Musulmonlar

5. Моида сураси

  1. Моида сураси[1]

بسم الله الرحمن الرحيم

Яхшилиги чексиз, эзгулик ва неъмат улашувчи – Аллоҳ номи билан.

5:1

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ أَوْفُواْ بِالْعُقُودِ أُحِلَّتْ لَكُم بَهِيمَةُ الأَنْعَامِ إِلاَّ مَا يُتْلَى عَلَيْكُمْ غَيْرَ مُحِلِّي الصَّيْدِ وَأَنتُمْ حُرُمٌ إِنَّ اللّهَ يَحْكُمُ مَا يُرِيدُ {1}

Эй Мўминлар! Келишувлар(ингиз)га[2] тўлиқ риоя қилинглар. Сизларга қуйида айтиб ўтиладиганлар хориж[3] чорва ҳайвонлар[4] сизлар учун ҳалол қилинди. Эҳромда эканингизда ов қилишни ҳалол деб ҳисобламанглар.[5] Аллоҳ Ўзи нимани хоҳласа шуни ҳукм қилади.

5:2

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ لاَ تُحِلُّواْ شَعَآئِرَ اللّهِ وَلاَ الشَّهْرَ الْحَرَامَ وَلاَ الْهَدْيَ وَلاَ الْقَلآئِدَ وَلا آمِّينَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ يَبْتَغُونَ فَضْلاً مِّن رَّبِّهِمْ وَرِضْوَانًا وَإِذَا حَلَلْتُمْ فَاصْطَادُواْ وَلاَ يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ أَن صَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ أَن تَعْتَدُواْ وَتَعَاوَنُواْ عَلَى الْبرِّ وَالتَّقْوَى وَلاَ تَعَاوَنُواْ عَلَى الإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَاتَّقُواْ اللّهَ إِنَّ اللّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ {2}

Эй Мўминлар!Аллоҳга қуллик қилишнинг рамзий белгиларига,[6] ҳаром ойларга, ҳарамга йўлланган қурбонликларга,[7] бўйниларига тақинчоқ осилган қурбонлик ҳайвонларга,[8] Раббининг фазлини[9] ва розилигини истаб ҳурматли Байтуллоҳга йўналганларга нисбатан ҳурматсизлик қилманглар. Эҳромдан чиққанингизда ов қилишингиз мумкин. Масжидул Ҳаромга киришингизга қаршилик қилган қавмга бўлган аччиғингиз уларга тажовуз этишга ундамасин. Яхшиликда ва ёмонликдан тўсишда/тақвода ёрдамлашинглар-у, аммо, гуноҳ ва тажовузкорликда ёрдамлашманглар. Аллоҳгақаршичиқишдансақланинглар. Шубҳасизки, Аллоҳнинг жазоси қаттиқдир.

5:3

حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَالْدَّمُ وَلَحْمُ الْخِنْزِيرِ وَمَا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللّهِ بِهِ وَالْمُنْخَنِقَةُ وَالْمَوْقُوذَةُ وَالْمُتَرَدِّيَةُ وَالنَّطِيحَةُ وَمَا أَكَلَ السَّبُعُ إِلاَّ مَا ذَكَّيْتُمْ وَمَا ذُبِحَ عَلَى النُّصُبِ وَأَن تَسْتَقْسِمُواْ بِالأَزْلاَمِ ذَلِكُمْ فِسْقٌ الْيَوْمَ يَئِسَ الَّذِينَ كَفَرُواْ مِن دِينِكُمْ فَلاَ تَخْشَوْهُمْ وَاخْشَوْنِ الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الإِسْلاَمَ دِينًا فَمَنِ اضْطُرَّ فِي مَخْمَصَةٍ غَيْرَ مُتَجَانِفٍ لِّإِثْمٍ فَإِنَّ اللّهَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ {3}

Сўйиб ейиладиган ҳайвонларни ўзи ўлиб қолгани, қон, тўнғиз гўшти, Аллоҳдан бошқасининг исми айтилиб сўйилган ҳайвон, бўғиб ўлдирилган ҳайвон, уриб ўлдирилган ҳайвон, йиқилиб ўлган ҳайвон, бошқа ҳайвонлар тарафидан сузиб ўлдирилган ҳайвон ва йиртқич ҳайвонлар қисман еб қўйган ҳайвонлар – жони чиқишидан аввал сўйиб олмасангиз сизларга ҳаром қилинди. Шунингдек, тиккалаб қўйилган тошларни олдида сўйилган ҳайвонлар[10] ва фол ўқлари билан қисматингизни исташингиз сизларга ҳаром қилинди. Мана шу нарсалар фосиқликдир/йўлдан чиқишдир. Бугун кофирлар динингиздан ноумид бўлдилар. Шундай экан, улардан эмас, мендан қўрқинглар. Бугун сизлар учун динингизни мукаммал қилиб бердим, сизларга берган неъматимни тамомладим, сизлар учун Исломни дин бўлишини танладим. Аммо, кимки гуноҳга қасддан мойиллиги бўлмасдан, очлик ҳолатида мажбур бўлиб у ҳаромлардан еса, Албатта, Аллоҳ кечирувчидир, неъмати беҳисобдир.

5:4

يَسْأَلُونَكَ مَاذَا أُحِلَّ لَهُمْ قُلْ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّبَاتُ وَمَا عَلَّمْتُم مِّنَ الْجَوَارِحِ مُكَلِّبِينَ تُعَلِّمُونَهُنَّ مِمَّا عَلَّمَكُمُ اللّهُ فَكُلُواْ مِمَّا أَمْسَكْنَ عَلَيْكُمْ وَاذْكُرُواْ اسْمَ اللّهِ عَلَيْهِ وَاتَّقُواْ اللّهَ إِنَّ اللّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ {4}

Эй Муҳаммад! Улар сендан ўзларига нималар ҳалол қилингани ҳақида сўрашмоқда. Айтгинки: “Сизларга тоза-покиза нарсалар ҳалол қилинди.” Аллоҳ сизларга ўргатган шаклда йиртқич ҳайвонларни овчи қилиб ўргатган ҳайвонларингизга келсак, улар сизларга тутиб келтирган ҳайвонларга Аллоҳнинг исмини айтиб еяверинглар. Аллоҳгақаршичиқишдансақланинглар. Зеро, Аллоҳ тез ҳисоб олувчи зотдир.

5:5

الْيَوْمَ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّبَاتُ وَطَعَامُ الَّذِينَ أُوتُواْ الْكِتَابَ حِلٌّ لَّكُمْ وَطَعَامُكُمْ حِلُّ لَّهُمْ وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ الْمُؤْمِنَاتِ وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ الَّذِينَ أُوتُواْ الْكِتَابَ مِن قَبْلِكُمْ إِذَا آتَيْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ مُحْصِنِينَ غَيْرَ مُسَافِحِينَ وَلاَ مُتَّخِذِي أَخْدَانٍ وَمَن يَكْفُرْ بِالإِيمَانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ وَهُوَ فِي الآخِرَةِ مِنَ الْخَاسِرِينَ {5}

Бугун сизларга тоза-покиза нарсалар ҳалол қилинди. Илоҳий китоб берилган кишиларнинг таомлари ҳам сизларга ҳалол, сизларни таомингиз ҳам уларга ҳалол. Мўмина аёллардан ор-номусли бўлганлари ва сизлардан аввал илоҳий китоб берилган халқ орасидаги ор-номусли[11] аёллар – агар уларни тўёна қалин пулини/маҳрини берсангиз – ўзингиз ҳам номусли бўлишингиз, зинодан сақланишингиз ва уларни махфий ўйнаш қилиб олмаслик шарти билан сизларга ҳалолдир. Кимки ўз имонидан кўз юмса,[12] унинг қилган амаллари зое бўлиб кетади, охиратда ҳам зиён кўрувчилардан бўлиб қолади.

5:6

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ إِذَا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ فاغْسِلُواْ وُجُوهَكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ إِلَى الْمَرَافِقِ وَامْسَحُواْ بِرُؤُوسِكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ إِلَى الْكَعْبَينِ وَإِن كُنتُمْ جُنُبًا فَاطَّهَّرُواْ وَإِن كُنتُم مَّرْضَى أَوْ عَلَى سَفَرٍ أَوْ جَاء أَحَدٌ مَّنكُم مِّنَ الْغَائِطِ أَوْ لاَمَسْتُمُ النِّسَاء فَلَمْ تَجِدُواْ مَاء فَتَيَمَّمُواْ صَعِيدًا طَيِّبًا فَامْسَحُواْ بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُم مِّنْهُ مَا يُرِيدُ اللّهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُم مِّنْ حَرَجٍ وَلَـكِن يُرِيدُ لِيُطَهَّرَكُمْ وَلِيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ {6}

Эй (АллоҳваРасулига) ишонган-мўминлар! Намозга турмоқчи бўлганингизда юзингизни ва қўлларингизни тирсакларига қўшиб ювинглар. Бошингиз[13] ва оёқларингизни тўпиқларигача масҳ қилинглар[14]. Агар жунуб[15] бўлсангиз яхшилаб ювининглар. Агар бемор ёки сафарда бўлсангиз, ёхуд сизлардан бирор киши ҳожатдан келса,[16] ёки аёлларингиз билан бир ерда бўлиб сув топа олмасангиз,[17] у ҳолда покланиш нияти билан кафтингизни тоза тупроққа уриб, у билан юзларингиз ва қўлларингизни силанглар.[18] Аллоҳ сизларга қийинлаштиришни хоҳламайди, лекин, сизларни поклашни ва сизларга неъматини тамомлаб беришни хоҳлайди. Зора вазифаларингизни адо этгайсиз!

5:7

وَاذْكُرُواْ نِعْمَةَ اللّهِ عَلَيْكُمْ وَمِيثَاقَهُ الَّذِي وَاثَقَكُم بِهِ إِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا وَاتَّقُواْ اللّهَ إِنَّ اللّهَ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ {7}

Аллоҳни сизларга берган неъматини ва Аллоҳга “Тушундик ва бўйин эгдик[19]”  деб берган сўзингизни доимо ёддатутинглар. Аллоҳгақаршичиқишдансақланинглар. Чунки, Аллоҳ ичингиздаги нарсани ҳам билади.

5:8

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ كُونُواْ قَوَّامِينَ لِلّهِ شُهَدَاء بِالْقِسْطِ وَلاَ يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلَى أَلاَّ تَعْدِلُواْ اعْدِلُواْ هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى وَاتَّقُواْ اللّهَ إِنَّ اللّهَ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ {8}

Эй Мўминлар! Аллоҳ учун рўйи-рост туриб берувчи ва тўғри гувоҳлик берувчилар бўлинглар. Бирон бир қавмга нисбатан бўлган адоватингиз уларга адолатсизлик қилишга сизларни етакламасин. Адолатли бўлинглар; ўзингизни ҳимоя қилиш учун энг муносиб йўл шудир.[20] Аллоҳгақаршичиқишдансақланинглар. Аллоҳ қилмишларингиздан хабардордир.

5:9

وَعَدَ اللّهُ الَّذِينَ آمَنُواْ وَعَمِلُواْ الصَّالِحَاتِ لَهُم مَّغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ عَظِيمٌ {9}

Аллоҳга ишонган ва яхши ишларни амалга оширган кишиларга Аллоҳ кечирим ва буюк ажр-мукофот ваъда қилди.

5:10

وَالَّذِينَ كَفَرُواْ وَكَذَّبُواْ بِآيَاتِنَا أُوْلَـئِكَ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ {10}

Кофирлик қилган ва оятларимизни ёлғонга чиқарганларга келсак, ана ўшалар дўзах аҳлидир.

5:11

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ اذْكُرُواْ نِعْمَتَ اللّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ هَمَّ قَوْمٌ أَن يَبْسُطُواْ إِلَيْكُمْ أَيْدِيَهُمْ فَكَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنكُمْ وَاتَّقُواْ اللّهَ وَعَلَى اللّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ {11}

Эй Мўминлар! Аллоҳни сизларга берган неъматини ёддатутинглар. Бир қавм сизларга қўлларини узатмоқчи бўлишганида, Аллоҳ уларни қўлларини сизлардан тўсган эди. Аллоҳга қарши чиқишдан сақланинглар. Мўминлар Аллоҳга суяниб таянсин!

5:12

وَلَقَدْ أَخَذَ اللّهُ مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَآئِيلَ وَبَعَثْنَا مِنهُمُ اثْنَيْ عَشَرَ نَقِيبًا وَقَالَ اللّهُ إِنِّي مَعَكُمْ لَئِنْ أَقَمْتُمُ الصَّلاَةَ وَآتَيْتُمُ الزَّكَاةَ وَآمَنتُم بِرُسُلِي وَعَزَّرْتُمُوهُمْ وَأَقْرَضْتُمُ اللّهَ قَرْضًا حَسَنًا لَّأُكَفِّرَنَّ عَنكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ وَلأُدْخِلَنَّكُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الأَنْهَارُ فَمَن كَفَرَ بَعْدَ ذَلِكَ مِنكُمْ فَقَدْ ضَلَّ سَوَاء السَّبِيلِ {12}

Аллоҳ Исроил авлодларига ўзларидан ўн иккита бошлиқ тайинлаб, улардан сўз олган ва айтганки: “Мен сизлар билан биргаман. Агар намозни тўлиқ адо этсангиз, закотни берсангиз,[21] элчиларимга ишониб суянсангиз, уларни қўллаб-қувватласангиз ва Аллоҳга чиройли бир шаклда қарз берсангиз , хато-камчиликларингизни[22] кечириб юбораман ва ичидан анҳорлар оқиб турадиган жаннатларга жойлаштираман. Бундан кейин қайси бирингиз кофир бўлсангиз, тўғри йўлдан аниқ чиққан бўлади.

5:13

فَبِمَا نَقْضِهِم مِّيثَاقَهُمْ لَعنَّاهُمْ وَجَعَلْنَا قُلُوبَهُمْ قَاسِيَةً يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَن مَّوَاضِعِهِ وَنَسُواْ حَظًّا مِّمَّا ذُكِّرُواْ بِهِ وَلاَ تَزَالُ تَطَّلِعُ عَلَىَ خَآئِنَةٍ مِّنْهُمْ إِلاَّ قَلِيلاً مِّنْهُمُ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاصْفَحْ إِنَّ اللّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ {13}

Берган сўзларини бузганликлари сабабли уларни лаънатладик, уларни бағри тош қилдик. Улар калималарни маъноларини ўз ўрнидан буриб ўзгартиради. Ўзлариганасиҳатқилинганнарсаданнасиба олишни (амалқилишни) унутадилар. Улардан бир оз қисми хориж, қолган барчасини қилган ишини хоинлик эканидан хабардор бўлмоқдасиз. Сен уларни афв[23] қил ва уларга яхши муомала қил. Аллоҳ яхшилик қилувчиларни севади.

5:14

وَمِنَ الَّذِينَ قَالُواْ إِنَّا نَصَارَى أَخَذْنَا مِيثَاقَهُمْ فَنَسُواْ حَظًّا مِّمَّا ذُكِّرُواْ بِهِ فَأَغْرَيْنَا بَيْنَهُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاء إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَسَوْفَ يُنَبِّئُهُمُ اللّهُ بِمَا كَانُواْ يَصْنَعُونَ {14}

“Биз – Насронийлармиз” деганлардан ҳам сўз олганмиз. Кейин, улар ҳам ўзларига насиҳат қилинган нарсалардан насиба олишни (амал қилишни) унутди[24]. Шу сабабли, уларни орасига то қиёмат кунигача давом этадиган адоват ва нафрат солиб қўйдик.[25] Аллоҳ яқинда уларга ўзларини қилган қилмишларини айтиб беради.

