Musulmonlar

Оёққа масх тортиш

Икки оёқни ўзига масҳ тортиш

Икки қадам устига масҳ тортиш – таҳорат ҳақидаги оят далолат қилган асл ҳукмдир. Оят қуйидагича:

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلَاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ إِلَى الْمَرَافِقِ وَامْسَحُوا بِرُءُوسِكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ إِلَى الْكَعْبَيْنِ وَإِنْ كُنْتُمْ جُنُبًا فَاطَّهَّرُوا وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضَى أَوْ عَلَى سَفَرٍ أَوْ جَاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغَائِطِ أَوْ لَامَسْتُمُ النِّسَاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيدًا طَيِّبًا فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ مِنْهُ مَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ حَرَجٍ وَلَكِنْ يُرِيدُ  لِيُطَهِّرَكُمْ وَلِيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ}

“Эй Мўминлар! Намозга турмоқчи бўлганингизда юзингизни ва қўлларингизни тирсакларига қўшиб ювинглар. Бошингизни ва оёқларингизни тўпиқларигача масҳ қилинглар…” (Моида 5/6)

Таҳорат олишда аслида оёқларни ювиш эмас, балки масҳ тортиш кераклиги ҳақида оятда учта далил бор.

1-    Далил: Оятдаги Аллоҳ таолони  “وَامْسَحُوا بِرُءُوسِكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ إِلَى الْكَعْبَيْنِ – бошларингизга ва оёқларингизни тўпиғигача масҳ қилинглар” деган амридир.

Оятдаги  “وَأَرْجُلَكُمْ” “аржулакум” айнан ўша оятдаги  “وامسحوا برؤوسكم”  – вамсаҳуу бируусикум” га атф қилинган (боғланган). Лекин “аржулакум”нинг насба ўқилиши – маҳаллан насба бўлгани учун назъи хофиз бўлиб келган. Машҳур қироат имомларидан бештаси оятни зоҳирига атф қилган ҳолда “аржуликум”ни касра билан ўқиган. Шу сабабли ҳам машҳур қироат имомларидан бештаси (Имом Шуъбани Осим қироати, Имом Баззийни Ибн Касир қироати, Имом Қунбулни Ибн Касир қироати, Имом Дуррийни Абу Амр қироати, Имом Сусийни Абу Амр қироати,) “аржуликум” деб касра билан ўқиган, қолган учтаси (Имом Ҳафсни Осим қироати, Имом Қолунни Нофеъ қироати, Имом Варшни Нофеъ қироати) эса, маҳаллига атф қилган ҳолда насба билан ўқиган. Бу иккала қироатда ҳам оёқларни масҳ қилиш деган ҳукм чиқади. Чунки оятдаги “бируусикум” “фамсаҳуу” билан маҳаллан насб бўлган, чунки у “фамсаҳуу”ни мафъули ҳисобланади, лекин лафзан ҳарфи-жар бўлган бо билан мажрурдир. Энди, агар аржул калимаси русга атф қилинса, аржулни руусни маҳаллига атф қилингани боис аржул насба ўқилса ҳам бўлади, зоҳирга атф қилиниб жар ўқилса ҳам бўлади.

2-    Далил: Аллоҳ таолони оятдаги “ فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ مِنْهُ” амридир.

Оятдаги бу бўлим таҳорат олиш учун сув топилмаганда қандай қилиб таяммум олишни ўргатади ва таяммум фақатгина юз ва қўлга қилинишига далолат қилади. Демак, таяммумда гўёки бир қоида ўрин олган бўлиб, у – таҳоратда ювиладиган аъзоларни масҳ қилиниши ва масҳ қилинадиган аъзолар эса ўз ҳолича ҳам ювилмай ҳамда таяммумда масҳ қилинмай қолишидир.

3-    Далил: Оятдаги Аллоҳ таолони “وَلِيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ” деган сўзларидир.

