E'lonlar

Ayollarni mahramsiz safarga chiqishi

Maqolamizni boshida avvalo safar, safarga chiqishdagi diniy tavsiya, taklif va buyruqlar va bu haqdagi oyat va hadislarni bir oraga jamlab, keyin bu haqda xulosa bildirishga harakat qilamiz.

1-SAFAR

Safar – ma’lum bir ish yoki ziyorat maqsadida bir joydan boshqa bir joyga borishdir. Dinimiz Islomda bir farqli maqsadlar bilan turli safarlarga chiqishga buyuradi. Ular quyidagicha:

1_ Bilim va tadqiqot olib borish maqsadida safar qilish: 

Alloh taolo shunday buyuradi:

قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانظُرُوا كَيْفَ بَدَأَ الْخَلْقَ ثُمَّ اللَّهُ يُنشِئُ النَّشْأَةَ الْآخِرَةَ إِإِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
“Aytginki: “Yer yuzida sayr qilib, Alloh yaratish ishini qanday boshlaganini kuzatinglar! Alloh kelgusida bu yaratish ishini yana qaytadan takrorlaydi. Alloh har narsaga bir o’lchov qo’ygan” (Ankabut 29/20)

2_ Madaniy tushunchaga ega bo’lish maqsadida safar qilish:

Alloh taolo shunday buyuradi:

أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَتَكُونَ لَهُمْ قُلُوبٌ يَعْقِلُونَ بِهَا أَوْ آذَانٌ يَسْمَعُونَ بِهَا فَإِنَّهَا لَا تَعْمَى الْأَبْصَارُ وَلَكِن تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ
“Ular yer yuzida sayr qilmaydilarmi? Agar ular sayr qilsa, ularni tushunib yetadigan qalblari yoki eshitadigan quloqlari bo’lar edi. Aslida, ko’zlar ko’r bo’lmaydi, lekin ko’kslardagi qalblar ko’r bo’ladi.” (Haj 22/46)

Davomi »

Tashahhuddagi salom va duolarning ma’no va mohiyatlari

Savol: Namozda o’qiladigan tashahhud haqida ma’lumot bera olasizmi?

Javob: Tahiyyotning mazmun-mohiyati, tarixi va ma’nolari haqida sizlarga quyidagilarni ma’lum qilamiz:

Farz va boshqa nofila namozlarning har ikki rakaatidan keyin o’tirib Allohni zikr qilish va unga so’z bilan qullik qilish uchun tahiyyot…, Allohumma Solli ala…, Allohumma barik ala…, Robbana atinalar o’qiladi. Bu tahiyyot, salavot va duolarni bizga Rasululloh tavsiya qilib qoldirgan. Ular va ularni ma’nolari quyidagicha:

1. Tashahhud

التحيات لله والصلوات و الطيبات، السلام عليك أيها النبي ورحمة الله وبركاته، السلام علينا وعلى عباد الله الصالحين، أشهد أن لا إله إلا الله وأشهد أن محمدا عبده ورسوله

Attahiyyatu lillahi vassolavatu vattoyyibat. Assalamu alayka ayyuhannabiyyu va rohmatullohi va barokatuh. Assalamu alayna va ala ‘ibadillahis-solihiyn. Ashhadu alla ilaha illallohu va ashhadu anna Muhammadan abduhu va rosuluh.”

Ma’nosi:

Davomi »

Qur’onni tushunishda ijtihodning ahamiyati qanday?

Savol: Qur’oni Karimda Alloh taoloning oyatlarini o’z ijtihodlariga asoslanib izohlab sharhlaganlarga qanday munosabat bildirgan?

Javob: Hud surasining 1 va 2- oyatlari ma’no jihatidan quyidagicha:

“Alif, Lam, Ro. Bu – to’g’ri qaror beruvchi va har narsadan xabardor bo’lmish Alloh tarafidan muhkam (hukm ifoda etiladigan qilib belgilangan) va ochiqlangan bir kitobdir. Bunday bo’lishi, Allohdan boshqasiga qullik qilmasligingiz uchundir. (Aytginki:) Men esa, u haqda sizlarni ogohlantiruvchi va hush xabar beruvchiman.”

