтаверади дейишади. Бунинг сабаби, мазҳабларга талоқ масаласини ўртага қўйиш жараёнида Талоқ сурасидаги талоққа алоқадор оятларни асос қилиб олмаганлари, бошқа оятларга эса шартли равишда ёндашганлари туфайлидир. Шу сабабли, талоққа алоқадор оят ва ҳадисларга нисбатан катта ҳақсизлик қилинган ва оят-ҳадислар қадрсизлаштирилган. Бу нарсага қуйидаги кичик бир мисол билан ўрнак кўрсатиб ўтамиз.

Ҳар тўртала мазҳабга кўра, эркак киши аёли ҳайздан чиққанда, у билан жинсий алоқага кира туриб ҳам бир талоқ қила олганидек,  бир-а тўла уч талоқ ҳам қилиши мумкин. Агар аёлига: “сени уч талоқ қилдим” деса, айни вақтни ўзида уч талоқ ҳосил бўлади ва оила бутунлай барбод бўлиб никоҳ якунига етади.

Ба’зи бир мазҳабларга кўра, ҳар қандай шартга ёки маълум бир вақтга боғлиқ бўлган талоқ ҳам ҳисобга олинади. Талоқ берган вақтда ҳам, аёлига қайтиш вақтида ҳам, идда сўнгидаги ажрашиш жараёнида ҳам асло гувоҳ келтириш шарти йўқдир. Аёлига қайтишдаги эрининг яхши ниятли бўлиши ёки бўлмаслигига  ҳам қаралмайди. Бу ҳолатларнинг барчаси Қуръони Каримга мутлақо зид экани жуда очиқдир. Энди бу мазҳабларни бу ҳолатга олиб келган уч талоқ масаласига тўхталиб ўтамиз.

 

1- Набийимизнинг даври

Ибн Аббосни билдиришига кўра, Абду Язид ўз аёли Умму Руқонани талоқ қилиб, Музайна қабиласидан бўлган бир аёлга уйланди. Қисқа бир муддатдан кейин аёл Аллоҳнинг Элчисининг ёнига келди ва Абду Язид иқтидорсиз эканини имо-ишорат қилиш учун бошидан олган бир соч толасини кўрсатиб: “Уни менга мана шу соч толасичалик фойдаси тегиши мумкин. Мен билан уни ажраштиргизиб беринг” деган эди. Аллоҳнинг элчиси бунга аччиғи чиқиб Руқояни ва ака-укаларини чақиртирди. Келганларида ўша ердаги иккита болани кўрсатиб: “Буни шу ва шу жиҳатлардан, бошқа бирини шу ва шуи жиҳатлардан Абду Язидга ўхшатяпсизларми?” деб сўради. Улар “Ҳа” дейишди. Аллоҳнинг Элчиси Абду Язидга: “Уни талоқ қил” деб буюрди. У, айтилган ишни бажарди. Сўнгра Расулуллоҳ: “Аввалги аёлингга – Руқонанинг онасига қайт” деди.  Абду Язид: “Эй Аллоҳнинг Элчиси, мен уни уч талоқ қилдим” деди.   “Биламан, сен унга қайт” деди ва ушбу оятни ўқиди:Эй Набий! Аёлларни талоқ қилганингизда, уларни иддалари ичида талоқ қилинглар ва иддани ҳисобланглар.” (Талоқ 65/1)[18]

Ибн Аббосни айтишига кўра Абду Язиднинг ўғли Руқона ҳам отасидек ўз аёлини уч талоқ билан талоқ қилди, кейин бу қилган ишига жуда ачинди. Аллоҳнинг Элчиси ундан аёлини қандай талоқ қилганини сўради. У: “Уч талоқ билан” деди. Расулуллоҳ ундан “бир мажлисдами?” деб сўради. У, Ҳа деб жавоб берди. Шунда Расулуллоҳ: “Бу бир талоқдир, агар хоҳласанг унга қайт” деди. У, ўша заҳотиёқ аёлига қайтди.[19]

 