Юқоридаги таҳорат ва таяммум оят – Аллоҳ таолони таҳорат ва таяммумдаги шариати-ҳукми таҳорат мўминлар учун ҳеч қандай заҳмат-машаққатсиз ҳолда амалга ошишини билдириш билан тамомланган бўлиб, Аллоҳ таоло мўминларга бўлган Ўз неъматини таҳоратда ювилиши керак бўлган икки оёқни энди масҳ қилиб қўйишга алмаштириб қўйиш билан тамомлаб берди. Чунки Аллоҳни ўтмишдаги умматларга буюрган шариатида таҳорат олганда иккала оёғини ювиш фарз бўлган, бизда эса оёқларни ювиш ҳукми масҳ қилиш ҳукми билан насх қилинди. Мана шу нарса – оятда келган Аллоҳни неъматини тамомлаб берилиши бўлади.

Юқоридагилардан маълум бўлишича, таҳоратда икки оёқни ҳукми ювиш эмас, балки масҳдир. Бироқ, оёқда бирон бир нажосат бор бўлса, оёқни ювиб ўша нажосатни кетказиш фарз бўлади, ана ўшанда масҳ қилишни ўзи етарсиз бўлиб қолади. Худди шунингдек, агар оёқларда нажосат, қон, ҳар қандай ифлослик ёки инсонларни таъбини хира қиладиган бирон бир нарса бўлса дарҳол оёқларни ювиб  олиш керак бўлади, айниқса масжидларга киришдан олдин, агар-чи таҳорати бўлса ҳам. Айнан мана шунинг учун ҳам масҳ ояти нозил бўлганидан кейин ҳам Пайғамбар алайҳиссаломдан оёқларини ювиш ҳақидаги ривоятлар келган. Бу ривоятларни ўз ўрнида келтириб ўтамиз.

Оятдаги Аллоҳ таолони (إلى الكعبين) сўзи – таҳоратда масҳ фақатгина икки қадамга олинишини, оёқнинг тамомий қисмига олинмаслигини ифодалайди. Таҳорат олинаётганда оёқларга масҳ тортилаётганда оёқлар қандай ҳолатда бўлиши айтиб ўтилмаган. Яъни, оёқларга масҳ тортилаёртганда оёйқларда махси бўлсинми, пайпоқ бўлсинми, ҳар қандай қишки ёки ёзги оёқ кийим бўлсинми ёки бошқа ҳолатда бўлсинки буларни бирортаси ҳам айтиб ўтилмаган. Шу сабабли ҳам, Пайғамбар алайҳиссалом масҳ ояти нозил бўлганидан кейин таҳорат олаётганида оёғида нима бўлса ўша нарсани устига масҳ тортиб олган.

Биламизки, Пайғамбар алайҳиссалом таҳорат олаётганларида агар оёқлари покиза бўлса оёқларини ўзига, оёқларида тоза маҳсиси бўлса маҳсисига ёки оёғида тоза пайпоғи бўлса пайпоғига масҳ тортиб олганлар. Буни нарса қуйида келтириладиган ҳадислардан ўртага чиқади.

Оёқлари, маҳсиси ёки пайпоғи тоза ва покиза бўлса деган нарсадан мақсад – оёғига маш тортаётганда оёғида, маҳсисига масҳ тортаётганда маҳсисида ёки пайпоғига масҳ тортаётганда пайпоғида ҳеч қандай нажосат бўлмаслигидир.

Оёқларини ўзига масҳ тортиш ҳақидаги ҳадислар:

Рифоа б. Рофиъдан ривоят қилинади: “Пайғамбар алайҳиссалом: Аллоҳ таоло буюрганидек, таҳорат тўла олинмагунича сизларни ҳеч бирингизни намозингиз тамомланмайди” – деб, юзини ва икки қўлини тирсакларигача ювди, бошига ва оёқларини тўпиқларигача масҳ тортди.”[1]

Мулоҳаза қилинадиган бўлса, Пайғамбар алайҳиссалом таҳорат олишда оёқларга масҳ тортиш кераклиги оятнинг ҳукми ва далолати сифатида таъбир қилганлар.