5:15

يَا أَهْلَ الْكِتَابِ قَدْ جَاءكُمْ رَسُولُنَا يُبَيِّنُ لَكُمْ كَثِيرًا مِّمَّا كُنتُمْ تُخْفُونَ مِنَ الْكِتَابِ وَيَعْفُو عَن كَثِيرٍ قَدْ جَاءكُم مِّنَ اللّهِ نُورٌ وَكِتَابٌ مُّبِينٌ {15}

Эй Аҳли Китоб![26] Сизларга – сизлар китобдан яширган нарсаларингизни бир қисмини ошкор қилиб берадиган,[27] бир қисмини эса афв[28] этадиган – Элчимиз/Китобимиз келди. Шубҳасизки, сизларга Аллоҳдан бир нур ва очиқ-ойдин бир китоб келди.

5:16

يَهْدِي بِهِ اللّهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوَانَهُ سُبُلَ السَّلاَمِ وَيُخْرِجُهُم مِّنِ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ بِإِذْنِهِ وَيَهْدِيهِمْ إِلَى صِرَاطٍ مُّسْتَقِيمٍ    {16}

Аллоҳ – Унинг розилигини излаган кишиларни у китоб билан эсон-омонлик йўлларига эриштириб қўяди, уларни Ўзининг изни ила қоронғиликлардан ёруғликларга чиқариб қўяди ва уларни тўғри йўлга бошлайди.

5:17

لَّقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قَآلُواْ إِنَّ اللّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ قُلْ فَمَن يَمْلِكُ مِنَ اللّهِ شَيْئًا إِنْ أَرَادَ أَن يُهْلِكَ الْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ وَمَن فِي الأَرْضِ جَمِيعًا وَلِلّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا يَخْلُقُ مَا يَشَاء وَاللّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ {17}

“Марямнинг ўғли Масиҳ Аллоҳдир” деганлар кофир бўлишди. Айтгинки: Агар Аллоҳ Марямнинг ўғли Масиҳни, уни онасини ва ер юзидаги барчани йўқ қилиб юборишни хоҳласа, унга бирор бир қаршилик қилишга кимни ҳам кучи етар эди?!” Осмонлар-у ердаги ва у иккиси орасидаги барча нарса Аллоҳга оиддир. Аллоҳ нимани афзал билса шуни яратади. Аллоҳ ҳар нарсага ўлчов қўяди.

5:18

وَقَالَتِ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى نَحْنُ أَبْنَاء اللّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ قُلْ فَلِمَ يُعَذِّبُكُم بِذُنُوبِكُم بَلْ أَنتُم بَشَرٌ مِّمَّنْ خَلَقَ يَغْفِرُ لِمَن يَشَاء وَيُعَذِّبُ مَن يَشَاء وَلِلّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا وَإِلَيْهِ الْمَصِيرُ {18}

 

Яҳудий ва Насоролар: “Биз Аллоҳни ўғиллари ва суюкли қулларимиз” дейишди. Айтгинки: “Агар шундай бўлса, Аллоҳ нима учун қилган гуноҳингиз учун сизларни азобламоқда? Балки, сизлар ҳам Аллоҳ яратган кишилар қатори инсонсиз. Аллоҳ, мағфиратга муносиб иш қилганни мағфират қилади, азобга муносиб иш қилганни азоблайди. Осмонлар, ер ва улар ўртасидаги нарсаларга ҳукм ўтказиб эгалик қилиш фақат Аллоҳга оид. Охири қайтиб борадиган жой ҳам Аллоҳнинг ҳузуридир.”

519

يَا أَهْلَ الْكِتَابِ قَدْ جَاءكُمْ رَسُولُنَا يُبَيِّنُ لَكُمْ عَلَى فَتْرَةٍ مِّنَ الرُّسُلِ أَن تَقُولُواْ مَا جَاءنَا مِن بَشِيرٍ وَلاَ نَذِيرٍ فَقَدْ جَاءكُم بَشِيرٌ وَنَذِيرٌ وَاللّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ {19}

Эй Аҳли Китоб! Элчиларни келиши узилиб қолган бир вақтда, сизларга ҳақни баён қилиб берадиган элчимиз келди. Энди сизлар: “Бизга ҳуш хабар берувчи ва огоҳлантирувчи келмади” дея олмайсиз. Шубҳасизки, сизларга ҳуш хабар берувчи ва огоҳлантирувчи келди. Ҳар нарсага бир ўлчов қўйган Аллоҳдир.

5:20

وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ يَا قَوْمِ اذْكُرُواْ نِعْمَةَ اللّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ جَعَلَ فِيكُمْ أَنبِيَاء وَجَعَلَكُم مُّلُوكًا وَآتَاكُم مَّا لَمْ يُؤْتِ أَحَدًا مِّن الْعَالَمِينَ {20}

Ўз вақтида Мусо ўз қавмига шундай деган эди: “Эй халқим! Аллоҳни сизларга берган неъматини доим ёдда тутинглар; Аллоҳ ўз вақтида ораларингизда анбиёлар[29] пайдо қилган, сизларни ҳукмдорлар қилган ва оламлардан[30] ҳеч кимга бермаганини сизларга берган эди.

5:21

يَا قَوْمِ ادْخُلُوا الأَرْضَ المُقَدَّسَةَ الَّتِي كَتَبَ اللّهُ لَكُمْ وَلاَ تَرْتَدُّوا عَلَى أَدْبَارِكُمْ فَتَنقَلِبُوا خَاسِرِينَ {21}

Эй халқим! Аллоҳ сизларга буюрган бу муқаддас заминга киринглар. Орқага қайтиб кетманглар, акс ҳолда, бор бутингиздан айрилиб қоласизлар.”

5:22

قَالُوا يَا مُوسَى إِنَّ فِيهَا قَوْمًا جَبَّارِينَ وَإِنَّا لَن نَّدْخُلَهَا حَتَّىَ يَخْرُجُواْ مِنْهَا فَإِن يَخْرُجُواْ مِنْهَا فَإِنَّا دَاخِلُونَ {22}

Улар: “Эй Мусо! У ерда жуда ҳам золим бир қабила бор. Улар у ердан чиқиб кетмагунча биз у ерга ҳаргиз кирмаймиз. Улар у ердан чиқиб кетсагина биз у ерга кирамиз.”

5:23

قَالَ رَجُلاَنِ مِنَ الَّذِينَ يَخَافُونَ أَنْعَمَ اللّهُ عَلَيْهِمَا ادْخُلُواْ عَلَيْهِمُ الْبَابَ فَإِذَا دَخَلْتُمُوهُ فَإِنَّكُمْ غَالِبُونَ وَعَلَى اللّهِ فَتَوَكَّلُواْ إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ {23}

Аллоҳдан қўрқадиганлар орасидан Аллоҳ уларга неъмат берган икки киши шундай деди: “Уларга шаҳарнинг дарвозасидан ҳужум қилинглар, шундагина ғолиб бўласиз. Агар Аллоҳга ишониб суянсангиз, Уни Ўзига таянинглар.”[31]

5:24

قَالُواْ يَا مُوسَى إِنَّا لَن نَّدْخُلَهَا أَبَدًا مَّا دَامُواْ فِيهَا فَاذْهَبْ أَنتَ وَرَبُّكَ فَقَاتِلا إِنَّا هَاهُنَا قَاعِدُونَ {24}

Ерга умуман кирмаймиз. Сен ва Роббинг иккалангиз бориб уришинглар. Биз шу ерда ўтириб турамиз”, дедилар.

5:25

قَالَ رَبِّ إِنِّي لا أَمْلِكُ إِلاَّ نَفْسِي وَأَخِي فَافْرُقْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ {25}

Мусо: “Эй Раббим! Мен фақат ўзим ва укамга эга бўла оламан экан, холос.[32] Биз билан бу фосиқ қавмни орасини айириб қўяқол.” деди.

5:26

قَالَ فَإِنَّهَا مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ أَرْبَعِينَ سَنَةً يَتِيهُونَ فِي الأَرْضِ فَلاَ تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ {26}

Шунда Аллоҳ: “бу муқаддас замин буларга энди аниқ қирқ йил ҳаром қилинди. энди улар бу муддат ичида заминда сарсон-саргардон бўлиб юришади. Сен бу фосиқ қавм учун қайғурма.” деди.

5:27

وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ ابْنَيْ آدَمَ بِالْحَقِّ إِذْ قَرَّبَا قُرْبَانًا فَتُقُبِّلَ مِن أَحَدِهِمَا وَلَمْ يُتَقَبَّلْ مِنَ الآخَرِ قَالَ لَأَقْتُلَنَّكَ قَالَ إِنَّمَا يَتَقَبَّلُ اللّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ {27}

Эй Муҳаммад! Уларга Одамнинг икки ўғли ҳақидаги хабарни тўғрисини айтиб бер. Ўз вақтида уларнинг иккаласи ҳам қурбонлик қилганида, биридан қабул қилинди ва яна биридан қабул қилинмади. Қурбонлиги қабул қилинмагани: “Мен сени ўлдираман” деганида, қурбонлиги қабул қилингани: “Аллоҳ фақат тақводорлардан қабул қилади.

5:28

لَئِن بَسَطتَ إِلَيَّ يَدَكَ لِتَقْتُلَنِي مَا أَنَاْ بِبَاسِطٍ يَدِيَ إِلَيْكَ لَأَقْتُلَكَ إِنِّي أَخَافُ اللّهَ رَبَّ الْعَالَمِينَ {28}

Агар сен мени ўлдиришга қўл урсанг ҳам, мен сени ўлдиришга қўл урмайман. Чунки, мен борлиқларнинг эгаси бўлмиш Аллоҳдан қўрқаман.

5:29

إِنِّي أُرِيدُ أَن تَبُوءَ بِإِثْمِي وَإِثْمِكَ فَتَكُونَ مِنْ أَصْحَابِ النَّارِ وَذَلِكَ جَزَاء الظَّالِمِينَ {29}

Агар мени ўлдиришга қўл урсанг, сен – мен билан ўзингни гуноҳингни бўйнингга илиб жаҳаннам аҳлидан бўлишингни хоҳлайман. Золимларнинг жазоси шудир”, – деди.

5:30

فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِيهِ فَقَتَلَهُ فَأَصْبَحَ مِنَ الْخَاسِرِينَ {30}

Барибир нафси унга биродарини ўлдиришни қабул қилдирди ва шундай қилиб у ўз биродарини ўлдирди ва зиён кўрувчилардан бўлиб қолди.

5:31

فَبَعَثَ اللّهُ غُرَابًا يَبْحَثُ فِي الأَرْضِ لِيُرِيَهُ كَيْفَ يُوَارِي سَوْءةَ أَخِيهِ قَالَ يَا وَيْلَتَا أَعَجَزْتُ أَنْ أَكُونَ مِثْلَ هَـذَا الْغُرَابِ فَأُوَارِيَ سَوْءةَ أَخِي فَأَصْبَحَ مِنَ النَّادِمِينَ {31}

Шундан кейин, Аллоҳ унга биродарини қандай кўмишини кўрсатиш учун ерни кавлайдиган бир қарғани юборди. Шунда у: “Ҳолимга вой! Мана шу қарғачалик бўлиб биродаримни жасадини кўмишдан ожиз бўлдим-ми?” деди.

5:32

مِنْ أَجْلِ ذَلِكَ كَتَبْنَا عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ أَنَّهُ مَن قَتَلَ نَفْسًا بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسَادٍ فِي الأَرْضِ فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا وَمَنْ أَحْيَاهَا فَكَأَنَّمَا أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعًا وَلَقَدْ جَاء تْهُمْ رُسُلُنَا بِالبَيِّنَاتِ ثُمَّ إِنَّ كَثِيرًا مِّنْهُم بَعْدَ ذَلِكَ فِي الأَرْضِ لَمُسْرِفُونَ {32}

Шунинг учун биз Исроил авлодига шуни ёздик: “Кимда ким одам ўлдирмаган ёки ер юзида бузғунчилик қилмаган бир инсонни ўлдирса, гўёки у барча инсонларни ўлдирган бўлади. Кимда ким бир инсонни ҳаётини қутқариб қолса, гўёки у барча инсонларни ҳаётини қутқариб қолган бўлади.” Шубҳасизки, элчиларимиз уларга аниқ-равшан далиллар олиб келди. Шундан кейин ҳам уларнинг аксарияти ер юзида ҳаддан ошмоқда.

5:33

إِنَّمَا جَزَاء الَّذِينَ يُحَارِبُونَ اللّهَ وَرَسُولَهُ وَيَسْعَوْنَ فِي الأَرْضِ فَسَادًا أَن يُقَتَّلُواْ أَوْ يُصَلَّبُواْ أَوْ تُقَطَّعَ أَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُم مِّنْ خِلافٍ أَوْ يُنفَوْاْ مِنَ الأَرْضِ ذَلِكَ لَهُمْ خِزْيٌ فِي الدُّنْيَا وَلَهُمْ فِي الآخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيمٌ {33}

Аллоҳ ва Унинг элчисига қарши уришадиган ва ер юзида бузғунчилик қиладиганларнинг жазоси – ё улар ўлдирилади ё дорга осилади ё қўл-оёқлари қарама-қарши томондан кесилади ёки сургун қилинади. Бу уларга бериладиган дунёдаги шармандалик жазосидир, охиратда эса уларга улкан азоб-қийноқ бор.

5:34

إِلاَّ الَّذِينَ تَابُواْ مِن قَبْلِ أَن تَقْدِرُواْ عَلَيْهِمْ فَاعْلَمُواْ أَنَّ اللّهَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ {34}

Уларни қўлга олишингиздан аввал тавба қилганлари бундан мустасно.[33] Билингларки, Аллоҳ мағфират қилувчи ва кўп неъмат берувчидир.

5:35

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ اتَّقُواْ اللّهَ وَابْتَغُواْ إِلَيهِ الْوَسِيلَةَ وَجَاهِدُواْ فِي سَبِيلِهِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ {35}

Эй Мўминлар! Нажот топишингиз учун, Аллоҳга қарши чиқишдан сақланинглар[34], Уни розилигига яқинлаштирувчи йўл изланглар[35] ва Аллоҳ йўлида курашинглар[36].

5:36

إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُواْ لَوْ أَنَّ لَهُم مَّا فِي الأَرْضِ جَمِيعًا وَمِثْلَهُ مَعَهُ لِيَفْتَدُواْ بِهِ مِنْ عَذَابِ يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَا تُقُبِّلَ مِنْهُمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ {36}

Кофирларга келсак, агар ер юзидаги бор нарса ва у билан бирга яна шунча нарса аниқ уларни қўлида бўлиб, қиёмат кунининг азобидан қутулиш учун уларни барчасини фидя қилсалар, улардан қабул қилинмаган бўлар эди. Уларга алам-оғриқ берувчи қийноқ бор.

5:37

يُرِيدُونَ أَن يَخْرُجُواْ مِنَ النَّارِ وَمَا هُم بِخَارِجِينَ مِنْهَا وَلَهُمْ عَذَابٌ مُّقِيمٌ {37}

Улар жаҳаннамдан чиқмоқчи бўлишади, аммо асло чиқа олмайдилар. Уларга доимий азоб бор.

5:38

وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُواْ أَيْدِيَهُمَا جَزَاء بِمَا كَسَبَا نَكَالاً مِّنَ اللّهِ وَاللّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ {38}

Эркак ўғрини ҳам аёл ўғрини ҳам қўлларини кесинглар. Бу – уларга ўз қилмишларининг жазоси бўлиши ва Аллоҳ тарафидан уларни бошқаларга ибрат қилиш учундир. Аллоҳ ғолибдир, тўғри қарор берувчидир.