Ko’rinib turibdiki, Qur’onni hukmlarini oydinlatib berishni aynan Allohni O’zi zimmasiga olgan. Qiyomat surasining 16 va 19- oyatlarini ham aynan shu shaklda tushunish kerak. Bizni vazifamiz, Allohni tushuntirishlari va bayonotini aniqlashga urinib harakat qilishdan iborat bo’lishi kerak. Ijtihod faoliyati faqatgina mana shu bosqichda bo’lishi mumkin. Allohning bayonot va tushuntirishlariga ulashish uchun qilingan ijtihodiy faoliyatlarda xatoga yo’l qo’yilishi ham mumkin. Zotan, inson xatodan xoli emas, albatta. Olib borilayotgan ijtihodiy faoliyatlardan ko’zda tutilgan narsa – Alloh tarafidan oyatlardagi hukmlarga kiritilgan oydinlik va bayonotlarga ulashish emas, balki Qur’onda yo’q deb iddao qilingan masalalar va yechimlarni hal etish bo’lsa, juda ham ko’plab shore’lar (shariatda qonun-qoida belgilovchi, maqom) o’rtaga chiqadi va bu holatda “Alloh tarafidan yuborilgan” emas, balki insonlar tarafidan to’qib chiqarilgan dinning dindorlariga aylanib qolamiz.

Qur’ondagi hukmlarga oydinlik kiritish haqida quyidagi linkda ko’proq ma’lumotga ega bo’lishingiz mumkin:

Qur’onni tushunishdagi usul va qoidaning ahamiyati

Dk. Fotih O’rum.

Nasx kalimasi Qur’onda qaysi ma’nolarda qo’llanilgan?

Savol: Nasx kalimasi Qur’onda qaysi ma’nolarda qo’llanilgan?

Javob: Nasx kalimasi uch yerda fe’l va bir yerda ism o’laroq jami 4 marta keltirilgan. Ikkita oyatda sulosiy fe’l  bo’lib keltirilgan bu kalima, bir oyatda “bir narsani o’rtadan olib tashlab, o’rniga uning aynan o’zi bilan bir xil yoki undan ham yaxshi kelishi” degan ma’noda, va yana bir oyatda “bir narsani o’rtadan olib tashlab, o’rnini boshqa narsa egallashi” degan ma’noda keltirilgan. O’rnaklari quyidagicha:

  • Baqara surasining 106- oyatida, oyatni nasx etilishidan yoki unuttirilishidan keyin uni o’rniga u bilan bir xil bo’lgan oyatni yo bo’lmasa undan ham yaxshiroq oyatni keltirilishi haqida (مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِهَا نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْهَا أَوْ مِثْلِهَا),
  • Haj surasining 52- oyatida esa, shaytonlar rasul va nabiylarga qilgan vasvasalari va Alloh bu vasvasalarni o’rtadan olib tashlagani haqida (أَلْقَى الشَّيْطَانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ فَيَنْسَخُ اللَّهُ مَا يُلْقِي الشَّيْطَانُ ثُمَّ يُحْكِمُ اللَّهُ آيَاتِهِ) bayon qiladi.
  • Fe’l o’laroq keltirilgan uchinchi o’rni Josiya surasining 20- oyatida o’rin olgan. Bu oyatdagi nasx o’zagidan turagan fe’l “insonlarni qilgan ishlarini ro’yxatga olib yozib qo’yilishi” (إِنَّا كُنَّا نَسْتَنْسِخُ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ) ma’nosida keltirilgan. Insonlar amalga oshirgan yaxshi-yomon ishlarni yozib qo’yilishini aynan bu nasx fe’li bilan ifoda etilishini sababi, bu yozuvlar doimo o’zgartirilib turishidir. Ya’ni, yozib qo’yilganlar doimo o’zgarib turadi, nasx etiladi va shunday qilib istixson amalga oshiriladi.