2- Саҳобалар даври

Ибн Аббосни билдиришига кўра, Расулуллоҳ даврида, Абу Бакр даврида ва Умар халифалигининг илк икки йилида, уч талоқ бир талоқ ҳисобланар эди. Хаттобнинг ўғли Умар: “Инсонлар жуда эҳтиёт бўлиши керак бўлган масалада аксига олиб жуда шошқалоқлик билан ҳаракат қилишмоқда. Ажабо, бу нарсани уларни ўзларини зарарига бўладиган қилиб уч талоқни ҳисобга ўтадиган қилайликмикин?” – деди ва уч талоқ ҳисобга ўтишини жорий қилди.[20]

Манбалар, бу тарихдан эътиборан талоқ масаласидаги фатволар ишонилмас ҳолда ўзгарганини кўрсатмоқда. Юқоридаги ҳадисларни ривоят қилган Абдуллоҳ б. Аббос фикрини ўзгартирган экан. Мужоҳид айтадики: “Ибн Аббосни ёнида эдим, бир одам келиб, аёлини уч талоқ билан талоқ қилганини айтди. Ибн Аббос бир муддат сукут сақлади. Аёлини унга қайтаради деб ўйладим. Шунда Ибн Аббос сўзини шундай давом этди: “Кимки Аллоҳдан тақво қилса, У – унга бир чиқиш йўлини пайдо қилиб қўяди.” (Талоқ 65/2)  Сен Аллоҳдан тақво қилмадинг. Мен ҳам сенга биронта чиқиш йўлини кўрмадим. Раббингга исён қилибсан. Аёлинг ҳам сендан мутлақо ажрашибди. Аллоҳ таоло шундай марҳамат қилади: “Эй Набий! Аёлларни талоқ қилганингизда, иддалари ичида талоқ қилинглар.” (Талоқ 65/2) [21]

Абдуллоҳ б. Умар, Абдуллоҳ б. Масъуд, Умар б. Абдулазиз ва Марвон б. Ал-Ҳакамлар ҳам бунга кўра фатво берганлари билдирилади.[22]

 

3- Фуқаҳолар (Ҳуқуқшунослар) даври

Ҳанафий, Шофеий, Моликий ва Ҳанбалий мазҳаблари ҳам, бир лафзда берилган уч талоқни уч талоқ деб ҳисобга олишкан. Яъни, агар эри аёлини бир сўз билан уч талоқ қилганда хоҳ ҳайзли хоҳ пок ҳолатида, хоҳ поклик жараёнида жинсий алоқага кирган бўлсин хоҳ кирмаган бўлсин, ҳар қандай ҳолатда ҳам уч талоқ тушган ҳисоблашган.

Булардан бир қисми Бақара 2/229-оятидаги “ الطلاق مرتان Ўша талоқ икки мартадир” оятидаги ال қўшимчасини жинс учун деб иддао қилишган. Бу  – “эркак аёлини энг кўпи икки марта талоқ қилиши мумкин” дегани бўлади. Фақат талоқнинг уч марта бўлишида асло ихтилоф йўқдир. Шу сабабли, калимадаги алиф-ломни жинс учун деганлар, жумланинг маъно-моҳиятининг тубдан ўзгартиришга мажбур бўлиб қолишган. Сарахсий шундай дейди: “Мубоҳ талоқларнинг сони икки мартадир ва уч мартадир.”[23] “Учинчи мартадир” иловаси, Бақара сурасининг 230-оятидаги “Эркак киши аёлини такроран талоқ қилса…” ҳукмидан олингандир. Агар бу ҳукмни қўшиш мажбурияти бўлсайди, الни жинс учун бўлиш эҳтимоли асло мумкин бўлмас эди. Чуки, الطلاق مرتان исмий жумладир. Давомилик ва собитлик талаб қилади. Араб тилидан хабардор бўлган ҳар бир шахс, бу масалада йўл қўйилган хатони осонгина тушуниб етади.