Исҳоқ б. Роҳавайҳ ўз санадида Али р.а. дан қилган ривояти шундай: “Али р.а. айтдики: Пайғамбар алайҳиссалом икки оёғини устки қисмини масҳ қилаётганини кўргунимга қадар, икки қадамни остини масҳ қилиш керак деб билардим.”[2]

Бу ҳадис оёқларни устки тарафига масҳ қилиш кераклигини очиқлаб бермоқда. Чунки Аллоҳ таолони “وَامْسَحُوا بِرُءُوسِكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ إِلَى الْكَعْبَيْنِ” деган ояти ҳам шунга далолат қилади.

Алий розияллоҳу анҳуни масҳ қилишда оёқларни устидан кўра ости лойиқроқдир, деган фикри – уни ўз шахсий қараши ва фикрий ёндашуви орқали қилган тафсири бўлган. Бироқ Пайғамбар алайҳиссаломни оёқларини остига эмас, аксинча устига масҳ қилаётганини кўрганидан сўнг, ўзини фикри нотўғри эканини англаб етган. Расулуллоҳ эса оятда қандай буюрилган бўлса ана шундай тўғри тушунган, шахсий фикр ва хос бир ёндашувсиз, албатта.

Агар бир иши сизга “оёғингизга қўлингизни текказиб силанг ёки ишқаланг” деб айтса, сиз албатта оёғингизни устига қўлингизни теккизасиз, остига эмас ва оёғингизда пайпоқ бўлса пайпоқни устидан, маҳси бўлса маҳсини устидан ёки оёғингизга нима кийган бўлсангиз ўша нарсани устидан оёғингизни ушлайсиз ва устидан силашни бошлайсиз. Мана шунинг учун ҳам, юқоридаги Рифоа ва Алий р.а лардан қилинган ривоятларда айтиб ўтилганидек, Пайғамбар алайҳиссалом таҳорат олган вақтида оёғига бирор нарса киймаган бўлса икки оёғига масҳ тортганини билиб олдик. Агар оёғида кийилган бирон нарса бўлса ўша нарсани устидан масҳ тортиб олганлари, хоҳ маҳси бўлсин, хоҳ пайпоқ бўлсин, хоҳ оёқ кийим (шиппак) бўлсин, буларнинг барчасини устидан ҳам масҳ тортиб кетганлиги ҳақидаги ҳадислар барчага маълум.

Маҳси, пайпоқ ва оёқ кийим (шиппак)га масҳ тортиш ҳақидаги ҳадислар:

Саҳл ас-Саидийни бобосидан қилган ривояти шундай: “Пайғамбар алайҳиссалом иккала маҳсисига масҳ тортдилар ва бизга ҳам иккала маҳсига масҳ тортишга буюрдилар.”[3]

Муғийра б. Шуъбани ривоят қилишича, “у Расулуллоҳ билан бирга сафарда бўлган, шунда Расулуллоҳ ҳожатга борибдилар ва Расулуллоҳни таҳорати учун сувни у қуйиб берибди, шунда Расулуллоҳ юзи ва икки қўлини ювибди, боши ва иккала маҳсисига масҳ тортибди.”[4]

Бу ҳадис Имом Муслим ривоятида “Юзи ва иккала қўлини ювди, бошини масҳ қилди, кейин маҳсисини масҳ қилди” шаклида келтирилган.[5]

Урва . Муғийрани отасидан шундай ривоят қилинади:

“Мен Расулуллоҳ билан бирга сафарда бўлганимда, Расулуллоҳни маҳсисини ечмоқчи бўлдим, шунда Расулуллоҳ: “Уларни қўявер, мен уларни тоза ҳолатида кийганман”, деди ва иккала маҳсисига масҳ қилди.”[6]

Муғийра б. Шуъбадан ривоят қилинади:

“Расулуллоҳ таҳорат олиб, пайпоқларига ҳам маҳсиларига ҳам масҳ қилган.”[7]