Fe’l bo’lib emas, balki ism bo’lib kelgan 4- o’rni A’rof surasining 154- oyatida keltirilgan. Oyatda Muso alayhissalom – buzoq haykalini muqaddaslashtirib shirkka tushgan qavmiga bo’lgan g’azabi bosilganidan keyin – vahiylarni tayyor yozilgan holdagi lavhalarda olgani   (وَلَمَّا سَكَتَ عَنْ مُوسَى الْغَضَبُ أَخَذَ الْأَلْوَاحَ) bildirilmoqda. Undan keyin esa وَفِي نُسْخَتِهَا هُدًى وَرَحْمَةٌ لِلَّذِينَ هُمْ لِرَبِّهِمْ يَرْهَبُونَ = O’sha lavhalarning bir nusxasida shu narsa bor edi: 

“Hidoyat va ikrom Rabbidan qo’rqqanlarning haqidir.” deb buyurilmoqda. Oyat matnida keltirilgan “nusxa” kalimasidan iroda qilingan narsa agar Muso alayhissalom olgan lavhalar(dan bir qismi) bo’lsa, bunday holatda bularga nusxa kalimasini ishlatilishi boshqa payg’ambarlarda bo’lgani kabi Muso alayhissalomga berilgan kitoblar undan avvalgi nabilarga berilgan kitoblarning bir nusxasi sababli bo’lishi ham mumkin. Shu bilan bir qatorda, oyatda keltirilgan nusxadan murod, Muso alayhissalomga berilgan lavhalardan ko’paytirilgan bir nusxasi bo’lishi ham mumkin.

 

Dr. Fotih O’rum.

Qur’on va Musulmonlarning ahvoli

Qur’on va Musulmonlarning ahvoli

Alloh taolo barcha insoniyatga elchi qilib yuborgan[1] so’ngi payg’ambari[2] Muhammad alayhissalomga – to’g’ri ekanida aslo shubha bo’lmagan[3] va so’zlarning eng to’g’ri va chiroyligi[4] bo’lmish – Qur’oni Karimni har narsani ochiqlab berishi uchun[5] nozil qilgan, unga Qur’onga amal qilishni[6] va Qur’oni Karimni tablig’ qilishni[7] buyurgan. Shu bilan bir qatorda, agar u Qur’onni to’liq tablig’ qilmasa, u elchilik vazifasini ado eta olmagan bo’lib qolishini ham alohida ta’kidlab ogohlantirgan[8]. Payg’ambar alayhissalom Allohni amriga ko’ra faqatgina Qur’onga amal qilishini aytgan[9] va so’ngi oyat[10] noliz bo’lgan kuni insonlarga xitoban:

“Men sizlarga Allohning kitobi bo’lmish Qur’onni qoldirib ketyapman. Uni mahkam ushlasangiz, aslo adashmaysiz.”[11] degan holda, insonlarga Qur’oni Karimni bir payg’ambar merosi qilib qoldirib ketganini e’lon qilgan va qisqa bir muddatdan so’ng bu olamdan ko’z yumgan.[12]  

Alloh taolo so’ngi nozil qilgan oyatida bizlarga:

“Bugun diningizni mukammal qilib berdim, sizlarga berilgan ne’matimni tamomlab berdim va din jihatidan sizlarga Islomni loyiq ko’rdim”[13] deya marhamat qilmoqda. Qisqa qilib aytganda, Qur’oni Karimni so’ngi oyatlari nozil bo’lishi natijasida, dinimiz mukammal holga kelib bo’lgan.

Davomi »

“Shafoat Yo Rasulalloh” nima degani?

SHAFOAT

Shafoat – yolg’iz tashlab qo’ymaslik va bir insonni ishini hal qilib berish uchun u bilan birga borish degan ma’nolarda ham ishlatiladi. “Shafoat yo Rasulalloh” deb munojot qilish – Ey Rasululloh, qiyomat kuni meni yolg’iz tashlab qo’ymang, meni ishimni hal qilib bering” degani bo’ladi. “Qiyomatda Payg’ambarimizni shafoatini nasib qil” deb duo qilish esa, “Ey Alloh, agar sen meni kechirmasang, meni ishimni va hisob-kitobimni Payg’ambarga topshir, u Sendan ham rahimli va Sendan ham kechirimlidir” degan bo’ladi.

Jahannamga kirgan musulmon kishi u yerda abadiy qolmasligi aniq bo’lgani sababli, demak, shafoat to’g’ridan-to’g’ri Jannatga kirish uchun talab qilinadi. Shuning uchun ham Xristianlar Iso alayhissalomdan va Musulmonlar Muhammad alayhissalomdan qiyomatda shafoat qilishlarini so’rashadi. Endi birgalikda bu ishonch qanchalik to’g’ri yoki noto’g’ri ekanini ko’rib chiqamiz.