Ибн Ҳумом[24]га кўра, бу оят – суннатга уйғун бўлган талоқ икки марта эканини билдиради. Чунки, бир лафз билан уч талоқ ҳосил бўлишида иттифоқ бордир.[25] Бу кўриш ҳам қабул қилинмайди. Оятларга қарши бўлган иттифоқ, оятларга асло таъсир ўтказа олмайди.

Фақиҳларнинг кўпчилиги, الطلاق مرتان оятидаги مرة марро калимасини бир замон билан боғлиқ эканини билдиришган. Ҳанафийларда ал-Косонининг сўзлари шундайдир: Аллоҳ таолонинг “Ўша талоқ икки мартадир” сўзи, икки марта такрорланиш деганини ифода этиб, қуйидаги мислдаги маънони билдиради: Бир инсон бошқа бир кишига икки дирҳам берса ва у дирҳамни бир мартани ўзида бир-а тўла бериб қўйган бўлса, унга икки  марта берди дейилмайди. Оятнинг зоҳирий хбар жумласи бўлиши билан бир қаторда буйруқ жумласи маъносидадир. Чунки унга зоҳирий маъносини юклаш, хабарини оятга зид келиш эҳтимоли бўлмаган (зотни) унга зид келишига йўл очиб беради. Хабар жумласини буйруқ ўрнида қўлланилиши ҳам мумкин.[26] Масалан, “Ажрашган аёллар ўзлари кутадилар…”[27] ояти, “…кутсинлар”, “Оналар фарзандларини икки йил тўлиқ эмизадилар”[28] оят эса, “…эмизсинлар” маъносаида бўлади. Бу каби бошқа оятлар ҳам бордир. Бу оятда ҳам шундайдир. Гўёки Аллоҳ таоло ъуларни талоқ қилмоқчи бўлганингизда, икки марта талоқ қилинглар” деган бўлади. Ҳар бир талоқ алоҳида-алоҳида бўлишини талаб қилиниши, бирданига уч талоқ қилишни манъ қилинганини кўрсатади. Чунки, ҳар иккиси бир-бирига зиддир. Демак, талоқларни бирлаштириш ҳаром ёки макруҳ деб ҳисобланади.[29]  

Бу масала бўйича Набийимизга асос қилинган ягона сўз, унинг талоқларни алоҳида-алоҳида бўлишига буюрганидир. Айтадиларки, алоҳида талоқ қилишга буюриши, бирданига талоқ қилишдан манъ қилиши – ҳаром ёки макруҳ эканини билдиради.[30] Яъни, ҳаром ёки макруҳ бўлишлиги билан бир қаторда ҳисобга ҳам ўтади.

Талоқларни бирлаштиришни Аллоҳ ва Расули манъ қилган, фақиҳлар эса, “тақиқланган-у, лекин ҳисобга ўтади” дейишган. Бу усул ва қоиданинг қабул қилиниши мумкин бўлган бирон бир очиқламали тарафи ва асоси йўқдир.

Тафсирларда ҳам, на (марро) калимаси устида очиқлама қилишмаган ва на Бақара 229-оят билан Талоқ сураси орасида алоқа боғлашмаган.[31]

Энди, мазҳаблардаги кўришларни асоссиз эканини бошқа бир тарафдан кўриб чиқишга ҳаракат қиламиз:

 “الطلاق مرتان Ўша талоқ икки мартадир” (Бақара 2/229) оятида марта деб маъно берилган مرة  калимаси вақт оралиғини جزء من الزمان =жузъун миназзамон маъносини ўз ичига олади.[32] Талоқ. 1- оят, ўша вақт оралиғи идда мудддатича эканини очиқлаб беради. Эри аёлини ўша вақ оралиғида фақатгина бир марта талоқ қилиши мумкин. Иккинчи оят шундайдир:

“Аёллар иддаларини охирига борганларида, уларни ё яхшилик билан олиб қолинглар ёки чиройли ҳолатта ажрашинглар…”

Бундан билинадики, бир идда ичида аёлини икки марта талоқ қилиш асло мумкин эмас.

