Умматдан унутилган вазифа ва энг гўзал суннат
Маълумки, оламларни яратган Аллоҳ, ер-юзига халифа этиб инсониятни танлади ва уларга ерда адолатли ҳаёт кечиришлари учун уларга Ўзининг тўғри ва адолатли ҳукмларини нозил қилди. Бу ҳукму ҳикматларини инсонлар орасидан пайғамбарлар танлаб олиб, шулар орқали юборди. Инсоният қачонки Илоҳий раҳнамо бўлган муборак китобга амал қилса, уни ҳаётларига татбиқ қилса, шунда улар тинч, осуда, бахтли, адолатли ва фаровон ҳаёт кечирадилар. Ундан юз ўгирган ва инкор қилган жамият эса парокандалик ва ёмон оқибатларга гирифтор бўлади. Охират ҳаётида – маҳшарда шармандаларча кўр бўлиб тирилади. Инсонни Аллоҳ яратгани учун, унга қандай яшашни Унинг Ўзи ўргатган. Демак, то қиёматгача сақланиб қолинадиган қўлимиздаги нурли ва ҳикмати Қуръон инсоният учун энг тўғри қўлланмадир. Зеро, Қуръон ҳар бир жабҳада энг тўғри йўлга бошлайди (Исро сураси 9-оят).
Қуръон уммати-Муҳаммаддан унутилиб кетмаслиги, уммат доимо у билан ҳамнафас бўлиши учун ҳар куну тун уни ўқиши, ўрганиши, такрорлаши, ундан насиҳат олиши ва бошқаларга ҳам етказиши керак. Қуйида Қуръонни ўқиш, ўрганиш, тафаккур қилиш, ҳар куну тун имкон қадар тиловат қилиш ва бошқаларга ҳам ўргатиш кераклиги ва бу нақадар улкан ва муқаддас бир вазифа ва ажри беҳисоб амал экани, қолаверса бу жаноби Расулуллоҳнинг энг асосий суннати экани, ҳамда Жаноби Расулуллоҳ умматига бу борада қандай насиҳатлар қилиб, умматига Қуръонни вазифа ва мерос қилиб қолдиргани ҳақидаги оят ва ҳадисларни келтиришга ҳаракат қиламиз.
Рисолатнинг илк даврларида Расулуллоҳ саҳобалар билан бирга кечалари узоқ вақт Қуръон тиловат қилишар эди. Мана шу Исломдаги энг биринчи ва энг асосий суннат эди. Бу Расулуллоҳ ва унинг ёнидаги мусулмонларга ҳам бирдек юклатилган вазифа эди. Вақт ўтиши билан, Аллоҳ таоло Расулуллоҳга ва умматга машаққат туғилмаслиги учун ҳар кечаси муайян бир муддатни фарз қилмай, ҳар куни имкон қадар, тоқати етгунча Қуръон тиловат қилишга буюрди. Бу ҳақида бизга Муззаммил сураси баён қилади:
Муззаммил 73:1-4
«Эй (пайғамбарлик юки) юклатилган зот! Туннинг оз қисмидан бошқа вақтида бедор бўл! (Туннинг) ярмида ёки, ундан ҳам бир оз озайтиравер. Ёки, туннинг ярмидан кўпайтир ва Қуръонни тушунарли ҳолда мунтазам тиловат қил!»
73:20
«(Эй Муҳаммад!) Албатта, яратган Эганг билиб турибдики, сен ва ёнингдаги жамоа ҳам кечанинг учдан иккисига яқин қисмида, кечанинг ярмида, кечани учдан бирида бедор бўляпсизлар. Кеч ва кундузда (Қуръон тиловати учун) Аллоҳ ўлчов қўяди. Сизлар буни тўлиқ бажара олмаслигингизни билди, сизларга тавба имкони берди. Бас! (Ҳар куни) ўзингизга қулай бўлган вақтда Қуръон ўқинглар!»
Бу оятлардан маълум бўладики, то қиёматгача келадиган ҳар бир мусулмон инсон ҳар куни имкон қадар Қуръон ўқиши керак. Бу Аллоҳнинг амридир, Расулуллоҳ то вафотигача бир марта ҳам тарк қилмаган суннатдир.
Муҳаммад 47:24
«Қуръонни тадаббур қилмайдиларми/тушуниб ибрат олмайдиларми?! Ёки қалбларнинг қулфлари борми?»
Бу оятдан маълум бўладики, доимий Қуръон ўқиб турмайдиган, тушунишга ҳаракат қилмайдиган, ўқиб-ўрганмайдиган инсонлар қалби аста-сэкин муҳрланиб қолади. Қалб муҳрланганидан кейин эса, у инсон Қуръондан узоқлашиб кетади, қалбига Қуръон нури ва шифоси кирмай қўяди.
Сод 38:29
«Бу муборак китобдир. Уни сенга – унинг оятларини тафаккур қилсинлар ва ақл-у виждони соф кишилар насиҳат олсинлар деб туширдик.»