Mahsharda shafoat bo’lmaydi. Alloh taolo shunday marhamat qiladi:

“Shunday bir kundan qo’rqib o’zingizni himoya qilib qolinglarki, u kunda hech kim birovni o’rniga jazo tortmaydi, hech kimdan shafoat qabul qilinmaydi, hech kimdan to’lov olinmaydi va hech kimga yordam berilmaydi.” (Baqara 2/48)

“Yaxshilar albatta ne’matlarga erishadilar. Gunohkorlar esa, alangali otashda bo’lishadi va hisob beradigan kuni u yerga kirib kuyadi, u yerdan tashqarida qola olishmaydi.

Hisob berish kuni nima ekanini sen qayerdan bilar eding? Haqiqatda, sen qayerdan bilasan hisob berish kuni qanday kun ekanini? (Shunday ekan diqqat bilan tingla!) U kun hech kim boshqa biri uchun biron bir ish bajara olmaydi (hech kim hech kimga shafoat/yordam qila olmaydi). U kunda barcha vakolat/hokimiyat Allohnikidir.” (Infitor 82/13-19)

“Rabbi huzurida bir joyga to’planishidan qo’rqadigan kishilarni senga bildirilgan (bu kitob) bilan ogohlantir. Ularni u yerda birorta yordamchilari ham shafoatchilari ham bo’lmaydi. Balki, javobgarlikni his qilib o’zlarini himoya qilib qolishar. (An’om 6/51)

Davomi »

Qur’onni tushunishdagi usul va qoidaning ahamiyati

                QUR’ONNI TUSHUNISHDA USUL VA QOIDANING AHAMIYATI

Agar bir ishda o’lchov bo’lsa, demak usul va qoida albatta kerak bo’ladi. Chunki, o’lchov usul va qoida bilan isbotlanadi. Bugungi kunda tabiat kitobining oyatlarini o’qib o’rganayotgan ilm-fan olimlari Allohni qo’ygan o’lchoviga rioya qilgani holda har bir ilm-fanni o’zining intizom doirasida ko’zlagan maqsadlariga erishishga harakat qilib intilmoqda. Aynan o’sha o’lchov Allohning nozil qilgan kitobiga ham taalluqli bo’lganligi bois, kitobiy oyatlar ham bir usul va qoidaga ko’ra o’qilib o’rganilishi va shunga ko’ra hayotga tatbiq qilinishi kerak.      

Alloh  taolo har narsaga bir o’lchov qo’ygan. U shunday buyuradi:

“Shubhasizki, Alloh har narsa uchun bir o’lchov qo’ygan.” (Tolaq 65/3)

Quyidagi oyatda ham har narsa Alloh huzurida bir o’lchovga ko’ra yaratilganini ifoda qilmoqda:

“Uning huzurda har narsa bir o’lchovga ko’radir.” (Ra’d 13/8)

Alloh yer yuzi va koinotni yaratishi ham albatta bir o’lchovga ko’radir. Aloqador oyat quyidagicha:

“Biz har narsani bir o’lchovga ko’ra yaratdik.” (Qomar 54/49)

Har narsa uchun bir o’lchov qo’yib va har narsani o’sha o’lchoviga ko’ra yaratgani uchun, Allohning har bir ishi va har bir buyrug’i ham bir o’lchovga ko’ra bo’ladi. Bu haqda U shunday buyuradi: “Allohning ishi aniq bir o’lchovga ko’radir.” (Ahzob 33/38)

Davomi »

 Qur’onda barcha narsaning tili  

Qur’oni Karim jonli-jonsiz barcha borliqlarni tilidan, his-tuyg’ularidan, ibodatlaridan va ularga yuklatilgan vazifalar haqida xabar beradi. Bu yerda jinlar va farishtalardan boshqa borliqlar haqida tushuncha bergan oyatlarni ko’rib chiqamiz va inson bilan ba’zi jihatlarda qisqa taqqoslash amalga oshiriladi.