Хулоса қилиб шуни айтиб ўтмоқчимизки, фиқҳ китобларида ўрин олган талоқ билан Қуръони Карим ва Расулуллоҳ тарафидан уйғуланган талоқни ўртасида бир-бирига узоқ-яқиндан алоқаси ва боғлиқлиги йўқ.

 

Проф. Др. Абдулазиз Байиндир. Қуръон Ёғдусида Тўғри Деб Билинган Хатоларимиз, Сулаймония Вақфи Нашриёти, 2. Истанбул, 2007, 206-221-сф.  

 

[1] Маъруф – билинган ва маълум бўлган нарса дегани. Ўша билинган нарса, ё анъана ва урф-одатлардан ёки Китоб ва Суннатдан олинади. Агар анъана ва урф-одатдан олинган бўлса, Китоб ва Суннатга зид бўлмаши керак. Бундай бир маълумотни ақл ҳам дин ҳам гўзал ва тўғри деб билади.

[2] Бухорий, Талоқ 1, 3, 44, 45. Тафсири Талоқ сураси 1. Муслим, Саҳиҳ, Талоқ 1, 14. Насоий, Сунан, Талоқ 13, 15, 19. Ибн Можа, Сунан, Талоқ 1, 3. Дорамий, Сунан, Талоқ 1, 2. Имом Молик, Муватто, Талоқ 53. Абу Довуд, Сунан, Талоқ 4. Термизий, Сунан, Талоқ. (Юқоридаги матн, Бухорийдаги Талоқ 1-оятнинг таржимасидир.)

[3] Абу Довуд, Сунан, Талоқ 4.

[4] Аллоҳ таоло шундай буюради: “Сендан аёлларнинг одат ҳолини сўрашмоқда. Айтки, у бир азиятдир, одат кунларида уларни ўз ҳолига қўйинглар. Покланмагунларигаcаҳа уларга яқинлашманглар.” (Бақара 2/222)

[5] Бухорий, Аҳком 13.

[6] Бақара 228 оятидаги қуруъ قُرُوَءٍ  калимасининг мос келиши натижасида, Моликий ва Ҳанафийлар иддатни уч одат даври эканини айтишган. Бу ҳолатда, жами муддат икки  поклик, уч одат бўлади. Юқорида кўрилганидек, бу кўриш хатодир. Тўғриси эса уч поклик ва икки одат бўлиши керак.   

[7] Бақара 231 ва 232 билан Талоқ 2- оят, эркак киши аёлига қайтиш муддатини идда тугаш вақти деб кўрсатмоқда. Бу оят эса, иддаси тугамай туриб аёлига қайтишга янада ҳақлироқ эканини билдирмоқда.

[8]  Маъруф – билинган ва маълум бўлган нарса дегани. Ўша билинган нарса, ё анъана ва урф-одатлардан ёки Китоб ва Суннатдан олинади. Агар анъана ва урф-одатдан олинган бўлса, Китоб ва Суннатга зид бўлмаши керак. Бундай бир маълумотни ақл ҳам дин ҳам гўзал ва тўғри деб билади.

[9] Оилани давом эттиришни хоҳламаган ҳолатингизда, шунчаки улар ўз хоҳишларига кўра ҳаракат қилишларига қарши чиқиш мақсадида уйда ушлаб қолманглар.

[10] Мажалла 1705, (Одил – яхшилиги ёмонлигидан устун келувчи, яхшилиги ёмонлигидан кўп.)