5:39

فَمَن تَابَ مِن بَعْدِ ظُلْمِهِ وَأَصْلَحَ فَإِنَّ اللّهَ يَتُوبُ عَلَيْهِ إِنَّ اللّهَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ {39}

Кимки қилган зулмидан кейин тавба қилиб ўзини тузатса, Аллоҳ уни тавбасини қабул қилади. Шубҳасизки, Аллоҳ жуда кечиримли, эзгулик ва неъмат берувчи зотдир.

5:40

أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللّهَ لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ يُعَذِّبُ مَن يَشَاء وَيَغْفِرُ لِمَن يَشَاء وَاللّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ {40}

Эй Муҳаммад! Билмадингизми, Осмонлар ва ернинг эгаси фақат Аллоҳдир. Аллоҳ – жазога лойиқ бўлганни жазолайди, мағфиратга лойи бўлганни мағфират қилади. Аллоҳ ҳар нарсага ўлчов қўювчи зотдир.

5:41

يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ لاَ يَحْزُنكَ الَّذِينَ يُسَارِعُونَ فِي الْكُفْرِ مِنَ الَّذِينَ قَالُواْ آمَنَّا بِأَفْوَاهِهِمْ وَلَمْ تُؤْمِن قُلُوبُهُمْ وَمِنَ الَّذِينَ هِادُواْ سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ سَمَّاعُونَ لِقَوْمٍ آخَرِينَ لَمْ يَأْتُوكَ يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ مِن بَعْدِ مَوَاضِعِهِ يَقُولُونَ إِنْ أُوتِيتُمْ هَـذَا فَخُذُوهُ وَإِن لَّمْ تُؤْتَوْهُ فَاحْذَرُواْ وَمَن يُرِدِ اللّهُ فِتْنَتَهُ فَلَن تَمْلِكَ لَهُ مِنَ اللّهِ شَيْئًا أُوْلَـئِكَ الَّذِينَ لَمْ يُرِدِ اللّهُ أَن يُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ لَهُمْ فِي الدُّنْيَا خِزْيٌ وَلَهُمْ فِي الآخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيمٌ {41}

Эй Элчи! Ич-ичидан ишонмагани ҳолда оғзиларида “ишониб суяндик” деганларни ва яҳудийларни кофирликда[37] олиб бораётган рақобатлари сизни хафа қилиб қўймасин. Улар ёлғонга қулоқ солувчилардир, сизга келмаган бошқа қавмга қулоқ солувчилардир. Улар калималарнинг маъноларини ўзгартириб юборишади, “агар сизларга бу ҳукм берилса уни ушланглар, агар сизларга у ҳукм берилмаса сақланинглар” дейишади. Агар Аллоҳ бир кишини адаштиришни ирода қилса, сен у киши учун Аллоҳга қарши ҳеч нарса қила олмайсан. Ана ўша кишилар – Аллоҳ уларни қалбларини поклашни хоҳламаган кишилардир. Уларга дунёда расвочилик, охиратда эса улкан азоб-қийноқ бор.

5:42

سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ أَكَّالُونَ لِلسُّحْتِ فَإِن جَآؤُوكَ فَاحْكُم بَيْنَهُم أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ وَإِن تُعْرِضْ عَنْهُمْ فَلَن يَضُرُّوكَ شَيْئًا وَإِنْ حَكَمْتَ فَاحْكُم بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ إِنَّ اللّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ {42}

Улар ёлғонга қулоқ солувчилардир, ҳаром эгувчилардир. Агар улар сени олдинга келса, хоҳласанг улар орасида ҳукм қил, хоҳласанг юз ўгир. Агар улардан юз ўгирсанг, улар сенга ҳеч қандай зиён етказа олишмайди. Агар ҳукм қилсанг, улар орасида одиллик билан ҳукм қил. Шубҳасизки, Аллоҳ одиллик қилувчиларни яхши кўради.

5:43

وَكَيْفَ يُحَكِّمُونَكَ وَعِندَهُمُ التَّوْرَاةُ فِيهَا حُكْمُ اللّهِ ثُمَّ يَتَوَلَّوْنَ مِن بَعْدِ ذَلِكَ وَمَا أُوْلَـئِكَ بِالْمُؤْمِنِينَ {43}

Ўзларида – ичида Аллоҳни ҳукми бўлган – Таврот бўла туриб қандай қилиб сени ҳакам қилишмоқда ва ундан кейин юз ўгиришмоқда? Булар Аллоҳга ишониб суянган кишилар эмас.

5:44

إِنَّا أَنزَلْنَا التَّوْرَاةَ فِيهَا هُدًى وَنُورٌ يَحْكُمُ بِهَا النَّبِيُّونَ الَّذِينَ أَسْلَمُواْ لِلَّذِينَ هَادُواْ وَالرَّبَّانِيُّونَ وَالأَحْبَارُ بِمَا اسْتُحْفِظُواْ مِن كِتَابِ اللّهِ وَكَانُواْ عَلَيْهِ شُهَدَاء فَلاَ تَخْشَوُاْ النَّاسَ وَاخْشَوْنِ وَلاَ تَشْتَرُواْ بِآيَاتِي ثَمَنًا قَلِيلاً وَمَن لَّمْ يَحْكُم بِمَا أَنزَلَ اللّهُ فَأُوْلَـئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ {44}

Тавротни аниқ биз нозил қилдик. Унда ҳидоят[38] ва нур бор. Аллоҳнинг ҳукмига бўйсунган набийлар яҳудийлар орасида у билан ҳукм қилишар эди. Уларнинг зоҳид ва уламолари ҳам у билан ҳукм қилар эди. Чунки, булар Аллоҳнинг китобини муҳофаза қилишга буюрилган ва унга назоратчи бўлишган. Шундай экан, инсонлардан эмас, Мендан қўрқинглар ва оятларимни ўткинчи бир матога алмашманглар. Кимки Аллоҳ нозил қилган китоб билан ҳукм қилмаса – ана ўшалар кофирлардир.

5:45

وَكَتَبْنَا عَلَيْهِمْ فِيهَا أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ وَالْعَيْنَ بِالْعَيْنِ وَالأَنفَ بِالأَنفِ وَالأُذُنَ بِالأُذُنِ وَالسِّنَّ بِالسِّنِّ وَالْجُرُوحَ قِصَاصٌ فَمَن تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَّهُ وَمَن لَّمْ يَحْكُم بِمَا أنزَلَ اللّهُ فَأُوْلَـئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ {45}

Биз уларга Тавротда: “жонга жон билан, кўзга кўз билан, бурунга бурун билан, қулоққа қулоқ билан, тишга тиш билан ва жароҳатлашга ўзига ўхшаши билан қасос олинади” деб ёздик. Ким уни садақа қилиб кечириб юборса, уни гуноҳига каффорат бўлади. Кимки Аллоҳ нозил қилган китоб билан ҳукм қилмаса – ана ўшалар золимлардир.[39]

5:46

وَقَفَّيْنَا عَلَى آثَارِهِم بِعَيسَى ابْنِ مَرْيَمَ مُصَدِّقًا لِّمَا بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ التَّوْرَاةِ وَآتَيْنَاهُ الإِنجِيلَ فِيهِ هُدًى وَنُورٌ وَمُصَدِّقًا لِّمَا بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ التَّوْرَاةِ وَهُدًى وَمَوْعِظَةً لِّلْمُتَّقِينَ {46}

Уларни орқасидан Марямнинг ўғли Исони ўзидан илгариги Тавротни тасдиқловчи издош қилиб юбордик. Биз унга – ичида ҳидоят ва нур бўлган, ўзидан илгариги Тавротни тасдиқлайдиган, тақводорлар учун ҳидоят[40] ва насиҳат бўлмиш Инжилни бердик.

5:47

وَلْيَحْكُمْ أَهْلُ الإِنجِيلِ بِمَا أَنزَلَ اللّهُ فِيهِ وَمَن لَّمْ يَحْكُم بِمَا أَنزَلَ اللّهُ فَأُوْلَـئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ {47}

Инжилни билган христианлар ундаги Аллоҳ нозил қилган нарса билан ҳукм қилсинлар. Аллоҳ нозил қилган нарса билан ҳукм қилмайдиганлар – ана ўшалар фосиқлардир.[41]

5:48

وَأَنزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقًا لِّمَا بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكِتَابِ وَمُهَيْمِنًا عَلَيْهِ فَاحْكُم بَيْنَهُم بِمَا أَنزَلَ اللّهُ وَلاَ تَتَّبِعْ أَهْوَاءهُمْ عَمَّا جَاءكَ مِنَ الْحَقِّ لِكُلٍّ جَعَلْنَا مِنكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجًا وَلَوْ شَاء اللّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَلَـكِن لِّيَبْلُوَكُمْ فِي مَآ آتَاكُم فَاسْتَبِقُوا الخَيْرَاتِ إِلَى الله مَرْجِعُكُمْ جَمِيعًا فَيُنَبِّئُكُم بِمَا كُنتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ {48}

Эй Муҳаммад! Биз сенга ўзидан илгариги китобларни тасдиқловчи ва уларни назорат қилиб турувчи-гувоҳ сифатида бир ҳақ китобни юбордик. Шу сабабли, улар орасида Аллоҳ нозил қилган китоб билан ҳукм қил, сенга келган бу ҳақиқатдан юз буриб уларни хоҳишларига эргашмагин. Биз сиз анбиёлардан ҳар бирингиз учун бир шариат/китоб ва бир йўл/ҳикмат  бердик.[42] Агар Аллоҳ хоҳласа,[43] сизларни битта набийнинг уммати қилиб қўярди. Лекин, сизларга берган нарсасида сизларни қаттиқ имтиҳондан ўтказиш учун бундай қилмади. Шундай экан, яхши ишларда илдамлик кўрсатинглар.[44]  Ҳаммангиз бир бўлиб Аллоҳни ҳузурига қайтасиз, шунда Аллоҳ сизлар ихтилоф қилаётган нарсани моҳиятини айтиб беради.

5:49

وَأَنِ احْكُم بَيْنَهُم بِمَآ أَنزَلَ اللّهُ وَلاَ تَتَّبِعْ أَهْوَاءهُمْ وَاحْذَرْهُمْ أَن يَفْتِنُوكَ عَن بَعْضِ مَا أَنزَلَ اللّهُ إِلَيْكَ فَإِن تَوَلَّوْاْ فَاعْلَمْ أَنَّمَا يُرِيدُ اللّهُ أَن يُصِيبَهُم بِبَعْضِ ذُنُوبِهِمْ وَإِنَّ كَثِيرًا مِّنَ النَّاسِ لَفَاسِقُونَ {49

Улар орасида Аллоҳ сенга нозил қилган Қуръон билан ҳукм қил. Уларни хоҳишларига эргашмагин. Улардан ҳушёр бўлки, Аллоҳ сенга нозил қилган Қуръонни бир қисмидан воз кечириб юбормасинлар. Агар улар юз ўгирсалар билгинки, Аллоҳ уларга баъзи гуноҳлари туфайли мусибат етказишни ирода қилади. Инсонларнинг аксарияти йўлдан чиқувчи фосиқ экани аниқ.

5:50

أَفَحُكْمَ الْجَاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللّهِ حُكْمًا لِّقَوْمٍ يُوقِنُونَ {50}

Улар Жоҳилият ҳукмларини талаб қилишмоқдами? Қатъий ишонадиган қавм учун кимни ҳукми Аллоҳни ҳукмидан кўра яхши бўлиши мумкин?

5:51

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ لاَ تَتَّخِذُواْ الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى أَوْلِيَاء بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاء بَعْضٍ وَمَن يَتَوَلَّهُم مِّنكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللّهَ لاَ يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ {51}

Эй Мўминлар! Яҳудийларни ва Насороларни валий[45] қилиб олманглар. Улар бир-бирларининг валийларидир. Сизлардан кимки уларни валий қилиб олса, билсинки, у ҳам аниқ улардандир. Шубҳасизки, Аллоҳ золим[46] қавмни ҳидоят қилмайди.

5:52

فَتَرَى الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِم مَّرَضٌ يُسَارِعُونَ فِيهِمْ يَقُولُونَ نَخْشَى أَن تُصِيبَنَا دَآئِرَةٌ فَعَسَى اللّهُ أَن يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍ مِّنْ عِندِهِ فَيُصْبِحُواْ عَلَى مَا أَسَرُّواْ فِي أَنْفُسِهِمْ نَادِمِينَ {52}

Эй Муҳаммад! Қалбларида касаллик бўлган кимсаларни ҳали кўрасиз, улар: “Бизга фалокат келишидан қўрқамиз”, – деб, яҳудий ва насоролар томон шошадилар. Яқинда Аллоҳ фатҳни ёки Ўз тарафидан бир ишни майдонга келтириши, кейин улар ичларида яширган нарсаларига пушаймон бўлувчиларга айланиб қолишлари мумкин-ку![47]

5:53

وَيَقُولُ الَّذِينَ آمَنُواْ أَهَـؤُلاء الَّذِينَ أَقْسَمُواْ بِاللّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ إِنَّهُمْ لَمَعَكُمْ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فَأَصْبَحُواْ خَاسِرِينَ {53}

Ана ўшанда Мўминлар: ъБиз албатта сизлар билан биргамизъ дея Аллоҳ номи билан қатъий қасам ичган кишилар шуларми?” – деб қолишади. Уларни барча хайрли ишлари бекор бўлиб кетди, шу билан улар зиён кўрувчи бўлиб қолдилар.

5:54

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ مَن يَرْتَدَّ مِنكُمْ عَن دِينِهِ فَسَوْفَ يَأْتِي اللّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكَافِرِينَ يُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللّهِ وَلاَ يَخَافُونَ لَوْمَةَ لآئِمٍ ذَلِكَ فَضْلُ اللّهِ يُؤْتِيهِ مَن يَشَاء وَاللّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ {54}

Эй Мўминлар! Сизлардан кимки динидан қайтса, билсинки, Аллоҳ тез орада бошқа бир – Аллоҳ ҳам уларни яхши кўрадиган, улар ҳам Аллоҳни яхши кўрадиган қавмни майдонга келтириб қўяди. Улар Мўминларга нисбатан камтар ва юмшоқ кўнгилли, кофирларга эса ғурурли ва кучли бўлади. Улар Аллоҳ йўлида курашадива бу йўлда ҳеч бир маломат қилувчини маломатидан қўрқмайди. Бу Аллоҳнинголийжаноблигидир, уни Ўзимуносиббилганбандасигаберади. Аллоҳчексизимкониятгаэгадир, ҳамманарсанибилувчидир.

5:55

إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُواْ الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاَةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ {55}

Сизларнинг яқин дўстингиз фақатгина Аллоҳдир, Аллоҳнинг Элчисидир ва намозларини тўлиқ ва давомли адо этадиган ва закотини берадиган Мўминлардир. У Мўминлар Аллоҳга тўлиқ итоат этувчилардир.

5:56

وَمَن يَتَوَلَّ اللّهَ وَرَسُولَهُ وَالَّذِينَ آمَنُواْ فَإِنَّ حِزْبَ اللّهِ هُمُ الْغَالِبُونَ {56}

Кимки Аллоҳни, Аллоҳни Элчисини ва Мўминларни ўзига энг яқин дўст деб билса, билсинки, Аллоҳнинг тарафдорлари албатта ғолиб келувчилардир.

5:57

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ لاَ تَتَّخِذُواْ الَّذِينَ اتَّخَذُواْ دِينَكُمْ هُزُوًا وَلَعِبًا مِّنَ الَّذِينَ أُوتُواْ الْكِتَابَ مِن قَبْلِكُمْ وَالْكُفَّارَ أَوْلِيَاء وَاتَّقُواْ اللّهَ إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ {57}

Эй Мўминлар! Сизлардан илгариги китоб берилганлар орасидан динингизни масхара ва ўйин қиладиганлар ва оятларни кўрмасликка олувчи кофирларни валий қилиб олманглар. Агармўминбўлсангиз, Аллоҳга қарши чиқишдан сақланинглар.