Демак, уммати-Муҳаммадман деган мусулмон Қуръонни фақат арабчисинигина эмас, балки уни ўз она тилида ҳам ўқиши, тафаккур қилиши ва бунинг оқибатида ундан насиҳат олиши ҳам керак. Қуръон мана шунинг учун нозил бўлган.
Оли Имрон 3:79
«Аллоҳ бир инсонга китобу ҳикмат ва пайғамбарлик берса-ю, кейин у (пайғамбар) инсонларга: «Аллоҳни қўйиб менга қуллик қилинглар», дейишга ҳақи йўқ. Лекин у: «(Аллоҳ юборган) Китобни ўқиб-ўрганишингиз ва (бошқаларга ҳам) ўргатишингиз натижасида Раббоний/Роббига (унинг ҳукмига) ёнбосувчи кимсалар бўлинглар»- дейиши керак.»
Мана Пайғамбаримиз (а.с.) умматига нима деган, нимани васият қилган, нимани мерос қилиб қолдирган. Умматнинг асосий вазифаси Қуръонни ўрганиши, тушуниши ва бошқаларга ҳам ўргатиши ҳам фарз ҳам қарздир.
Ислом душманлари билганки, мусулмонлар аста-секин Қуръонни ўрганиши ва бошқаларга ҳам ўргатиши оқибатида Ислом жуда катта тезлик билан дунёга ёйилади бошлаган, унга имон келтириб, уйдирилган дин ва эътиқодлар – ботил йўқ бўла бошлаган. Шунинг учун дин душманлари энг аввало одамларни Қуръондан узоқлаштиришга, Қорилар етишиб чиқмаслигига, уни тушунмасликларга, тушунганлар бошқаларга ҳам тушунтириб қўймаслигига қарши чиқиб, турли чоралар қўллаган, керак бўлса Қуръон ўқиган ва эшитган одамларни жазога тортишгача боришган. Бундай тадбирлар Макка мушриклари даврида жуда авж олиб бўлган эди. Шунинг учун жуда кўп Маккаликлар Қуръонни яширин ҳолда эшитишга ҳаракат қилар эди. Бу ҳақида бизга Фуссилат сурасида эслатиб ўтади:
Фуссилат 41:26
“Кофирлик/Қуръонга қаршилик қилганлар: «(Мусулмонлардан) ғолиб бўлишингиз учун, бу Қуръонни эшитманглар ва унга (ўқиб-ўргатилишига) халақит қилинглар» дедилар.”
Ўзини мусулмонман, Муҳаммад умматиман деган инсон унга Қуръон ўқиб берилганида, Қуръон тушунтирилганида жону дили билан қулоқ солиши ва жим туриши керак эди. Лекин, минг афсуски, ҳозирги уммат бунинг аксига қўл урмоқда.
Аъроф 7:204
«Қуръон ўқиб берилганида уни диққат билан эшитинглар ва жим туринг-ки, сизларга раҳм қилингай.»
Бизга Аллоҳнинг раҳми келиши учун Қуръонга қулоқ солишимиз шарт!
Шуни унутмаслигимиз керакки, мусулмонлар орасида Аллоҳга энг севимли банда – Қуръонни ўрганган ва уни бошқаларга ҳам ўргатган кишидир. Бу ҳақида бизга Жаноби Расулуллоҳ ҳикматли сўзлари билан тушунтириб берганлар:
«Сизларнинг энг афзалингиз – Қуръонни ўрганган ва ўргатганларингиздир».
Яна бир ривоятида шундай деган:
«Сизларнинг энг яхшиларингиз – Қуръонни ўрганган ўргатган ва ўргатганларингиздир». (Бухорий ва Муслим асарлари)
Пайғамбаримиз алайҳиссалом давридаги саҳобалар Қуръон ўқиш, ўрганиш ва уни бошқаларга ҳам ўргатиш нақадар улуғ бир ибодат эканини билгач, ҳатто оилаларини ҳам эсдан чиқариб қўйишган. Шунда Расулуллоҳ Қуръонни меъёрида ўқишни таълим берган. Бу ҳақидаги тарихий воқеа қуйидагича:
Абдуллоҳ ибн Амр розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади:
Отам мени насабли (шарафли) бир аёлга уйлантирди. У келинидан ҳол-аҳвол сўраб турар ва: «Эринг қандай одам?» деб сўрар эди. У аёл:
«Жуда яхши инсон. Лекин бизга келганидан бери тўшагимизга яқинлашмади ва биз билан оилавий ҳаёт кечирмади», — дер эди.
Бу ҳол отасига оғир туюлгач, у бу ҳақда Муҳаммад (а.с.)га айтди. Шунда у зот: «Уни менинг олдимга олиб кел», — деди. Кейин мен у зот билан учрашдим. У зот мендан: «Қандай рўза тутяпсан?» — деб сўради. Мен: «Ҳар куни», — дедим. У зот:
«Қуръонни қанча вақтда хатм қиляпсан/бошидан охиригача ўқиб тугатяпсан?» — деди. Мен: «Ҳар кечада», — дедим. Шунда у зот деди: «Ҳар ойда уч кун рўза тутгин ва Қуръонни ҳар ойда бир марта хатм қилгин.» Мен: «Бундан кўпроғига ҳам тоқатим етади», — дедим. У зот: «Ҳафтада уч кун рўза тутгин», — деди. Мен: «Бундан ҳам кўпроғига тоқатим етади», — дедим. У зот:
«Бир кун рўза тутиб, икки кун оғиз очгин», — деди. Мен: «Бундан ҳам кўпроғига тоқатим етади», — дедим. Шунда у зот деди: «Энг афзал рўза — Довуд алайҳиссаломнинг рўзасидир: бир кун рўза тутиб, бир кун оғиз очар эдилар. Қуръонни эса ҳар етти кечада бир марта хатм қилгин.»