  1. Нур 24/4.
  2. Косоний, 6- жилд, 267-272 саҳифалар.
  3. Бизга кўра тўғри таржима шундай.
  4. Талоқ 65/3.
  5. бир оила бўлиб яшаса ҳам, ёки ажрашишиб кетса ҳам маҳр сифатида берган нарсасини эри асло қайтариб олишга ҳақи ё’қ. Алоқадор оят Нисо 4/19.
  6. Бу оят аёлларга ўз ихтиёрлари билан ажрашиш ҳуқуқини беради.
  7. Бу ҳолатда эркак киши ўзига тегишли учинчи яъни, сўнги ҳақини қўлланиб бўлган ҳисобланади.
  8. Абу Довуд, Сунан, Талоқ 10.
  9. Аҳмад б. Ҳанбал, мусна 1/265.
  10. Муслим, саҳиҳ, талоқ 2 (15, 16 ва 17 (1472) рақамли ҳадислар. Насоий, Сунан, талоқ 8. Абу Довуд, Сунан, Талоқ 10.)
  11. Абу Довуд, Сунан, Талоқ 10.
  12. Муватто, Талоқ 1.
  13. Шамсуддин Сарахсий, ал-Мабсут 6- ж, 5- с.
  14. Камол б. ал-Ҳумом, ас-Сивасий, 6- ж, 70- с.
  15. Имом Косонийни ибораси айнан шундайдир:  (وقد يخرج اللفظ مخرج الخبرعلى إرادة الجمع) Аслида шундай бўлиши керак:  (وقد يخرج الخبر مخرج الأمر)
  16. Бақара 2/228.
  17. Бақара 2/233.
  18. Косоний, Бадое’, 3- ж, 94- с.
  19. Косоний, Бадое’, 3- ж, 94- с.
  20. Аксарият тафсирлардаги матн ва таржималар тадқиқот ва изланишлар олиб борилмасдан аввалгисини такрорлаб ёзилаверган.
  21. Муфрадот, مر – модаси. Басоир, 4- ж, 490- с.

Kofirlik va itoatsizlik sababini Allohga to’ngash

Ko’pchilik Musulmonlar qilgan xato ishlarining javobgarligini Allohga to’ngashadi. Masalan, aksariyat insonlar namoz o’qimay, ro’za tutmay, Alloh tarafidan taqiqlangan gunohlarga qo’l urib yoki har qanday gunoh qilib orqasidan: “Alloh o’zi qachon hidoyat qilsa, ana o’shanda tavba qilib namozga kiraman” yoki: “gunohdan qaytaman” deydi. Alloh taolo bu haqda shunday marhamat qiladi:

سَيَقُولُ الَّذِينَ أَشْرَكُواْ لَوْ شَاء اللّهُ مَا أَشْرَكْنَا وَلاَ آبَاؤُنَا وَلاَ حَرَّمْنَا مِن شَيْءٍ كَذَلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِن قَبْلِهِم حَتَّى ذَاقُواْ بَأْسَنَا  قُلْ هَلْ عِندَكُم مِّنْ عِلْمٍ    فَتُخْرِجُوهُ لَنَا إِن تَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ وَإِنْ أَنتُمْ إَلاَّ تَخْرُصُونَ  قُلْ فَلِلّهِ الْحُجَّةُ الْبَالِغَةُ فَلَوْ شَاء لَهَدَاكُمْ أَجْمَعِينَ

“Mushriklar aytadilarki: “Allohni o’zi biz unga taslim bo’lishimizni xohlaganda edi, na biz shirkka kirardik va na otalarimiz kirgan bo’lishar edi. Biron narsani harom ham qilmas edik.” Avvalgilar ham huddi shu yolg’onga osildilar va natijada azobimizni tatidilar. Aytingki: “Bizga ko’rsata oladigan yoningizda bironta ma’lumot bormi? Sizlar faqatgina tahmin qilyapsizlar, sizlar shunchaki to’qib chiqaryapsizlar.” Aytingki: “Jim qilib, og’zini yopib qo’yadigan hujjat Allohnikidir. Tanlash ixtiyorini Alloh qilganda edi, albatta hammangizni yo’lga solgan bo’lardi.”

Oyatlarda kelgan sha’a (شَاء) fe’llari, insonni, imtihon vaqtida qilgan tanlovi va unga ko’ra qilgan harakatiga qarab, Alloh yaratgan narsalariga qo’llaniladi. Buni ochiqlagan oyat shudir:

وَرَبُّكَ يَخْلُقُ مَا يَشَاء وَيَخْتَارُ مَا كَانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ سُبْحَانَ اللَّهِ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ

Davomi »

Toifalar