5:58

وَإِذَا نَادَيْتُمْ إِلَى الصَّلاَةِ اتَّخَذُوهَا هُزُوًا وَلَعِبًا ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لاَّ يَعْقِلُونَ {58}

Намозга чақирган вақтингизда, улар уни масхара ва ўйин қилиб олишади. Чунки, улар ақлларини ишлатмайдиган қавмдир.

5:59

قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ هَلْ تَنقِمُونَ مِنَّا إِلاَّ أَنْ آمَنَّا بِاللّهِ وَمَا أُنزِلَ إِلَيْنَا وَمَا أُنزِلَ مِن قَبْلُ وَأَنَّ أَكْثَرَكُمْ فَاسِقُونَ {59}

Эй Муҳаммад! Айтингки: “Эй Аҳли Китоб! Бизга бўлган салбий муносабатларингиз сабаби, Биз Аллоҳга ишонганимиз, Аллоҳ бизга нозил қилган китобга ва илгари нозил қилинган китобларга ишонганимиз ва сизларнинг аксариятингиз йўлдан чиққан фосиқ эканингиздан бошқа нима ҳам бўлиши мумкин?

5:60

قُلْ هَلْ أُنَبِّئُكُم بِشَرٍّ مِّن ذَلِكَ مَثُوبَةً عِندَ اللّهِ مَن لَّعَنَهُ اللّهُ وَغَضِبَ عَلَيْهِ وَجَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَالْخَنَازِيرَ وَعَبَدَ الطَّاغُوتَ أُوْلَـئِكَ شَرٌّ مَّكَاناً وَأَضَلُّ عَن سَوَاء السَّبِيلِ {60}

Эй Муҳаммад! Айтгинки: “Аллоҳ ҳузурида жазоси бундан ҳам ёмон бўладиганлар ҳақида сизларга айтиб берайми? Аллоҳ лаънатлаган, ғазаб қилган, баъзиларини маймунларга ва баъзиларини тўнғизларга айлантириб қўйган кимаслар ва тоғутга қуллик қилганлар бор-у, ана ўшаларнинг аҳволи жуда ҳам ёмон ва йўлдан қаттиқ адашган кимаслардир.

5:61

وَإِذَا جَآؤُوكُمْ قَالُوَاْ آمَنَّا وَقَد دَّخَلُواْ بِالْكُفْرِ وَهُمْ قَدْ خَرَجُواْ بِهِ وَاللّهُ أَعْلَمُ بِمَا كَانُواْ يَكْتُمُونَ {61}

Улар ёнингизга келганида: “Биз ҳам Худога ишонганмиз” дейишади. Ҳолбуки, куфри билан кириб куфри билан чиқиб кетишади. Улар яширган нарсани Аллоҳ жуда яхши билади.

5:62

وَتَرَى كَثِيرًا مِّنْهُمْ يُسَارِعُونَ فِي الإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ مَا كَانُواْ يَعْمَلُونَ {62}

Эй Муҳаммад! Уларнинг аксариятини гуноҳ қилишда, душманлик қилишда ва ҳаром ейишда илдамлик қилаётганини кўрасан. Уларни қилаётган ишлари нақадар ёмон!

5:63

لَوْلاَ يَنْهَاهُمُ الرَّبَّانِيُّونَ وَالأَحْبَارُ عَن قَوْلِهِمُ الإِثْمَ وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ مَا كَانُواْ يَصْنَعُونَ {63}

Дин одамлари ва уламолар уларни гуноҳ сўзни айтишидан ва ҳаром ейишидан қайтарса бўлмайдими?! Улар нақадар ёмон етиштирмоқда.

5:64

وَقَالَتِ الْيَهُودُ يَدُ اللّهِ مَغْلُولَةٌ غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ وَلُعِنُواْ بِمَا قَالُواْ بَلْ يَدَاهُ مَبْسُوطَتَانِ يُنفِقُ كَيْفَ يَشَاء وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيرًا مِّنْهُم مَّا أُنزِلَ إِلَيْكَ مِن رَّبِّكَ طُغْيَانًا وَكُفْرًا وَأَلْقَيْنَا بَيْنَهُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاء إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ كُلَّمَا أَوْقَدُواْ نَارًا لِّلْحَرْبِ أَطْفَأَهَا اللّهُ وَيَسْعَوْنَ فِي الأَرْضِ فَسَادًا وَاللّهُ لاَ يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ {64}

Яҳудийлар: “Аллоҳнинг қўли боғлиқ” дейишди.[48] Уларни айтган сўзлари туфайли ўзларини қўллари боғлансин ва улар лаънатга қолсин! Аксинча, Аллоҳнинг икки қўли очиқдир,[49] У ризқни Ўзи хоҳлагандай беради. Шубҳасизки, Раббингдан сенга нозил қилинган нарса уларни ҳаддан ошиши ва куфрини зиёда қилади. Биз улар орасига то қиёматгача давом этадиган душманчилик ва нафрат солиб қўйдик. Улар қачон уруш учун бир ўт ёқса, Аллоҳ уни ўчириб қўяди. Улар ерда бузғунчилик қилиб юришади. Аллоҳ бузғунчиларни яхши кўрмайди.

5:65

وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْكِتَابِ آمَنُواْ وَاتَّقَوْاْ لَكَفَّرْنَا عَنْهُمْ سَيِّئَاتِهِمْ وَلأدْخَلْنَاهُمْ جَنَّاتِ النَّعِيمِ {65}

Агар Аҳли Китоб Аллоҳга ишонса ва гуноҳлардансақланса, Биз албатта уларни ёмонликларини йўққа чиқариб юборамиз ва наийм[50] жаннатларга жойлаштириб қўямиз.

5:66

وَلَوْ أَنَّهُمْ أَقَامُواْ التَّوْرَاةَ وَالإِنجِيلَ وَمَا أُنزِلَ إِلَيهِم مِّن رَّبِّهِمْ لأكَلُواْ مِن فَوْقِهِمْ وَمِن تَحْتِ أَرْجُلِهِم مِّنْهُمْ أُمَّةٌ مُّقْتَصِدَةٌ وَكَثِيرٌ مِّنْهُمْ سَاء مَا يَعْمَلُونَ {66}

Агар улар Тавротга, Инжилга ва уларга Рабби тарафидан нозил қилинган Қуръонга[51] тўлиқ амал қилсалар, албатта, устларидан ва остларидан неъматларга мушарраф  бўлишар эди.[52]

5:67

يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنزِلَ إِلَيْكَ مِن رَّبِّكَ وَإِن لَّمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ وَاللّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ إِنَّ اللّهَ لاَ يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ {67}

Эй Элчи! Раббингдан сенга нозил қилинган нарсани тўлиқ етказ.[53] Агар бундай қилмасанг, Аллоҳни сенга топширган махсус элчилик вазифасини адо этмаган бўласан. Аллоҳ сени инсонлардан сақлайди. Аллоҳ кофир қавмни ҳаргиз ҳидоят қилмайди.

5:68

قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لَسْتُمْ عَلَى شَيْءٍ حَتَّىَ تُقِيمُواْ التَّوْرَاةَ وَالإِنجِيلَ وَمَا أُنزِلَ إِلَيْكُم مِّن رَّبِّكُمْ وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيرًا مِّنْهُم مَّا أُنزِلَ إِلَيْكَ مِن رَّبِّكَ طُغْيَانًا وَكُفْرًا فَلاَ تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ {68}

Айтгинки: “Эй Аҳли Китоб! Токи Тавротга, Инжилга ва Раббингиздан сизларга нозил қилинган Қуръонга тўлиқ амал қилмагунингизча ҳеч нарсага асосланган бўлмайсиз.” Шубҳасизки, Раббингдан сенга нозил қилинган Қуръон уларнинг кўпчилигини ҳаддан ошишини ва куфрини зиёда қилади. Шундай экан, сен энди у кофир қавм учун қайғурма!

5:69

إِنَّ الَّذِينَ آمَنُواْ وَالَّذِينَ هَادُواْ وَالصَّابِؤُونَ وَالنَّصَارَى مَنْ آمَنَ بِاللّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ وعَمِلَ صَالِحًا فَلاَ خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلاَ هُمْ يَحْزَنُونَ {69}

Мўминлар, яҳудийлар, собиий[54] ва насоролардан Аллоҳга ва охират кунига ишониб яхши ишларни амалга оширганларга ҳеч қандай қўрқинч йўқдир ва улар ҳаргиз ғам-қайғуга тушмайдилар.

5:70

لَقَدْ أَخَذْنَا مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَأَرْسَلْنَا إِلَيْهِمْ رُسُلاً كُلَّمَا جَاءهُمْ رَسُولٌ بِمَا لاَ تَهْوَى أَنْفُسُهُمْ فَرِيقًا كَذَّبُواْ وَفَرِيقًا يَقْتُلُونَ {70}

Исроил авлодидан қатъий сўз олганмиз, ҳамда уларга элчилар юборганмиз. Ҳар қачон элчи уларни кўнглига ёқмайдиган нарса олиб келганда, элчиларнинг бир қисмини ёлғончига чиқаришди, бир қисмини эса ўлдиришди.

5:71

وَحَسِبُواْ أَلاَّ تَكُونَ فِتْنَةٌ فَعَمُواْ وَصَمُّواْ ثُمَّ تَابَ اللّهُ عَلَيْهِمْ ثُمَّ عَمُواْ وَصَمُّواْ كَثِيرٌ مِّنْهُمْ وَاللّهُ بَصِيرٌ بِمَا يَعْمَلُونَ {71}

Улар қаттиқ бир имтиҳондан ўтказилмаймиз деб ўйлаб, кўр ва кар бўлиб олдилар. Кейин Аллоҳ уларни қайтиш тавбасини қабул қилди. Ундан кейин ҳам, яна уларнинг кўпчилиги кўр ва кар бўлиб олдилар. Аллоҳ уларни қилмишларини кўриб туради.

5:72

لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قَالُواْ إِنَّ اللّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ وَقَالَ الْمَسِيحُ يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ اعْبُدُواْ اللّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ إِنَّهُ مَن يُشْرِكْ بِاللّهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللّهُ عَلَيهِ الْجَنَّةَ وَمَأْوَاهُ النَّارُ وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنصَارٍ {72}

“Аллоҳ Марямнинг ўғли Масиҳдир,” – деганлар кофир бўлди.[55] Аслида Масиҳ шундай деган эди: “Эй Исроил авлодлари! Мени ҳам Раббим ва сизларни ҳам Рабингиз бўлмиш Аллоҳга қуллик қилинглар. Кимки Аллоҳга шерик қўша, Аллоҳ уни жаннатдан аниқ маҳрум қилади ва уни бориб ўрнашадиган жойи жаҳаннам бўлади. Ноҳақ-золимларни ҳеч ҳам ёрдамчиси бўлмайди.

5:73

لَّقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قَالُواْ إِنَّ اللّهَ ثَالِثُ ثَلاَثَةٍ وَمَا مِنْ إِلَـهٍ إِلاَّ إِلَـهٌ وَاحِدٌ وَإِن لَّمْ يَنتَهُواْ عَمَّا يَقُولُونَ لَيَمَسَّنَّ الَّذِينَ كَفَرُواْ مِنْهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ {73}

“Аллоҳ учтанинг учинчисидир”, – деганлар ҳам аниқ кофир бўлишди.  Битта илоҳдан бошқа илоҳ йўқ. Агар улар бу айтаётган гапларидан қайтмасалар, улар орасидаги кофир бўлган кишилар алам-оғриқли азоб-у қийноққа дучор бўлиши аниқ.

5:74

أَفَلاَ يَتُوبُونَ إِلَى اللّهِ وَيَسْتَغْفِرُونَهُ وَاللّهُ غَفُورٌ رَّحِيمٌ {74}

Улар бу ишларидан қайтиб Аллоҳга тавба қилиб, ундан мағфират сўраса бўлмайдими? Ахир, Аллоҳ мағфиратли ва беҳисоб неъмат берувчи зот-ку?!

5:75

مَّا الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ إِلاَّ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِن قَبْلِهِ الرُّسُلُ وَأُمُّهُ صِدِّيقَةٌ كَانَا يَأْكُلاَنِ الطَّعَامَ انظُرْ كَيْفَ نُبَيِّنُ لَهُمُ الآيَاتِ ثُمَّ انظُرْ أَنَّى يُؤْفَكُونَ {75}

Марямнинг ўғли Масиҳ фақатгина элчидир. Ундан илгари ҳам ўтмишда не-не элчилар келиб кетган. Уни онаси ниҳоятда ростгўй аёл эди. Уларни ҳар иккаласи ҳам таом ер эди. Энди уларга оятларимизни қандай қилиб очиқлаб беришимизни қара-ю, улар эса тўғри йўлдан қаёққа қараб бурилиб кетишини қара.

5:76

قُلْ أَتَعْبُدُونَ مِن دُونِ اللّهِ مَا لاَ يَمْلِكُ لَكُمْ ضَرًّا وَلاَ نَفْعًا وَاللّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ {76}

Эй Муҳаммад! Айтгинки: “Аллоҳниқўйиб, сизларга фойдаси ҳам зарари ҳам тегмайдиган нарсаларгаибодатқиляпсизлар, шундайми?! Аллоҳ ҳамманарсани эшитади, билади.

5:77

قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لاَ تَغْلُواْ فِي دِينِكُمْ غَيْرَ الْحَقِّ وَلاَ تَتَّبِعُواْ أَهْوَاء قَوْمٍ قَدْ ضَلُّواْ مِن قَبْلُ وَأَضَلُّواْ كَثِيرًا وَضَلُّواْ عَن سَوَاء السَّبِيلِ {77}

Эй Муҳаммад! Айтгинки: “Эй Аҳли Китоб![56] динингизда ҳақдан айрилиб чегарадан чиқманглар. Илгари ўзлари адашган, кўп инсонларни ҳам адаштирган ва тўғри йўлдан чиққан қавмни орзу-истакларига эргашманглар.”

5:78

لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُواْ مِن بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى لِسَانِ دَاوُودَ وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ ذَلِكَ بِمَا عَصَوا وَّكَانُواْ يَعْتَدُونَ {78}

Исроил авлодидан кофир бўлганлари Довуд ва Марям оғли Исо тилида лаънатландилар. Бу эса, уларни исён қилганликлари ва тажовуз қилганликлари сабабли бўлган.

5:79

كَانُواْ لاَ يَتَنَاهَوْنَ عَن مُّنكَرٍ فَعَلُوهُ لَبِئْسَ مَا كَانُواْ يَفْعَلُونَ {79}

Улар бир-бирини қилган ёмонлигидан қайтармас эди. шубҳасизки, уларнинг қилаётган ишлари қандай ҳам ёмон эди![57]

5:80

تَرَى كَثِيرًا مِّنْهُمْ يَتَوَلَّوْنَ الَّذِينَ كَفَرُواْ لَبِئْسَ مَا قَدَّمَتْ لَهُمْ أَنفُسُهُمْ أَن سَخِطَ اللّهُ عَلَيْهِمْ وَفِي الْعَذَابِ هُمْ خَالِدُونَ{80}

Эй Муҳаммад! Сен уларнинг кўпчилиги кофирларни валий қилиб олганини кўрасан. Нафслари уларга тақдим қилган нарса, яъни Аллоҳ уларга ғазаб қилиши қандай ҳам ёмон! Улар азоб ичра мангу қолувчилардир.