Абдуллоҳ ибн Амр айтади:
«Кошки эди Расулуллоҳнинг енгилликларини қабул қилган бўлсам. Чунки кейин қариб, заифлашиб қолдим.»
У киши кундузи аҳлидан баъзиларига Қуръоннинг еттидан бир қисмини ўқиб берар, кечаси ўқиши енгил бўлиши учун кундузи уни такрорлаб олар эди.
Қачонки куч йиғмоқчи бўлса, бир неча кун рўзани тарк этар, кейин ўша кунлар сонича қазосини тутар эди. Чунки у Муҳаммад алайҳиссаломдан ажралган ҳолида амал қилиб юрган ишини ташлашни ёқтирмас эди.
Абу Абдуллоҳ (Имом Бухорий) айтди: «Баъзилар/айрим саҳобалар уч кунда, баъзилар беш кунда хатм қилишни айтган. Лекин кўпчилик етти кунда хатм қилишни афзал кўрган.»
Яна бошқа таълимотлар:
Абдуллоҳ ибн Амр розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади:
Муҳаммад (а.с.) шундай деди: «Қуръонни бир ойда хатм қилиб ўқи.» Мен:
«Мен бундан кўпроғига ҳам қодирман», — дедим. Шунда у зот (муддатни қисқартириб бордилар), охири: «Унда уни етти кунда ўқи. Бундан оширма», — дедилар. (Бухорий)
Абдуллоҳ ибн Амр розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади:
Муҳаммад (а.с.) менга шундай деди: «Қуръонни ҳар ойда бир марта ўқиб чиқ.» Мен: «Мен бундан кўпроғига ҳам куч топаман», — дедим. У зот дедилар: «Унда уни йигирма кечада ўқиб чиқ.» Мен яна:
«Мен бундан ҳам кўпроғига куч топаман», — дедим. Шунда у зот дедилар: «Унда уни етти кунда ўқиб чиқ ва бундан оширма.» (Муслим)
Бу ҳикматли ҳадислардан шу нарса маълум бўладики, мусулмон инсон Қуръонга қаттиқ муҳаббат қилиши, уни туну кун ўқиб-ўрганиши, уни тушуниши унга амал қилиши ва бошқаларга ҳам етказиши керак. Қуръонни бир ойда ёки 1 хафтада хатм қилиш дегани – уни араб тилида тушунмасдан ўқиб чиқиш дегани эмас, аксинча, уни тушунган ҳолда ўқиши керак. Чунки, Қуръон ўқишдан мақсад – уни тушуниб, амал қилишдир.
Абдуллоҳ ибн Амр розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади, Муҳаммад дедилар:
«Қуръонни уч кундан кам вақтда ўқиган киши уни англаб етмаган бўлади.» (Термизий, Абу Довуд ва Доримий)
Расулуллоҳ нима учун саҳобаларга 3 кундан қисқа вақт ичида Қуръонни тўлиқ хатм қилиб ўқиб чиқишдан қайтарган. Чунки, бундай ўқиган одам ҳам, уни эшитган одам ҳам тушунмайди.
Демак, араб тилини билмаган одам, Қуръон ҳеч бўлмаса ҳар ой бир марта ўз она тилидаги таржимасини ўқиб хатм қилиши керак. Бу – умматга юклатилган энг асосий вазифа, энг қимматли ибодат ҳамда хизматдир.
Бу уммат яна Қуръонга муҳаббати қайтишини, уни туну кун ўқиб, унга амал қилишини, уни маҳкам ушлашини, бир сўз билан айтганда – бу уммат Қуръонга қайтишини ва бир бўлиб уни маҳкам ушлаб қолишини насиб этишини Меҳрибон ва Буюк роббимиздан илтижо қилиб қоламиз. Ҳаракат биздан, натижа Аллоҳдан! Роббимиз бизни Раббоний бандалари сафига қўшишини сўраб қоламиз!
Оли Имрон 3:103
«Ҳаммангиз биргаликда Аллоҳнинг «арқонини»/рисолатини/Китобини маҳкам ушланг ва (ундан) айрилманг. Аллоҳни сизга берган неъматини ёдда тутинг. Бир вақтлар бир-бирингизга душман эдингиз, Аллоҳ қалбингизни бирлаштириб қўйди ва Унинг неъмати туфайли биродар бўлдингиз. Сизлар оташ чуқурининг ёқасида эдингиз, сизларни ундан У қутқарди. Тўғри йўлни топарсизлар деб, Аллоҳ сизларга оятларини мана шундай очиқлаб беради.»