Ибнул-Мунзир айтадики: Пайпоққа масҳ тортиш мумкин экани ҳақида Расулуллоҳни 9 та саҳобасидан ривоят қилинган. Улар; Алий, Аммор, Ибн Масъуд, Анас, Ибн Умар, Барро, Билол, б. Аби Авфо ва Саҳл б. Саъд.[8]

Абу Довуд ўз Сунан китобида шундай дейди:

Икки пайпоққа Алий б. Абу толиб, Ибн Масъуд, Барро б. Озиб, Анас б. Молик, Абу Умома, Саҳл б. Саъд ва Амр б. Ҳарис ҳам масҳ тортган. Бу ривоят Умар б. Хаттоб ва Ибн Аббосдан ривоят қилинган.”[9]

 

Оёқларни ювиш ҳақидаги ҳадислар

Абдуллоҳ б. Зайд б. Осимдан ривоят қилинади; “У киши Расулуллоҳни таҳорат олганини кўрган, шунда Расулуллоҳ оғзини ғарғара қилган, бурнини қоққан, кейин юзини уч марта ювган, кейин ўнг қўлини уҳ марта ювган, кейин чап қўлини уч марта ювган, бошини қўлидан ортиб қолган сув билан эмас, балки бошқа сув билан масҳ қилган ва оёқларини бўртиб чиққан суякларигача (тўпиқларигача) ювган.”[10]

Ато Язид Ҳумрондан шундай ривоят қилади:

“Мен Усмон розияллоҳу анҳуъни таҳорат олганини кўрдим. У киши икки қўлини уч марта ювди, кейин ғарғара қилди ва бурнини қоқди, кейин юзини уч марта ювди, кейин ўнг қўлини тирсагигача уч марта ювди, кейин чап қўлини тирсагигача уч марта ювди, кейин бошига масҳ тортди, кейин ўнг оёғини уч марта ювди, кейин эса чап оёғини уч марта ювди. Таҳорат олиб бўлиб шундай деди: “Расулуллоҳни худди мендек таҳорат олганни, сўнгра: “Кимки мен олган мана шу таҳоратни олиб икки ракаат намоз ўқиса ва таҳорати билан намози ичида ўзига бирон бир иш пайдо қилиб олмаса, уни ўтмишдаги хатолари кечирилади”, деганини кўрдим.”[11]

Худди шундай Алий р.а. дан ҳам Расулуллоҳ оёқларини ювганлиги ривоят қилинган.[12]

 

Баъзи кимсаларни “таҳоратдаги асл нарса ювишдир, масҳ эмас” деган гаплари

Таҳоратдаги асл ҳукм ювишдир, масҳ эмас деган кишилар оятдаги “وأرجلَكم” ни битта жумла аввалги “وجوهَكم” га атф қилишади. Уларни фикрича оятни тақдири шундай бўлади: فاغسلوا وجوهَكم وأرجلَكم. Масҳ қилишга рухсатни эса Пайғамбар алайҳиссаломни маҳсига масҳ тортганлиги ҳақидаги ривоятлардан олишади.

Лекин Араб тили қоидаларида бундай атфни қўллаб-қувватлайдиган бирорта ҳам қоида кўрмадик. Яъни, маътуф билан маътуфун алайҳ ўртасида янги бир ҳукмни ўртага қўювчи тўлиқ бир феълий жумла бор бўлиши мумкин эмас.

Фахруддин Розий ўз тафсирида шундай дейди: “Оятдаги “وأرجلكم” сўзини насба қилаётган омил “وامسحوا” бўлиши ҳам ва “فاغسلوا” бўлиши ҳам мумкинлиги зоҳир бўлди. Лекин, икки омил битта маъмулда бирлашиб қоладиган бўлса, маълумга энг яқин бўлган омилни амал қилиши тўғри ва муносиб бўлади. Шунинг учун ҳам “وأرجلكم” даги насбнинг омили “وامسحوا” бўлиши керак, шунда “وأرجلكم” даги ломни насба ўқишлик оёқларни масҳ қилиш кераклигини ҳам келтириб чиқаради. Бу эса – таҳоратда оёқларга масҳ тортиш кераклигига далолат сифатида келтиришнинг бир кўринишидир.”[13]

Шундай қилиб, Фахруддин Розий оятдаги “وأرجلكم” ни “وجوهَكم” га атф қилиш мумкин эмаслигини афзал деб билди ва шунга ёнбосди. Бироқ, оёқларни ювиш керак деб туриб оладиган кимсаларга қарши чиқмаган ҳолда бу масалага жиддий ёндашмади. Шу сабабли, иккинчи атфни ҳам бўлиши мумкин дегандек қилиб ўтди.