5:81

وَلَوْ كَانُوا يُؤْمِنُونَ بِالله والنَّبِيِّ وَمَا أُنزِلَ إِلَيْهِ مَا اتَّخَذُوهُمْ أَوْلِيَاء وَلَـكِنَّ كَثِيرًا مِّنْهُمْ فَاسِقُونَ {81}

Агар улар Аллоҳга, набийига ва унга юборилган китобга ишонган бўлсалар эди, кофирларни валий қилиб олмаган бўлар эди. бироқ, уларнинг кўпчилиги йўлдан чиққан фосиқлардир.

5:82

لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النَّاسِ عَدَاوَةً لِّلَّذِينَ آمَنُواْ الْيَهُودَ وَالَّذِينَ أَشْرَكُواْ وَلَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَّوَدَّةً لِّلَّذِينَ آمَنُواْ الَّذِينَ قَالُوَاْ إِنَّا نَصَارَى ذَلِكَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّيسِينَ وَرُهْبَانًا وَأَنَّهُمْ لاَ يَسْتَكْبِرُونَ {82}

Эй Муҳаммад! Шубҳасизки, инсонлар орасида Мўминларга энг ашаддий душман яҳудий ва мушриклар эканини кўрасан. Мўминларга дўстлик жиҳатидан энг яқин бўлувчилар “Биз Насоролармиз” деган кишилар эканни кўрасан. Чунки, насоролар ичида изланувчи олимлари ва роҳиблари бор, ҳамда улар такаббурлик қилмайдилар.

5:83

وَإِذَا سَمِعُواْ مَا أُنزِلَ إِلَى الرَّسُولِ تَرَى أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمَّا عَرَفُواْ مِنَ الْحَقِّ يَقُولُونَ رَبَّنَا آمَنَّا فَاكْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِينَ {83}

Улар Расулуллоҳга нозил қилинган Қуръонни эшитган чоғларида ҳақни таниганлиги сабабли уларни кўзларидан ёш оқаётганини кўрасан. Улар шундай дейишади: “Раббимиз! Биз имон келтирдик-ишондик, энди бизни гувоҳ бўлувчилар[58] қаторига ёзгин.

5:84

وَمَا لَنَا لاَ نُؤْمِنُ بِاللّهِ وَمَا جَاءنَا مِنَ الْحَقِّ وَنَطْمَعُ أَن يُدْخِلَنَا رَبَّنَا مَعَ الْقَوْمِ الصَّالِحِينَ {84}

Биз ўзи ҳозир Раббимиз бизларни яхши қавм қаторига қўшишини умид қилиб турган бўлсак, Аллоҳга ва бизга келган бу ҳақиқатга ишонмасликка нима ҳақимиз бор?”

5:85

فَأَثَابَهُمُ اللّهُ بِمَا قَالُواْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَذَلِكَ جَزَاء الْمُحْسِنِينَ {85}

Уларни бу айтган сўзлари туфайли Аллоҳ уларга ичларидан анҳорлар оқиб турадиган жаннатлар билан мукофотлайди, улар у жаннатлар ичра мангу қолувчилардир. Яхши ишларни амалга оширувчиларнинг мукофоти мана шундай бўлади.

5:86

وَالَّذِينَ كَفَرُواْ وَكَذَّبُواْ بِآيَاتِنَا أُوْلَـئِكَ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ {86}

Кофир бўлганлар ва оятларимизни ёлғон деганлар – ана ўшалар жаҳаннам аҳолисидир.

5:87

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ لاَ تُحَرِّمُواْ طَيِّبَاتِ مَا أَحَلَّ اللّهُ لَكُمْ وَلاَ تَعْتَدُواْ إِنَّ اللّهَ لاَ يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ {87}

Эй Мўминлар! Аллоҳ сизларга ҳалол қилиб берган пок нарсаларни ҳаром[59] қилманглар ва ҳаддан ошманглар. Шубҳасизки, Аллоҳ ҳаддан ошувчиларни яхши кўрмайди.

5:88

وَكُلُواْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللّهُ حَلاَلاً طَيِّبًا وَاتَّقُواْ اللّهَ الَّذِيَ أَنتُم بِهِ مُؤْمِنُونَ {88}

Аллоҳни сизларга берган ҳалол ва пок ризқидан енглар. Сиз ўзингиз имон келтириб ишониб турганингиз ўша Аллоҳга қарши чиқишдан сақланинглар.

5:89

لاَ يُؤَاخِذُكُمُ اللّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمَانِكُمْ وَلَـكِن يُؤَاخِذُكُم بِمَا عَقَّدتُّمُ الأَيْمَانَ فَكَفَّارَتُهُ إِطْعَامُ عَشَرَةِ مَسَاكِينَ مِنْ أَوْسَطِ مَا تُطْعِمُونَ أَهْلِيكُمْ أَوْ كِسْوَتُهُمْ أَوْ تَحْرِيرُ رَقَبَةٍ فَمَن لَّمْ يَجِدْ فَصِيَامُ ثَلاَثَةِ أَيَّامٍ ذَلِكَ كَفَّارَةُ أَيْمَانِكُمْ إِذَا حَلَفْتُمْ وَاحْفَظُواْ أَيْمَانَكُمْ كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللّهُ لَكُمْ آيَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ {89}

Эътиборсизлик қилиб ичган қасамингиз сабабли Аллоҳ сизларни жавобгарликка тортмайди, лекин, атайин ичган қасамларингиз учун жавобгарликка тортади. Бундай қасамни бузишнинг кафорати – оилаларингизга едирадиган таомнинг ўртачасидан ўнта мискинга едиришингиз, ёки уларга кийим беришингиз, ё бўлмаса битта асирни озод қилишингиз бўлади. Буларни топа олмаган киши уч кун рўза тутиши керак. Атайин ичган қасамни бузишнинг кафорати шудир. Қасамингизда туринглар. Аллоҳ оятларини сизларга мана шундай баён қилиб бермоқдаки, шояд вазифаларингизни адо этсангиз.

5:90

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالأَنصَابُ وَالأَزْلاَمُ رِجْسٌ مِّنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ{90}

Эй Мўминлар! Сархуш-маст қилувчи нарса,[60] қимор,[61] тик қилиб қўйилган тошлар[62] ва фол ўқлари[63] пасткаш нарсалардир, шайтоннинг ишидир. Улардан узоқ бўлингларки, мақсадингизга эришасизлар.

5:91

إِنَّمَا يُرِيدُ الشَّيْطَانُ أَن يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاء فِي الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ وَيَصُدَّكُمْ عَن ذِكْرِ اللّهِ وَعَنِ الصَّلاَةِ فَهَلْ أَنتُم مُّنتَهُونَ {91}

Шубҳасизки, шайтон маст-сархуш қилувчи нарса ва қимор билан орларингизга душманчилик ва қаҳр-у ғазаб солишни, сизларни Аллоҳнингзикридан (Қуръондан) ва намоздан тўсишни хоҳлайди. Энди тийиларсизлар?!

5:92

وَأَطِيعُواْ اللّهَ وَأَطِيعُواْ الرَّسُولَ وَاحْذَرُواْ فَإِن تَوَلَّيْتُمْ فَاعْلَمُواْ أَنَّمَا عَلَى رَسُولِنَا الْبَلاَغُ الْمُبِينُ {92}

Аллоҳга чин кўнгилдан бўйин эгинглар, яъни Аллоҳнинг элчиси олиб келган нарсага[64] чин кўнгилдан итоат қилинглар ва диққат-эътиборли бўлинглар.[65] Агар юз ўгирсаларингиз, билингларки, Элчимизни вазифаси очиқ-ойдин таблиғ/еказишдан иборатдир.

5:93

لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُواْ وَعَمِلُواْ الصَّالِحَاتِ جُنَاحٌ فِيمَا طَعِمُواْ إِذَا مَا اتَّقَواْ وَّآمَنُواْ وَعَمِلُواْ الصَّالِحَاتِ ثُمَّ اتَّقَواْ وَّآمَنُواْ ثُمَّ اتَّقَواْ وَّأَحْسَنُواْ وَاللّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ {93}

Аллоҳга ишониб суянган ва яхши ишларни амалга оширганлар – Аллоҳга ишониб тақво қилса, Аллоҳга бўлган ишончида ва яхши ишларни қилишда давом этса, мўмин ўлароқ доимо гуноҳлардансақлансава яхшилик қилса, еб-ичган нарсаларидан жавобгарликка тортилмайди.[66] Аллоҳ яхшилик[67] қилувчиларни яхши кўради.

5:94

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ لَيَبْلُوَنَّكُمُ اللّهُ بِشَيْءٍ مِّنَ الصَّيْدِ تَنَالُهُ أَيْدِيكُمْ وَرِمَاحُكُمْ لِيَعْلَمَ اللّهُ مَن يَخَافُهُ بِالْغَيْبِ فَمَنِ اعْتَدَى بَعْدَ ذَلِكَ فَلَهُ عَذَابٌ أَلِيمٌ {94}

Эй Мўминлар! Аллоҳ сизларни қўлларингиз ва найзаларингиз билан овлай оладиган бир шаклда тузоғингизга тушган нарсалар билан имтиҳон қилади. Аллоҳ буни  – кўрмай туриб[68] Аллоҳдан қўрқадиганларни билиш  учун қилади. Ким бундан кейин ҳаддан ошса, унга алам-оғриқли қийноқ бор.

5:95

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ لاَ تَقْتُلُواْ الصَّيْدَ وَأَنتُمْ حُرُمٌ وَمَن قَتَلَهُ مِنكُم مُّتَعَمِّدًا فَجَزَاء مِّثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ يَحْكُمُ بِهِ ذَوَا عَدْلٍ مِّنكُمْ هَدْيًا بَالِغَ الْكَعْبَةِ أَوْ كَفَّارَةٌ طَعَامُ مَسَاكِينَ أَو عَدْلُ ذَلِكَ صِيَامًا لِّيَذُوقَ وَبَالَ أَمْرِهِ عَفَا اللّهُ عَمَّا سَلَف وَمَنْ عَادَ فَيَنتَقِمُ اللّهُ مِنْهُ وَاللّهُ عَزِيزٌ ذُو انْتِقَامٍ {95}

Эй Мўминлар! Эҳромда бўлган вақтингизда овни ўлдирманглар. Сизлардан кимки уни қастдан ўлдирса, унинг жазоси туя, мол, қўй ва эчкилардан у киши ўлдирган овга тенг келадиган бир ҳайвон бўлиб, бунга сизлардан одил икки киши ҳукм қилади. Энди у ҳайвонни Каъбага олиб бориб қурбонлик қилиши керак, ёки мискинларга таом бериш уни каффорати бўлади, ё бўлмаса, унинг баробарича рўза тутиши керак. Бу жазо – у киши ўз қилмишининг ваболини тотиши учундир. Аллоҳ илгарги гуноҳларингизни афв қилди. Кимки қайта гуноҳ қилса, Аллоҳ унга муносиб жазони бериб қўяди. Аллоҳ Азиздир, муносиб равишда жазо берувчидир.

5:96

أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ وَطَعَامُهُ مَتَاعًا لَّكُمْ وَلِلسَّيَّارَةِ وَحُرِّمَ عَلَيْكُمْ صَيْدُ الْبَرِّ مَا دُمْتُمْ حُرُمًا وَاتَّقُواْ اللّهَ الَّذِيَ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ {96}

Сизларга ва йўловчиларга манфаат бўлсин дея денгиз ови ва егуликлари сизларга ҳалол қилинди. Қуруқлик ови эса, фақатгина эҳромда бўлган вақтингизда сизларга ҳаром қилинди. Аллоҳга қарши чиқишдан сақланинглар; Унинг ҳузурига тўпланасиз.

5:97

جَعَلَ اللّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ قِيَامًا لِّلنَّاسِ وَالشَّهْرَ الْحَرَامَ وَالْهَدْيَ وَالْقَلاَئِدَ ذَلِكَ لِتَعْلَمُواْ أَنَّ اللّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّمَاوَات وَمَا فِي الأَرْضِ وَأَنَّ اللّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ {97}

Аллоҳ Ўзининг ҳурматли уйи бўлмиш Каъбани инсонлар учун асос қилди.[69] Уруш ҳаром қилинган ойни, ҳарамга йўлланган қурбонликларни ва уларни бўйинларига осиб қўйилган нарсаларни ҳам шундай қилди. Бу – Аллоҳ осмонлар ва ердаги нарсаларни билишини ва Аллоҳ ҳар нарсани билиб турувчи эканини билиб олишингиз учундир.

5:98

اعْلَمُواْ أَنَّ اللّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ وَأَنَّ اللّهَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ {98}

Билингларки, Аллоҳнинг жазоси қаттиқ экани рост, Аллоҳ мағфиратли ва кўп неъмат-икром берувчи экани ҳам рост.

5:99

مَّا عَلَى الرَّسُولِ إِلاَّ الْبَلاَغُ وَاللّهُ يَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَمَا تَكْتُمُونَ {99}

Элчига юклатилган вазифа таблиғдир, шу холос. Ошкора ва яширин қилган ишларингизни барчасини Аллоҳ билиб туради.

5:100

قُل لاَّ يَسْتَوِي الْخَبِيثُ وَالطَّيِّبُ وَلَوْ أَعْجَبَكَ كَثْرَةُ الْخَبِيثِ فَاتَّقُواْ اللّهَ يَا أُوْلِي الأَلْبَابِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ {100}

Эй Муҳаммад! Айтгинки: “Нопок билан пок баробар бўлмайди, гарчи нопокнинг кўплиги сени ажаблантирган бўлса ҳам шундай. Шундай экан, эй ақлу виждони соф кишиилар! Нажот топиш учун, Аллоҳга қарши чиқишдан сақланинглар!

5:101

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ لاَ تَسْأَلُواْ عَنْ أَشْيَاء إِن تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ وَإِن تَسْأَلُواْ عَنْهَا حِينَ يُنَزَّلُ الْقُرْآنُ تُبْدَ لَكُمْ عَفَا اللّهُ عَنْهَا وَاللّهُ غَفُورٌ حَلِيمٌ {101}

Эй Мўминлар! Сизларга ошкор қилиниб кўрсатилса сизларни ёмон аҳволга солиб қўядиган нарсалар ҳақида сўраманглар. Агар у нарсани Қуръон нозил қилиниш асносида сўрасангиз, сизларга ошкор қилиниб кўрсатилади. Аллоҳ у нарсалардан афв қилди.[70] Аллоҳ жуда кечиримли, Ҳалим зотдир.

5:102

قَدْ سَأَلَهَا قَوْمٌ مِّن قَبْلِكُمْ ثُمَّ أَصْبَحُواْ بِهَا كَافِرِينَ {102}

Сизлардан илгарги бир қавм ўшандай нарсаларни сўрашган эди, кейин, айнан ўша нарса сабабли кофир бўлдилар.[71]

5:103

مَا جَعَلَ اللّهُ مِن بَحِيرَةٍ وَلاَ سَآئِبَةٍ وَلاَ وَصِيلَةٍ وَلاَ حَامٍ وَلَـكِنَّ الَّذِينَ كَفَرُواْ يَفْتَرُونَ عَلَى اللّهِ الْكَذِبَ وَأَكْثَرُهُمْ لاَ يَعْقِلُونَ {103}

Аллоҳ на “баҳира”, “соиба”, “васила” ва “ҳоми”дан ҳеч бирини белгилагани йўқ. Лекин, кофирлар Аллоҳга бўҳтон қилишмоқда. Уларнинг аксарияти ақлини ишлатмайдилар.[72]

55:104

وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْاْ إِلَى مَا أَنزَلَ اللّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ قَالُواْ حَسْبُنَا مَا وَجَدْنَا عَلَيْهِ آبَاءنَا أَوَلَوْ كَانَ آبَاؤُهُمْ لاَ يَعْلَمُونَ شَيْئًا وَلاَ يَهْتَدُونَ {104}

Уларга: “Аллоҳ туширган Қуръонга ва Аллоҳнинг Элчисига келинглар” – дейилса, улар: “Ота-боболаримизни тутган йўллари бизга етарли”,  дейишади. Агар ота-боболари ҳеч нарса билмаган ва ҳидоят топмаган бўлсалар ҳам-а?!