  1. OSMONLAR VA YER

Osmonlar va yer butun bir holatidan portlatish natijasida ajratilgan. Alloh taolo shunday marhamat qiladi:

“Kofirlarni ko’rishi kerak emas-mi; osmonlar va yer yaxlit bir butun holatda bo’lgani aniq, Biz uni portlatdik[1] va har bir tirik mavjudotni suvdan yaratdik, hali ham ishonishmaydimi?” (Anbiyo 21/30)

  1. 1. Osmonlar va yerni Allohga so’z berishi

Alloh taolo avval yerni paydo qilib yaratdi va shunday dedi:

“Aytginki: “Yerni ikki kunda yaratgan zotga nisbatan o’xshash xususiyatlar to’qib chiqarib, Uni ko’rmagan-bilmaganga olayotganlar sizlarmisiz? U barcha borliqlarning Egasidir.” Yuqoridan pastga mahkam turuvchi tog’larni joylashtirib yerni (ichini) barakatlantirgan va o’sha yerda har turli ne’matni o’lchovini to’rt kunda belgilab paydo qilib, izlanganlar uchun muvozanatli bir shaklda yoyib qo’ygan Udir. So’ngra tuman holatidagi osmonga yo’naldi, unga va yerga: “Ixtiyoriy yoki majburiy ravishda amrimga kiringlar!” degan edi; har ikkalasi ham: “Ixtiyoriy ravishda amringa kirdik” deb javob berishdi. So’ngra ularni ikki kunda yetti qat samo qilib tayyorladi va har bir samoda o’ziga aloqador bo’lgan buyruqni vahiy qildi. Eng yaqin samoni esa qandillar (yulduzlar) bilan bezadi va muhofaza qildi. Mana shu – doimo ustun va ilmli bo’lmish Allohni qo’ygan o’lchovidir.” (Fussilat 41/9-12)

Samolar o’z vazifalarini bajarib bo’lgach yoriladi va yer yuzi o’zgarib ketadi. Alloh taolo shunday marhamat qiladi:

“Osmon yorilganida, Rabbini amriga quloq tutib vazifasini ado qilganida; yer cho’zilib yoyilganida va ichidagilarni tashqariga chiqarib bo’shab qolganda, Rabbiga quloq solib vazifasini ado qilganida (hisob kuni boshlanadi).” (Inshiqoq 84/1-5)

  Davomi »

Kitob va Sunnatda foiz

Qur’onda foiz ma’nosida kelgan kalima ribodir. Ribo kalimasi (  الربوا yoki الربا ) masdar o’laroq “ortish”, ism o’laroq “ortgan”[1] ya’ni foiz ma’nolarini bildiradi. Ribo – qarz orqali erishilgan foydadir. Ortish qarz tufayli hosil bo’lganligi uchun, ribo – mana shu ortishga sabab bo’lgan harakat ya’ni, foizli harakat deganidir. Makkada nozil bo’lgan bir oyatda Alloh taolo shunday marhamat qiladi:

    وَمَا آتَيْتُم مِّن رِّبًا لِّيَرْبُوَ فِي أَمْوَالِ النَّاسِ فَلَا يَرْبُو عِندَ اللَّـهِ ۖ وَمَا آتَيْتُم مِّن زَكَاةٍ تُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّـهِ فَأُولَـٰئِكَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ ﴿٣٩﴾

“Insonlarni mol-mulklari orasida ortsin deb foizga bergan narsa/qarz Allohning huzurida ortmaydi. Allohni roziligini xohlab bergan zakotlaringizga kelsak, ana o’sha qat-qat qilib orttiradiganlar zakot berganlardir.” (Rum 30/39)

Ehtiyojidan ortiqcha mol-mulkka ega bo’lmagan kishi birovga qarz bera olmaydi. Foizli qarz esa, “insonlarni mol-mulklari orasida ortsin deb…” beriladi. Demak, foizli qarzni ortig’i bilan qaytarishga kuchi yetadigan darajadagi mol-mulkka ega bo’lgan shaxslarga beriladi.

Foizga qarz berayotgan kishi, ortiqchasi bilan qaytarib olishiga aniqlik kiritish uchun bir kafil va garov uchun moddiy bir narsa talab qiladi. Shunday qilib foiz berayotgan taraf o’z mulkini qo’riqlab himoya qilish degan muammodan o’zini forig’ qilgan bo’ladi. Qarzdorni ortiqchasi bilan qaytarib berish degan javobgarlikka olib kirgan narsa, o’sha mulkdan o’zi uchun ko’proq manfaat keltirish orzusi va qarzga bo’lgan ehtiyojidir.

Davomi »

Toifalar