Бу масалани ҳал қилишда наҳв ва араб тили уламоларининг етук имомларидан бири бўлган Абу Ҳайён Андалусий ўз тафсирида  Розия нисбатан тўғри жавоб берган: “Имом Нофеъ, Касоий, Ибн Омир ва Ҳафслар аржулакум – أرجلكم  ни насба ўқишган-у, бироқ бу қироатни тахрижида ихтилоф қилишган. Бу ҳақда шундай дейилган: “У (أرجلكم) وُجُوهَكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ إِلَى الْمَرَافِقِ га атф бўляпти, лекин у иккала атфни ўртасини муътариза эмас балки янги бир ҳукмни ўртага қўювчи жумла ажратиб турибди…  Устоз Абул-Ҳасан б. Усфур айтадики: “Маътуф билан маътуфун алайҳ ўртасидаги ажралишни айтиб ўтди ва ўша ажратиб турган нарса жумла билан бўладиган бўлса бу жуда ҳам бир хунук (қабиҳ) иш бўлади деди. Демак, уни бу сўзи Аллоҳни китобини мана бу тахриждан пок санаган ва Каломуллоҳ бундай бир хатодан муназзаҳ эканига далолат қилган бўлди. Бу тахриж – оёқларни ювиш фарз деб билганларни тахрижидир.”[14]

Ибн Ҳазм Маҳаллийдаги шу сўзи билан Қуръон насҳ билан нозил бўлганини таъкидлаб айтади: “Таҳоратдаги икки оёқ ҳақидаги айтадиган гапимиз шуки; Шубҳасизки, Қуръон масҳ билан нозил бўлган.. Аллоҳ таоло шундай буюради: “{وامسحوا برءوسكم وأرجلكم} [المائدة: 6] – Бошингиз ва оёқларингизни масҳ қилинглар.” Аржул калимасини жар билан ўқисангиз ҳам фатҳа билан ўқисангиз ҳам барибир у бош – الرءوس ни ё лафзига ё маҳаллига (ўрнига) атф қилинган бўлади, бундан бошқа ҳеч қандай таркиб тўғри бўлмайди. Чунки маътуф билан маътуфун алайҳ ўртасини янги бир ҳукм ажратиб турмайди.”[15]

Ҳадисдан далиллари

Улар яна Абдуллоҳ б. Амрдан қилинган ривоятни ҳужжат қилиб келтиришади. Унда шундай дейилган: “Расулуллоҳ билан бирга чиққан сафаримизда Расулуллоҳ биздан ортда қолиб кетди сўнг бизга етиб олди, бизга намоз вақти кириб қолган эди, биз таҳорат олаётган эдик ва оёқларимизга масҳ тортаётган эдик, шунда Расулуллоҳ баланд овоз билан: “Тўпиқларга ўтдан вайл бўлсин”, деб икки ёки уч марта айтди.”[16]

Улар айтишадики, агар таҳорат олишдан асл талаб қилинган нарса масҳ қилиш бўлганда, Пайғамбар алайҳиссалом “тўпиқларга ўтдан вайл бўлсин” демаган бўларди. Демак, шуни ўзи таҳоратда асл талаб қилинган нарса ювишлик эканига далолат қилади. Ва яна Имом Термизий бу ҳадис ҳақида шундай дейди: “Бу ҳадисни фиқҳи (бунда тушунилган нарса) шу бўлдики; агар оёқда маҳси ёки пайпоқ бўлмаса оёқларга масҳ тортиб бўлмас экан.”[17]

Бу ҳадисни далил сифатида келтираётганларга қуйидаги сўз билан раддия билдирилади: Айнан мана шу ҳадис таҳоратда оёқларни ювишдан кўра оёқларга масҳ тортиш учун кучлироқ далил бўлади. Чунки очиқ билиниб турибдики бу ҳадисга кўра барча саҳобалар оёқларига масҳ тортишган, демак бу ҳолат уларни наздида таҳоратда қилиниши керак бўлган нарса масҳ эканига далолат қилади.