5:105

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ عَلَيْكُمْ أَنفُسَكُمْ لاَ يَضُرُّكُم مَّن ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ إِلَى اللّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعًا فَيُنَبِّئُكُم بِمَا كُنتُمْ تَعْمَلُونَ {105}

Эй Мўминлар! Ўзингизни чорангизни кўринглар. Сизлар тўғри йўлда бўлган муддатча, йўлдан адашганлар сизларга зарар йетказа олмайди. Барчангиз Аллоҳга қайтасиз, шунда Аллоҳ сизларга қилмишларингизни айтиб беради.

5:106

يِا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ حِينَ الْوَصِيَّةِ اثْنَانِ ذَوَا عَدْلٍ مِّنكُمْ أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ إِنْ أَنتُمْ ضَرَبْتُمْ فِي الأَرْضِ فَأَصَابَتْكُم مُّصِيبَةُ الْمَوْتِ تَحْبِسُونَهُمَا مِن بَعْدِ الصَّلاَةِ فَيُقْسِمَانِ بِاللّهِ إِنِ ارْتَبْتُمْ لاَ نَشْتَرِي بِهِ ثَمَنًا وَلَوْ كَانَ ذَا قُرْبَى وَلاَ نَكْتُمُ شَهَادَةَ اللّهِ إِنَّا إِذًا لَّمِنَ الآثِمِينَ {106}

Эй Мўминлар! Бирортангизга ўлим келиб қолиб васият қилмоқчи бўлса, сизлардан адолатли икки киши орангизда гувоҳ бўлсин. Ёки, сизлар сафарда эканингизда бошингизга ўлим мусибати келиб қолса, сизлардан бўлмаган бошқа икки киши гувоҳ бўлса ҳам майли. Агар улардан гумон қилиб қолсангиз, намоздан кейин уларни  тўхтатиб қоласиз ва улар шундай қасам ичишади: “Аллоҳ билан қасамки, Биз фойдасига қасам ичадиган киши қариндошимиз бўлган тақдирда ҳам, биз ичган қасамимизни ҳеч нарса эвазига сотмаймиз, Аллоҳ учун берилган гувоҳликни яширмаймиз. Акс ҳолда, аниқ гуноҳкорлардан бўлиб қоламиз.”

5:107

فَإِنْ عُثِرَ عَلَى أَنَّهُمَا اسْتَحَقَّا إِثْمًا فَآخَرَانِ يِقُومَانُ مَقَامَهُمَا مِنَ الَّذِينَ اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمُ الأَوْلَيَانِ فَيُقْسِمَانِ بِاللّهِ لَشَهَادَتُنَا أَحَقُّ مِن شَهَادَتِهِمَا وَمَا اعْتَدَيْنَا إِنَّا إِذًا لَّمِنَ الظَّالِمِينَ {107}

Агар у икки гувоҳни гуноҳкор ҳисобланишига алоқадор бўлган иши сезилиб қолса,[73] у гувоҳни зиёнига гувоҳ бўлмоқчи бўлганларни орасидан маййитга энг яқин бўлган бошқа икки киши[74] аввалги икки кишини ўрнига ўтади ва шундай деб қасам ичишади: “Албатта бизни гувоҳлигимиз уларни гувоҳлигидан тўғридир, биз ҳаддимиздан ошмадик. Акс ҳолда, биз аниқ золим-ҳақсизлардан бўлиб қоламиз.”

5:108

ذَلِكَ أَدْنَى أَن يَأْتُواْ بِالشَّهَادَةِ عَلَى وَجْهِهَا أَوْ يَخَافُواْ أَن تُرَدَّ أَيْمَانٌ بَعْدَ أَيْمَانِهِمْ وَاتَّقُوا اللّهَ وَاسْمَعُواْ وَاللّهُ لاَ يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ {108}

Мана шу – керагича гувоҳлик бераолишлик учун етарли, қасамларини кейинчалик бошқа бир қасам билан рад қилиниш қўрқувини анчагина озайтириш учун мувофиқ бўлади. Сизлар Аллоҳга қарши чиқишдан сақланинглар ва қулоқ солинглар. Тўғри йўлдан чиқиб олувчи-фосиқ қавмни Аллоҳ ҳидоят қилмайди.

5:109

يَوْمَ يَجْمَعُ اللّهُ الرُّسُلَ فَيَقُولُ مَاذَا أُجِبْتُمْ قَالُواْ لاَ عِلْمَ لَنَا إِنَّكَ أَنتَ عَلاَّمُ الْغُيُوبِ {109}

Элчиларини тўплайдиган кун Аллоҳ уларга: “Сизларга қандай жавоб берилди?”, – деганида, улар: “Бизни бу ҳақда илмимиз йўқ,[75] барча ғойбларни жуда яхши билувчи Сен Ўзингсан”, – деб жавоб беришади.

5:110

إِذْ قَالَ اللّهُ يَا عِيسى ابْنَ مَرْيَمَ اذْكُرْ نِعْمَتِي عَلَيْكَ وَعَلَى وَالِدَتِكَ إِذْ أَيَّدتُّكَ بِرُوحِ الْقُدُسِ تُكَلِّمُ النَّاسَ فِي الْمَهْدِ وَكَهْلاً وَإِذْ عَلَّمْتُكَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَالتَّوْرَاةَ وَالإِنجِيلَ وَإِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ بِإِذْنِي فَتَنفُخُ فِيهَا فَتَكُونُ طَيْرًا بِإِذْنِي وَتُبْرِئُ الأَكْمَهَ وَالأَبْرَصَ بِإِذْنِي وَإِذْ تُخْرِجُ الْمَوتَى بِإِذْنِي وَإِذْ كَفَفْتُ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَنكَ إِذْ جِئْتَهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُواْ مِنْهُمْ إِنْ هَـذَا إِلاَّ سِحْرٌ مُّبِينٌ {110}

Ана ўшанда Аллоҳ шундай дейди: “Эй Марямнинг ўғли Исо! Мени сенга ва онангга ато этган неъматимни эсла. Сени Руҳул Қудус билан қўллаб-қувватлаган эдим, сен бешикдалик вақтингда ҳам, вояга етганингда ҳам инсонлар билан гаплашар эдинг. Сенга ёзишни, ҳикматни, Таврот ва Инжилни ўргатган эдим. Мени рухсатин билан лойдан қуш шаклидаги нарса ясаб уни ичига пуфлар эдинг, у эса Мени рухсатим билан қушга айланар эди. Туғма кўр инсонни ва пес касаллигига мубтало бўлган кишини Мени рухсатин билан соғайтирар эдинг. Мени рухсатим билан ўликларни қабрлардан чиқарар эдинг. Сени Исроил ўғилларидан ҳам қутқариб қолган эдим, чунки, ўшанда сен уларга аниқ-равшан далилларни олиб келганингда, улар орасидаги кофир бўлганлари: “Бу очиқ-ойдин сеҳрдан бошқа нарса эмас”,- деган эди.

5:111

وَإِذْ أَوْحَيْتُ إِلَى الْحَوَارِيِّينَ أَنْ آمِنُواْ بِي وَبِرَسُولِي قَالُوَاْ آمَنَّا وَاشْهَدْ بِأَنَّنَا مُسْلِمُونَ {111}

Мен Ҳавориларга: “Менга ва Мени элчиларимга ишониб-суянинглар”, – деб ваҳий юборган эдим. Улар: “Ишониб-суяндик, Сен Ўзинг гувоҳ бўлки, биз мусулмонмиз”. – деган эди.

5:112

إِذْ قَالَ الْحَوَارِيُّونَ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ هَلْ يَسْتَطِيعُ رَبُّكَ أَن يُنَزِّلَ عَلَيْنَا مَآئِدَةً مِّنَ السَّمَاء قَالَ اتَّقُواْ اللّهَ إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ {112}

Ўз вақтида Ҳаворилар: “Эй Исо! Роббинг бизга осмондан бир дастурхон тушуриб бера олармикин?” – дейишганида, Исо: “Агар мўмин бўлсангиз,Аллоҳга қарши чиқишдан сақланинглар!”,  деган.

5:113

قَالُواْ نُرِيدُ أَن نَّأْكُلَ مِنْهَا وَتَطْمَئِنَّ قُلُوبُنَا وَنَعْلَمَ أَن قَدْ صَدَقْتَنَا وَنَكُونَ عَلَيْهَا مِنَ الشَّاهِدِينَ {113}

Шунда улар: “Биз ўша дастурхондан ейишни, қалбларимиз ором топишини, сен бизга рост гапираётганингни билишни ва унга гувоҳ бўлувчилардан бўлишни хоҳлаяпмиз” – деб айтдилар.

5:114

قَالَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ اللَّهُمَّ رَبَّنَا أَنزِلْ عَلَيْنَا مَآئِدَةً مِّنَ السَّمَاء تَكُونُ لَنَا عِيداً لِّأَوَّلِنَا وَآخِرِنَا وَآيَةً مِّنكَ وَارْزُقْنَا وَأَنتَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ {114}

Марямнинг ўғли Исо шундай деди: “Эй Раббимиз Аллоҳ! Бизга осмондан бир дастурхон тушириб берсанг эди, бизга аввалимиз ва охиримиз учун байрам[76] ва Сендан бир оят бўлиб қолар эди. Бизга ризқ бергин. Энг яхши ризқ берувчи Сенсан.”

5:115

قَالَ اللّهُ إِنِّي مُنَزِّلُهَا عَلَيْكُمْ فَمَن يَكْفُرْ بَعْدُ مِنكُمْ فَإِنِّي أُعَذِّبُهُ عَذَابًا لاَّ أُعَذِّبُهُ أَحَدًا مِّنَ الْعَالَمِينَ {115}

Аллоҳ шундай деди: Мен у дастурхонни сизларга аниқ тушираман. Аммо, ундан кейин сизлардан кими нонкўрлик қилса, унга бу оламда ҳеч кимга бермаган азоб бераман.”

5:116

وَإِذْ قَالَ اللّهُ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ أَأَنتَ قُلتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّيَ إِلَـهَيْنِ مِن دُونِ اللّهِ قَالَ سُبْحَانَكَ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أَقُولَ مَا لَيْسَ لِي بِحَقٍّ إِن كُنتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ تَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِي وَلاَ أَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِكَ إِنَّكَ أَنتَ عَلاَّمُ الْغُيُوبِ {116}

Бир кун Аллоҳ шундай дейди: Эй Марям ўғли Исо! Инсонларга: “Аллоҳниқўйиб, Мени биланонамни худо қилиб олинглар” – деганмисан?“ Исо шундай дейди: “Сенпокзотсан! Ҳаққим бўлмаган нарсани гапириш менга эмас. Агар ундай деган бўлсам, зотан Сен Ўзинг билиб тургансан. Сен мени ичимдагини ҳам биласан, мен Сендагини билмайман. Сен ғайибларни билишинг аниқ.

5:117

مَا قُلْتُ لَهُمْ إِلاَّ مَا أَمَرْتَنِي بِهِ أَنِ اعْبُدُواْ اللّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ وَكُنتُ عَلَيْهِمْ شَهِيدًا مَّا دُمْتُ فِيهِمْ فَلَمَّا تَوَفَّيْتَنِي كُنتَ أَنتَ الرَّقِيبَ عَلَيْهِمْ وَأَنتَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ {117}

Мен уларга фақатгина: “Мени ва сизларни Эгангиз бўлмиш Аллоҳга қуллик қилинглар” – деб айт деган буйруғингдан бошқа нарса демаганман. “ Мен уларни ораларида бўлган вақтимда уларга кўриб-кузатиб турар эдим. Мени вафот қилдирганингдан[77] кейин уларни кузатиб турувчи Сен Ўзинг бўлдинг. Сен ҳар нарсани кўриб-билиб турувчисан.

5:118

إِن تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبَادُكَ وَإِن تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّكَ أَنتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ {118}

Агар уларни азобласанг, зотан улар Сени қулларинг. Агар уларга мағфират қилсанг, Сен ҳар нарсадан ғолиб-устун эканинг, ҳар ишда тўғри қарор беришинг ростдир.”

5:119

قَالَ اللّهُ هَذَا يَوْمُ يَنفَعُ الصَّادِقِينَ صِدْقُهُمْ لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا رَّضِيَ اللّهُ عَنْهُمْ وَرَضُواْ عَنْهُ ذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ {119}

Аллоҳ айтадики: Бу кун, ростгўярнинг ростгўйлиги ўзларига фойда берадиган кундир. Уларга ичкаридан анҳорлар оқиб турадиган жаннатлар бор. Улар у жаннатлар ичра мангу ва абадий қолувчилардир. Аллоҳ улардан рози, улар ҳам Аллоҳдан рози бўлишади. Энг катта муваффақият мана шудир.”

5:120

لِلّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَمَا فِيهِنَّ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ {120}

Осмонлар-у ер ва унда бор нарсалар Аллоҳникидир. Аллоҳ ҳар нарсага ўлчов қўювчидир.

[1] Моида сураси, Мадинада тушган, 120 оят. Тушиш тартиби 112, ёзилиш тартиби 5.

[2] Инсоннинг асосий келишуви Аллоҳ билан бўлади, бунга эътиқод дейилади. Эътиқод – инсонни бирор нарсага нисбатан бўлган ишончини ифодалайди. Ҳаётида амалга ошириб юрган ишлари ҳам айнан унинг эътиқодининг маҳсулидир. Оятда баён қилинган ҳалол-ҳаромлар ҳам ана шу эътиқоднинг талабларидир. Мўминлар инсонлар билан тузган келишувларига ҳам қатъий риоя қилишлари керак.

[3] Булар 3- оятда баён қилинади.

[4]الْأَنْعَامِ = Анъом – от, туя, мол ва қўй.

[5] Моида 5/95.

[6]  Булар Маносик ал-Ҳаж дейиладиган ва Ҳаж ибодати адо этиладиган жойлар ҳисобланган Каъба, Сафо ва Марво, Арафот, Мино ва Муздалифадир. Булар – Аллоҳга қуллик қилишнинг нишоналаридир. Уларни фақат Аллоҳ белгилайди. Буларни кўпайтириш ёки камайтириш, вақтидан илгарилатиш ёки кечиктириш, ҳар қандай зиён-заҳмат етказиш каби ишлар – Аллоҳни шиорларига ҳурматсизлик, яъни уларни ҳалол деб ҳисоблашлик бўлади.

[7] Ҳадй – Ҳожга борган инсонни ёнида ўзи билан бирга олиб борган қурбонлик ҳайвони ҳисобланади. Маҳил – кесадиган вақт ёки кесадиган жой дегани.

[8]الْقَلَائِدَ – Қурбонлик учун аталган ҳайвонни ажратиб билдириб туриши учун уни бўйнига тақиб қўйилган тақинчоқ, белги ва нишонага айтилади. Ҳарамдаги қурбонлик ҳайвонларни бўйнига дарахтларнинг ички қобиғи бойлаб қўйилар эди. У нарса уларни тақинчоқлари ҳисобланар эди. Бундай тақинчоқлари бўлмаган қурбонлик ҳайвонларга “ҳадй” дейилади. (Тобарий)

[9]Фазлдегандабаъзиўринлардажаннаттушунилади.