Энди, биз биламизки Расулуллоҳ билан бирга сафарда бўлган Абдуллоҳ б. Амр каби ўша уламо ва фуқаҳо саҳобаларнинг барчаси оддийгина таҳоратни қандай олишни биллмасдан шу ишни қилишган дейиш умуман уларни шаънига тўғри келмайди. Чунки таҳорат масаласи кунда энг камида 2-3 марта такрорланиб урадиган ҳолат, ҳамда саҳобаларнинг барчаси оёқларига масҳ тортган эди.

Бундан маълум бўладики, ўша кунлардаги узун йўлчилилар сабабли сув танқислиги сабаб саҳобаларни оёқларида кўзга кўринар ёки кўринмас даражада бавл ёки бошқа бир нажосат тегиб қолган бўлиши эҳтимоли бўлганлиги боис, Расулуллоҳ уларга оёқларида нажосат бўлиши мумкин бўлган саҳобаларга ювишни буюргани эҳтимоли бор.

 

Ривоятларни Қуръонга арз қилмасдан уни ўзидан ҳукм олиш

Ислом ҳуқуқшунослари маҳсига масҳ тортишга иттифоқ қилишган лекин пайпоққа масҳ қилишда ихтилоф қилишиб, улардан баъзилари рухсат берган ва баъзилари ман қилишган. Пайпоққа масҳ тортишдан ман қилганлар: Имом Молик, Шофеий ва Абу Ҳанифа. Рухсат берганлар: Абу Ҳанифани икки талабаси Абу Юсуф, Имом Муҳаммад ва Суфён Саврийдир.

Уларни ихтилофларини сабаби – Пайғамбар алайҳиссалом пайпоқ ва оёқ кийимига масҳ тортганлиги ҳақидаги ҳадисларни дирояти эмас, балки санади соғлом ёки но соғлом эканидаги ихтилофларидир, ҳамда таҳоратда маҳси қиёс қилнадими ёки у қиёс қилинмайдиган ва уни ўрнини бошқа нарса эгалламайдиган бир ибодатми эканидаги ихтилофларидир.

Шундай қилиб, қайси ҳуқуқшуносга кўра бу ҳақдаги ривоятлар носоғлом деб билинса ёки унга бу ҳақдаги ривоятлар етиб келмаган бўлса ва маҳсига қиёс қилишни номуносиб билган бўлса, ана ўшалар пайпоқ ва оёқ кийимга масҳ қилишга қарши чиқишган. Маҳси ҳадидаги ривоятларни соғлом эканини билган ёки маҳсига қиёс қилишни ўринли деб билган ҳуқуқшунослар эса пайпоққа ҳам маҳси тортишни жоиз деб билганлар.”[18]

Фуқаҳоларни (ҳуқуқшуносларни) маҳси ҳақидаги ихтилофлари табиий бир ихтилофдир. Чунки улар бу ҳақдаги оятларга қарамасдан, ривоятларни ўзидангина ҳукм олишга ҳаракат қилишган. Матбуъни (Қуръонни) қўйиб тобеъни (ривоятни) ўзидангина  ҳукм олиш – йўлдан чиқиш  дейилади.