[10] Жоҳилият даврида Каъбани атрофида бутларга атаб қурбонлик қилиниши учун бир қанча тошлар тиккалаб қўйилган эди. У тошлар олдида қурбонлик қилинар ва оша ҳайвонларни қонини ўша тошга суркаб қўйилар эди. Мана шу оят билан ўша тошларни олдида сўйилган ҳайвонлар мусулмонларга ҳаром қилинди. (Розий, Тафсири Кабир 11/285)

[11] Зино қилмаган аёл-қизлар.

[12] Куфр – тўсиш, беркитиш, устини ёпиш, кўрганини кўрмаганга ва билганини билмаганга олиш каби маъноларни ифодалайди. Оятга шунга кўра маъно бердик.

[13] Бош қисмида миқдор кўрсатилмагани сабабли, бошни тамомига ёки бир қисмига масҳтортса ҳам етарли ҳисобланади. 4 мазҳабни ўзаро бу хусусидаги ихтилофлари ҳам миқдор кўрсатилмагани сабабли бўлган.

[14]

Бу сура Расулуллоҳнинг вафотидан 3-4 ой олдин нозил бўлган. Ундан аввал Расулуллоҳ ҳаёти бўйича таҳоратда оёқларини ювиб юрган. Шу боис, оёқларни масх қилишдан кўра, уларни ювиш ҳақидаги ривоятлар кўпроқ келган. Яъни, Расулуллоҳ 22 йил ёки ундан ҳам кўпроқ оёқларини ювган бўлса, вафотидан 3-4 ой олдин оёқларига масх қилиб юрган. Шунинг учун, Расулуллоҳ таҳорат олганида оёқларини ювган деганларга ҳам тўғри айтингиз деймиз, маҳсисига масх тортган деганларга ҳам тўғри айтдингиз деймиз, оёғининг ўзига масх тортган деганларга ҳам тўғри айтдингиз деймиз. Лекин, Расулуллоҳ таҳоратда оёқларига ёки маҳсисига масх тортишни, таҳоратни қандай қилишни ўргатадиган битта-битта мана шу оят нозил бўлганидан кейин бошлаган. Шу билан, таҳоратда оёқларни ювиш ҳукми масх тортиш ҳукмига алмаштирилган.

Таҳоратда оёқларни ювиш эмас, балки масх тортиш кераклиги ҳақида оятда учта далил бор.

1- Далил: Оятдаги “وَامْسَحُوا بِرُءُوسِكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ إِلَى الْكَعْبَيْنِ – бошларингизга ва оёқларингизни тўпиғигача масх қилинглар” деган очиқ амр. Чунки, оятдаги «وَأَرْجُلَكُمْ» «аржулакум» айнан ўша оятдаги «وامسحوا برؤوسكم» – вамсаҳуу бируусикум” га атф қилинган (боғланган). Лекин «аржулакум» нинг насба ўқилиши – маҳаллан насба бўлгани учун назъи хофиз бўлиб келган. Машҳур қироат имомларидан бештаси оятни зоҳирига атф қилган ҳолда «аржуликум»ни касра билан ўқиган. Шу сабабли ҳам машҳур қироат имомларидан бештаси (Имом Шуъбани Осим қироати, Имом Баззийни Ибн Касир қироати, Имом Қунбулни Ибн Касир қироати, Имом Дуррийни Абу Амр қироати, Имом Сусийни Абу Амр қироати,) «аржуликум» деб касра билан ўқиган, қолган учтаси (Имом Ҳафсни Осим қироати, Имом Қолунни Нофеъ қироати, Имом Варшни Нофеъ қироати) эса, маҳаллига атф қилган ҳолда насба билан ўқиган. Бу иккала қироатда ҳам оёқларни масҳ қилиш деган ҳукм чиқади. Чунки оятдаги «бируусикум» «фамсаҳуу» билан маҳаллан насб бўлган, чунки у «фамсаҳуу»ни мафъули ҳисобланади, лекин лафзан ҳарфи-жар бўлган бо билан мажрурдир. Энди, агар «аржул» калимаси «руус»га атф қилинса, «аржул»ни «руус»ни маҳаллига атф қилингани боис, «аржул» насба ўқилса ҳам бўлади, зоҳирга атф қилиниб жар ўқилса ҳам бўлади.

2- Далил: Оятдаги “ فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ مِنْهُ” очиқ амр.

Оятдаги бу иборалар таҳорат олиш учун сув топилмаганда қандай қилиб таяммум олишни ўргатади. Таяммум фақат юз ва қўлга тортилади. Таяммумда бир қоида бор, у – таҳоратда ювиладиган юз ва қўлларни масх қилиниши, масх қилинадиган бош ва оёқлар эса ўз ҳолича – ҳам ювилмай ҳамда таяммум қилинмаслиги. Демак, таҳоратда ювиладиган аъзолар таяммумда масх қилинади, масх қилинадиган аъзолар ҳеч нарса қилинмайди.

3- Далил: Оятдаги “وَلِيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ” ибораси.

Аллоҳ таоло уммати Муҳаммадга таҳоратда ҳам енгиллик берди ва таҳорат масаласидаги енгиллик неъматини тамомлаб берди. Чунки, ўтмишдаги умматларда таҳорат олганда иккала оёғини ювиш фарз бўлган, бизда эса оёқларни ювиш ҳукми масх қилиш ҳукми билан насх қилиниб алмаштирилди. Мана шу нарса – оятда келган Аллоҳнинг неъматини тамомлаб берилиши бўлади.

Бу билан таҳоратда оёқларни ювиш мумкин эмас, деган гап чиқмайди. Чунки, оёқлар ювилганида энг камида 5-6 марта масх қилинган бўлади ва ювганда ҳам масх қилинган ҳукмига киради.

Маълум бўлдики, таҳоратда икки оёқнинг ҳукми ювиш эмас, балки масхдир. Бироқ, оёқда бирон бир нажосат бўлса, оёқни ювиб, ўша нажосатни кетказиш фарз бўлади, ана ўшанда фақат масх қилишнинг ўзи етарсиз бўлиб қолади. Худди шунингдек, агар оёқларда нажосат, қон, ҳар қандай ифлослик ёки инсонларни таъбини хира қиладиган бирор нарса бўлса, дарҳол оёқларни ювиб олиш керак, айниқса масжидларга киришдан олдин, агар-чи таҳорати бўлса ҳам. Шунинг учун, масх ояти нозил бўлганидан кейин ҳам Пайғамбар алайҳиссаломдан оёқларини ювиш ҳақидаги ривоятлар келиб турган бўлиши мумкин. Бу ривоятларни қуйида келтириб ўтамиз.

Оятдаги (إلى الكعبين) ибора – таҳоратда масх фақатгина икки қадамга олинишини, оёқнинг тамомий қисмига олинмаслигини ифодалайди. Таҳоратда оёқларга масх тортилаётганда оёқлар қандай ҳолатда бўлиши айтиб ўтилмаган. Яъни, оёқларга масх тортилаётганида оёқда маҳси, пайпоқ, ёки ҳар қандай қишки ёки ёзги оёқ кийим бўлиши айтиб ўтилмаган. Шунинг учун, Пайғамбар алайҳиссалом масх ояти нозил бўлганидан кейин таҳорат олаётганида оёғида нима бўлса ўша нарсанинг устига масх тортиб олган.

Биламизки, Пайғамбар алайҳиссалом таҳорат олаётганларида агар оёқлари покиза бўлса оёқларини ўзига, оёқларида тоза маҳсиси бўлса маҳсисига ёки оёғида тоза пайпоғи бўлса пайпоғига масх тортиб олган. Бу нарса қуйида келтириладиган ҳадислардан ўртага чиқади.

Оёқлари, маҳсиси ёки пайпоғи тоза ва покиза бўлса деган нарсадан мақсад – оёғига масх тортаётганда оёғида, маҳсисига масх тортаётганда маҳсисида ёки пайпоғига масх тортаётганда пайпоғида ҳеч қандай нажосат бўлмаслиги керак деган маънони билдиради.

Энди масх ҳақидаги ривоятлар билан танишиб чиқамиз.

Оёқларини ўзига масх тортиш ҳақидаги ҳадислар:

Рифоа б. Рофиъдан ривоят қилинади: “Пайғамбар алайҳиссалом: Аллоҳ таоло буюрганидек, таҳорат тўла олинмагунича ҳеч бирингизнинг намозингиз тамомланмайди” – деб, юзини ва икки қўлини тирсакларигача ювди, бошига ва оёқларини тўпиқларигача масх тортди.”( Имом ал-Ҳоким, Мустадракда (881) “Бухорий ва Муслим шартига кўра саҳиҳдир”, деган. Абу Довуд (858), Термизий (1467), Насоий (1313), Байҳақий, Сунанул Кубро, Байҳақий, Таҳоратда тасмия боби (197), ибн Можжа 460.)

Пайғамбар алайҳиссалом таҳорат олишда оёқларга масх тортиш ҳукмини айнан мана шу оятдан олганлиги ўртага чиқади.

Исҳоқ ибн Роҳавайҳ ўз санадида Али розияллоҳу анҳудан қилган ривояти шундай: “Али р.а. айтдики: “Пайғамбар алайҳиссалом икки оёғини устки қисмини масх қилаётганини кўргунимга қадар, икки қадамни остини масх қилиш керак деб билардим.”( Абу Довуд (163), Баззор (788), Доруқутний, Сунан 1/99, Насоий, Кубро (199), Доруқутний, Илал 4/47, Байҳақий 1/292, Ибн Абу Шайба 1/19, Имом Аҳмад, Муснад (917), (918), (1013), (1015), (1264)

Бу ҳадис оёқларни устки тарафига масх қилиш кераклигини очиқлаб бермоқда. Чунки, оятда “Бошларингиз ва оёқларингизни тўпиқларигача масх қилинглар…” деб буюрилган.

Али розияллоҳу анҳунинг масх қилишда оёқларни устидан кўра ости лойиқроқдир, деган фикри – унинг ўз шахсий қараши ва фикрий ёндашуви орқали қилган тафсири бўлган. Бироқ, Пайғамбар алайҳиссалом оёқларини остига эмас, аксинча устига масх қилаётганини кўрганидан сўнг, ўзининг фикри нотўғри эканини англаб етган. Расулуллоҳ эса, оятда қандай буюрилганини тўғри тушунган.

Агар бир киши сизга “Оёғингизни силанг” ёки “ишқаланг” деса, сиз албатта оёғингизни устига қўлингизни теккизасиз, остига эмас ва оёғингизда пайпоқ бўлса пайпоқни устидан, маҳси бўлса маҳсини устидан ёки оёғингизга нима кийган бўлсангиз ўша нарсанинг устидан оёғингизни ушлайсиз ва устидан силашни бошлайсиз. Оёғингизни ушланг деганида оёқ кийимингиз ёки пайпоғингизни ечиб ушламайсиз. Мана шунинг учун ҳам, юқоридаги Рифоа ва Али р.а лардан қилинган ривоятларда айтиб ўтилганидек, Пайғамбар алайҳиссалом таҳорат олган вақтида оёғига бирор нарса киймаган бўлса икки оёғига масх тортганини, агар оёғида кийилган бирон нарса бўлса ўша нарсанинг устидан масх тортганини билиб олдик.  Расулуллоҳдан келган ривоятларга кўра, оёғида хоҳ маҳси бўлсин, хоҳ пайпоқ бўлсин, хоҳ оёқ кийим (шиппак) бўлсин, буларнинг барчасининг устидан масх тортиб олганлиги маълум бўлмоқда.

Маҳси, пайпоқ ва оёқ кийим (шиппак)ка масх тортиш ҳақидаги ҳадислар:

Саҳл ас-Саидийни бобосидан қилган ривояти шундай: “Пайғамбар алайҳиссалом иккала маҳсисига масх тортдилар ва бизга ҳам иккала маҳсига масх тортишга буюрдилар.”( Сунан Ибн Можжа (547), Албоний Саҳиҳ деган.

Муғийра ибн Шуъбанинг ривоят қилишича, «У Расулуллоҳ билан бирга сафарда бўлган. Шунда Расулуллоҳ ҳожатга борибдилар ва Расулуллоҳни таҳорати учун сувни у қуйиб берибди, шунда Расулуллоҳ юзи ва икки қўлини ювибди, боши ва иккала маҳсисига масх тортибди.»( Саҳиҳ Бухорий (182).

Бу ҳадис Имом Муслим ривоятида “Юзи ва иккала қўлини ювди, бошини масх қилди, кейин маҳсисини масх қилди” шаклида келтирилган. (Саҳиҳ муслим (274).

Муғийранинг отасидан шундай ривоят қилинади:

“Мен Расулуллоҳ билан бирга сафарда бўлганимда, Расулуллоҳни маҳсисини ечмоқчи бўлдим, шунда Расулуллоҳ: “Уларни қўявер, мен уларни тоза ҳолатида кийганман”, деди ва иккала маҳсисига масх қилди.”( Саҳиҳ Бухорий (206).

Муғийра ибн Шуъбадан ривоят қилинади:

“Расулуллоҳ таҳорат олиб, пайпоқларига ҳам маҳсиларига ҳам масх қилган.”( Абу Довуд (159), Термизий (99), Ибн Можжа (559), Насоий, “Кубро” (130), Ибн Хузайма (198), Тобароний “Кабир” 20/996, Ибн Абу Шайба 1/188.

Ибнул-Мунзир айтадики: Пайпоққа масх тортиш мумкин экани ҳақида Расулуллоҳнинг 9 та саҳобасидан ривоят бор. Улар; Али, Аммор, Ибн Масъуд, Анас, Ибн Умар, Барро, Билол, ибн Аби Авфо ва Саҳл ибн Саъд.( “Ал-Муғний”, Ибн Қудома, Мактабатул-Қоҳира, 1/215.)

Абу Довуд ўз Сунан китобида шундай дейди:

Икки пайпоққа Али ибн Абу толиб, Ибн Масъуд, Барро ибн Озиб, Анас ибн Молик, Абу Умома, Саҳл ибн Саъд ва Амр ибн Ҳарис ҳам масх тортган. Бу ривоят Умар ибн Хаттоб ва Ибн Аббосдан ривоят қилинган.” (Абу Довуд, Пайпоққа масҳ тортиш боби (159).

 

Оёқларни ювиш ҳақидаги ҳадислар

Абдуллоҳ ибн Зайд ибн Осимдан ривоят қилинадики, у киши Расулуллоҳни таҳорат олганини кўрган, шунда Расулуллоҳ оғзини ғарғара қилган, бурнини қоққан, кейин юзини уч марта ювган, кейин ўнг қўлини уҳ марта ювган, кейин чап қўлини уч марта ювган, бошини қўлидан ортиб қолган сув билан эмас, балки бошқа сув билан масх қилган ва оёқларини бўртиб чиққан суякларигача (тўпиқларигача) ювган.” (Муслим (236), Абу Довуд (120), Термизий (35), Аҳмад (16467), (16440), (16459), ибн Хузайма (154), Ибн Ҳиббон (1085), Байҳақий “Сунан” (1/65).

Ато Язид Ҳумрондан шундай ривоят қилади:

“Мен Усмон розияллоҳу анҳунинг таҳорат олганини кўрдим. У киши икки қўлини уч марта ювди, кейин ғарғара қилди ва бурнини қоқди, кейин юзини уч марта ювди, кейин ўнг қўлини тирсагигача уч марта ювди, кейин чап қўлини тирсагигача уч марта ювди, кейин бошига масх тортди, кейин ўнг оёғини уч марта ювди, кейин эса чап оёғини уч марта ювди. Таҳорат олиб бўлиб шундай деди: “Расулуллоҳни худди мендек таҳорат олганни, сўнгра: “Кимки мен олган мана шу таҳоратни олиб икки ракаат намоз ўқиса ва таҳорати билан намози ичида ўзига бирон бир иш пайдо қилиб олмаса, уни ўтмишдаги хатолари кечирилади”, деганини кўрдим.” (Саҳиҳ Бухорий (1934).