Қуръони Карим Аллоҳни каломидир. У ҳар ишни ойдинлатиб берувчи, тўғрини нотўғридан ажратиб берувчи бир китобдир. Ҳар бир масалада унга мурожаат қилиш керак. Пайғамбар алайҳиссаломга нисбат берилганлиги айтилган ҳар бир гапни Қуръонга мос келганларидан ҳукм олиш керак. Биз Қуръондан ажраган ҳолда ривоятларни ўзидан ҳукм олиб бўлмайди деб айтдик, чунки ривоятларнинг барчаси ким ва қандай бўлишидан қатъий назар барибир ҳам хато ва камчиликка йўл қўйиб қўйиши мумкин бўлган башар тарафидан тўпланган ва бизгача нақл қилиниб етиб келган. Шунинг учун ҳам, қўлимиздаги барча ривоятларни Қуръон мезонига солиб кўришимиз ва масалаларга Қуръон ва Суннат бутунлигида ҳукм қилишимиз керак. Мана шундай қилсак тўғри ҳукмга эриша оламиз.

Агар фуқаҳолар шу масҳ масалада Қуръонга мурожаат қилганларида эди, масҳ ҳақидаги ривоятларни ўз ўрнида ва тўғри тушунишган ҳамда бир-бирига қарши ихтилоф қилмаган бўларди. Оят – хоҳ аржуликумъни жар ўқинг хоҳ насба ўқинг барибир оёқларга масҳ қилишга очиқ-ойдин далолат қилиб турибди. Чунки насбада ҳам жарда ҳам ўша жумладаги “وامسحوا”ни маъмулидир. Пайғамбар алайҳиссалом ва саҳобаларни – хоҳ оёғига бирон нарса кийган бўлсин хоҳ киймаган бўлсин – оёқларига масҳ тортганлиги ҳақидаги ҳадисларни мана шу битта оятни ўзи қўллаб-қувватлаб туради ва у ҳақдаги ҳадисларни саҳиҳ эканини билдириб туради.

 

[1] Имом ал-Ҳоким, Мустадракда (881) “Бухорий ва Муслим шартига кўра саҳиҳдир”, деган. Абу Довуд (858), Термизий (1467), Насоий (1313), Байҳақий, Сунанул Кубро, Байҳақий, Таҳоратда тасмия боби (197), ибн Можжа 460.

[2] Абу Довуд (163), Баззор (788), Доруқутний, Сунан 1/99, Насоий, Кубро (199), Доруқутний, Илал 4/47, Байҳақий 1/292, Ибн Абу Шайба 1/19, Имом Аҳмад, Муснад (917), (918), (1013), (1015), (1264).

[3] Сунан Ибн Можжа (547), Албоний Саҳиҳ деган.

[4] Саҳиҳ Бухорий (182).

[5] Саҳиҳ муслим (274).

[6] Саҳиҳ бухорий (206).

[7] Абу Довуд (159), Термизий (99), Ибн Можжа (559), Насоий, “Кубро” (130), Ибн Хузайма (198), Тобароний “Кабир” 20/996, Ибн Абу Шайба 1/188.

[8] “Ал-Муғний”, Ибн Қудома, Мактабатул-Қоҳира, 1/215.

[9] Абу Довуд, Пайпоққа масҳ тортиш боби (159).

[10] Муслим (236), Абу Довуд (120), Термизий (35), Аҳмад (16467), (16440), (16459), ибн Хузайма (154), Ибн Ҳиббон (1085), Байҳақий “Сунан” (1/65).

[11] Саҳиҳ Бухорий (1934).

[12] Имом Аҳмад “Мкснад” (989), (1178), ибн Можжа (404), Таёлисий (149, Баззор (937), Насоий 1/68, 69, Таҳовий 1/35, Байҳақий 1/50,51.

[13] Фахруддин Розий Тафсири (11/305).

[14] Тафсири Муҳит, моида сураси 5-оят, 4/192.

[15] Маҳаллий, Таҳоратда икки оёқ масаласи 1/301.

[16] Бухорий (165), Муслим (242) (28) (29) (30), Аҳмад (7122), (9304), (9554) ва бошқаларида.

[17] Термизий, “Сунан” “Товонларга вайл бўлсин” боби, (41).

[18] “ بداية المجتهد ونهاية المقتصد” Ибн Рушд ал-Ҳафийд, Махсига масҳ тортиш (1/26).