Худди шундай Али р.а. дан ҳам Расулуллоҳ оёқларини ювганлиги ривоят қилинган. (Имом Аҳмад “Мкснад” (989), (1178), ибн Можжа (404), Таёлисий (149, Баззор (937), Насоий 1/68, 69, Таҳовий 1/35, Байҳақий 1/50,51.

 

“Таҳоратдаги асл ҳукм ювишдир, масх эмас” деганларнинг далиллари

Таҳоратдаги асл ҳукм ювишдир, масх эмас деган кишилар оятдаги “وأرجلَكم – аржулакум” калимасини ўзидан битта аввалги жумладаги “وجوهَكم – вужуҳакум” калимасига атф қилишади. Уларнинг фикрича, оятни тақдири шундай бўлади: فاغسلوا وجوهَكم وأرجلَكم.

Агар оятда оёқларни ювишга буюрган бўлса, нега Расулуллоҳ маҳсисига масх тортган. Ахир бу оят маҳсига масх тортишга рухсат берган ягона оят-ку!- десак…

Лекин Араб тили қоидаларида бундай атфни қўллаб-қувватлайдиган бирорта ҳам қоида кўрмадик. Яъни, маътуф билан маътуфун алайҳ ўртасида янги бир ҳукмни ўртага қўювчи тўлиқ бир феълий жумла бор бўлиши мумкин эмас.

Фахруддин Розий ўз тафсирида шундай дейди: “Оятдаги “وأرجلكم” сўзини насба қилаётган омил “وامسحوا” бўлиши ҳам,  “فاغسلوا” бўлиши ҳам мумкинлиги зоҳир бўлди. Лекин, икки омил битта маъмулда бирлашиб қоладиган бўлса, маъмулга энг яқин бўлган омилни амал қилиши тўғри ва муносиб бўлади. Шунинг учун ҳам “وأرجلكم” даги насбнинг омили “وامسحوا” бўлиши керак, шунда “وأرجلكم” даги ломни насба ўқишлик оёқларни масх қилиш кераклигини ҳам келтириб чиқаради. Бу эса – таҳоратда оёқларга масх тортиш кераклигига далолат сифатида келтиришнинг бир кўринишидир.” (Фахруддин Розий Тафсири (11/305).

Шундай қилиб, Фахруддин Розий оятдаги “وأرجلكم” калимани “وجوهَكم” калимасига атф қилиш мумкин эмаслигини афзал деб билди. Бироқ, оёқларни ювиш керак деб туриб оладиган кимсаларга қарши чиқмаган ҳолда бу масалага жиддий ёндашмади. Шу сабабли, иккинчи атфни ҳам бўлиши мумкин дегандек қилиб қўйди.

Бу масалани ҳал қилишда наҳв ва араб тили уламоларининг етук имомларидан бири бўлган Абу Ҳайён Андалусий ўз тафсирида  Розийга нисбатан тўғри жавоб берган: “Имом Нофеъ, Касоий, Ибн Омир ва Ҳафслар аржулакум – أرجلكم  иборасини насба ўқишган-у, бироқ бу қироатни тахрижида ихтилоф қилишган. Бу ҳақда шундай дейилган: “У (أرجلكم) وُجُوهَكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ إِلَى الْمَرَافِقِ га атф бўляпти, лекин у иккала атфни ўртасини муътариза эмас, балки янги бир ҳукмни ўртага қўювчи жумла ажратиб турибди…  Устоз Абул-Ҳасан ибн Усфур айтадики: “Маътуф билан маътуфун алайҳ ўртасидаги ажралишни айтиб ўтди ва ўша ажратиб турган нарса жумла билан бўладиган бўлса, бу жуда ҳам бир хунук (қабиҳ) иш бўлади деди. Демак, унинг бу сўзи Аллоҳнинг китобини мана бу тахриждан пок санаган ва Каломуллоҳ бундай бир хатодан муназзаҳ эканига далолат қилган бўлди. Бу нотўғри тахриж – оёқларни ювиш фарз (масх тортиб бўлмайди) деб билганларнинг тахрижидир.” (Тафсири Муҳит, моида сураси 5-оят, 4/192.)

Ибн Ҳазм Маҳаллийдаги шу сўзи билан Қуръон масх билан нозил бўлганини таъкидлаб шундай дейди: “Таҳоратдаги икки оёқ ҳақидаги айтадиган гапимиз шуки; шубҳасизки, Қуръон масх билан нозил бўлган. Аллоҳ таоло шундай буюради: “{وامسحوا برءوسكم وأرجلكم} [المائدة: 6] – Бошингиз ва оёқларингизни масх қилинглар.” Аржул калимасини жар билан ўқисангиз ҳам, фатҳа билан ўқисангиз ҳам барибир у бош – الرءوس ни ё лафзига ё маҳаллига (ўрнига) атф қилинган бўлади, бундан бошқа ҳеч қандай таркиб тўғри бўлмайди. Чунки, маътуф билан маътуфун алайҳ ўртасини янги бир ҳукм ажратиб турмайди.” (Маҳаллий, Таҳоратда икки оёқ масаласи 1/301.

Оёққа масх тортиб бўлмайди деганларнинг ҳадисдан далиллари

Улар яна Абдуллоҳ ибн Амрдан қилинган ривоятни ҳужжат қилиб келтиришади. Унда шундай дейилган: “Расулуллоҳ билан бирга чиққан сафаримизда Расулуллоҳ биздан ортда қолиб кетди сўнг бизга етиб олди, бизга намоз вақти кириб қолган эди, биз таҳорат олаётган эдик ва оёқларимизга масх тортаётган эдик, шунда Расулуллоҳ баланд овоз билан: “Тўпиқларга ўтдан вайл бўлсин”, деб икки ёки уч марта айтди.” (Бухорий (165), Муслим (242) (28) (29) (30), Аҳмад (7122), (9304), (9554) ва бошқаларида.

Улар айтишадики, агар таҳорат олишдан асл талаб қилинган нарса масх қилиш бўлганида, Пайғамбар алайҳиссалом “тўпиқларга ўтдан вайл бўлсин” демаган бўларди. Демак, шунинг ўзи таҳоратда асл талаб қилинган нарса ювиш эканига далолат қилади. Ва яна Имом Термизий бу ҳадис ҳақида шундай дейди: “Бу ҳадисни фиқҳи (бунда тушунилган нарса) шу бўлдики; агар оёқда маҳси ёки пайпоқ бўлмаса оёқларга масх тортиб бўлмас экан.” (Термизий, “Сунан” “Товонларга вайл бўлсин” боби, (41).

Бу ҳадисни далил сифатида келтираётганларга қуйидаги сўз билан раддия билдирилади: Айнан мана шу ҳадиснинг ўзи таҳоратда оёқларни ювишга эмас, балки оёқларга масх тортиш кераклигига далил бўлади. Чунки, очиқча билиниб турибдики, бу ҳадисга кўра барча саҳобалар оёқларига масх тортишган, бу ҳолат уларни наздида таҳоратда қилиниши керак бўлган нарса масх эканига далолат қилади.

Биз биламизки, Расулуллоҳ билан бирга сафарда бўлган Абдуллоҳ ибн Амр каби ўша буюк саҳобаларнинг барчаси таҳоратни қандай олишни жуда яхши билишган. Чунки, улар ҳақида ҳатто таҳоратни қандай олишни билмас эди дейиш уларнинг шаънига тўғри келмайди. Чунки таҳорат масаласи кунда энг камида 2-3 марта такрорланиб турадиган ҳолат, ҳамда саҳобаларнинг барчаси оёқларига масх тортган эди.

Ривоятнинг мазмуни шунга ишорат қиладики, узун сафарда экани сабабли сув танқислигидан саҳобалар оёқларидаги кўринар-кўринмас нажосатларга бепарво бўлиб қолиб, уларни ювиб ташламасдан оёқларига масх тортган бўлиши мумкин.

[15] Жинсий алоқа ёки бошқа йўллар орқали содир бўлган органик ҳолат.

[16] Бу жумла ҳожатхонага алоқадор ишлар таҳоратни бузишини билдиради. Оятда келтирилган “аёлларингиз билан бир ерда бўлсангиз” жумласи эса, жинсий органик ҳолат ғуслни бузишини билдиради.

[17] Таҳорат ёки ғусл қилиш учун сув топа олмасангиз.

[18] Яъни, таҳорат ёки ғусл қилиш учун сув топа олмасангиз. Сув билан таҳорат олишда қўлларни тирсакларгача ювинглар, деб ишорат қилиб белгилаб берилади. Таяммумда эса фақатгина қўллар дея келтирилди ва тирсаклар айтилмади. Шу сабабли таяммум қилишда икки қўлни ўзини бўғимлари билан бирга тоза тупроқ билан силаб қўйиш қўлни таяммуми дейилади.

[19] Қуръон Аллоҳнинг китоби эканини тушуниб етган кишилар, Аллоҳга ич-ичидан сўз беради ва унга амал қилиб яшашга қалбининг бир учидан бўлса ҳам ният қилиб қўяди. Қаранг: Бақара 2/285.

[20]أَقْرَبُ калимаси исми тафзил эмас, сифати мушаббаҳа ўлароқ маъно берилди. Чунки, оят адолатсиз ҳаракат қилишни ман қилмоқда. Демак уни зидди исми тафзил бўлмайди.

[21]   Бу қарз Аллоҳни розилиги учун ва унинг йўлида бир мусулмон ўзини моллари ва жонларидан қилинган сарф-харажатлари ҳисобланади. (Қаранг: Бақара 2/245), (Ҳадид 57/11, 18), (Тағобун 64/17), (Муззаммил 73/20).

[22]   (Бақара 2/217- оятга кўра ГУНОҲ), (Аъроф 7/193-оятига кўра ЁМОНЛИК), (Аъроф 7/195- оятга кўра ХАТО).

[23]   Аллоҳ Таоло бу оятда икки хил амр берган: бири уларни “афв” қилиш, яна бири “софҳ” қилиш. Афв – қилган ёмон ишига жазо бермаслик дегани. Сафҳа – Қилган ёмонлигини йўқ деб билиш, ёмонлик қилмагандек муомала қилиш, ёмонлик қилувчига нисбатан қилинадиган муомала ва муносабатларда янги саҳифа очиш деган маъноларни ифодалайди. “Яхши муомалада бўлиш”  бу маъноларни ўз ичига олади. Қўшимча маълумот учун Бақара сурасининг 109- оятида қаранг.

[24]   Бу ҳақиқатнинг бир қисми – келажак пайғамбарга ишониб, уни қўллаб қувватлаш вазифаси эди. Қаранг: Бақара 2/286 ва изоҳи.

[25]   Аллоҳнинг оятларига яъни унинг амрига итоат этмаган миллатга дунёда бериладиган Аллоҳнинг жазо турларидан бир тури.

[26]   Ўз китобини яхши билган мутахассис. Ўз даврининг пайғамбарига юборилган илоҳий китобдан яхшигина хабари бор ва у ҳақда етарли илмга эга бўлган кишилар.

[27]   Бу оятда Қуръон ўзидан аввалги китоблардаги баъзи ҳукмларни қандай қилиб насх этганини кўрсатиб бермоқда. Бу ҳақдаги битта оят қуйидагича: “Биз агар бир оятни насх қиладиган бўлсак, уни ўрнига ё ундан ҳам яхшироқ ёки айнан у билан бир хил бўлган оятни келтирамиз.” (Бақара 2/106.)

Насх – бир китобдаги нарсани бошқа бир китобга кўчиришдир, (ал-Айн) Агар ҳар иккала китобни эгаси битта шахс бўлса, аввалги китобдаги нарсаларни аксариятини ўзгартирмасдан янги китобга кўчириб қўяди, бир қисмини эса аввалги китобдаги нарсалардан ҳам яхшироғига алмаштириб қўяди. Ҳеч аввалги китобдаги нарсадан кўра кейинги янги китобига аввалгисидан ёмонини ёзмайди. Шу сабабли, насх ё бир хил оят билан ёки ундан ҳам яхшироқ оят билан амалга оширилади. Аллоҳ аввалги китобларидаги ҳукмларини энг сўнги китобида муҳофаза қилиб сақлаб қолган ва шундай деган: “Аллоҳ Нуҳга нимани амр қилган бўлса, сизлар учун ҳам айнан ўша нарсани бу диннинг қонуни/шариати қилиб тайинлади. Сенга ваҳий қилганимиз, Иброҳимга, Мусога ва Исога буюрган нарсамиз шудир: Бу динни ўз ҳолатида сақлаб қолинглар ва бир-бирингиздан бўлиниб айрилиб кетманглар.” (Шуъро  42/13)

Юқоридаги оят Қур’он аввалги китоблардаги баъзи оятларни ўз ичига олмаганини билдиради. Аввалги китоблардаги баъзи ҳукмлар эса, янада яхшиси билан алмаштирилган. Масалан, Мусулмонлар авваллари рўзани аввалги умматлар каби тутишар эди (Бақара 2/183), кейинчалик Аллоҳ рўза ҳақида бир қанча енгилликлар билан алмаштириб берди (қаранг: Бақара 2/187).

[28]  Афв – луғатда артиб юбормоқ, ўчириб юбормоқ, қилган ишини юзига солмаслик деган маъноларни билдиради. Бу оятдаги маъноси эса ошкор қилмасликни билдиради.

[29]   Ваҳий олган пайғамбарлар.

[30]  ламлардан” деган калимани ўрнига “замондошларидан” деб таржима қилса ҳам бўлади.

[31]   Бу оятлар Мусо алайҳиссалом замонидаги Бану Исроил қавмига алоқадордир. Шу сабабли, уларга хоҳ “оламларга ҳеч кимга берилмаган неъматларни уларга берилиши” бўлсин хоҳ “Муборак заминни уларга ватан қилиб берилиши” бўлсин, буларнинг барчаси ўша замонга оид эканига Қуръони карим охирги набий Муҳаммад алайҳиссаломни оламлар учун Аллоҳни раҳмати (қаранг: Анбиё 21/107) ўлароқ юборилгани очиқ далолат қилмоқда. Ер юзининг муайян бир парчаси бўлган бир юрт маълум бир миллатга ватан қилиб берилиши ҳам шартли равишдадир. Чунки, бу ўша миллатни салоҳияти ва Аллоҳ йўлида тўғри-дуруст ҳаёт кечиришига боғлиқдир (қаранг: Анбиё 21/105).

[32]   Яъни, мени сўзим фақат ўзим билан қариндошим Ҳорунга ўтади.

[33]   Қўшимча маълумот учун Фурқон 25/68, Бақара 2/178, Муҳаммад 47/4, Моида 5/33 оятларига қаранг.

[34]   Тақво учун Бақара 2/2 ва изоҳига қаранг.

[35]  Каҳф 18/110 оятга қаранг.

[36]

[37]   Куфр – бор нарсани беркитиш, тўсиш, ёпиш деган маъноларда келади. Оятларни беркитишда ва яширишда бир-биридан ўзиб кетаётган кишилар деб изоҳ бердик.

[38]   Ҳидоят – Тўғри йўлга етакловчи раҳбар, раҳнамо, йўлбошчи, дастур деган маъноларни билдиради.

[39]   Золимлар – ноҳақлик қилувчилар, хатога қўл урганлар.

[40]    Ҳидоят – Тўғри йўлга етакловчи раҳбар, раҳнамо, йўлбошчи, дастур деган маъноларни билдиради.

[41]   Фосиқ – Аллоҳ нозил қилган нарсага қатъий ишонч ҳосил қилмагани сабабли у билан ҳукм қилмаган, натижада тўғри йўлдан чиққан кишидир.

[42]   Оли Имрон 3/81-82 ва Анъом 6/83-39- оятларга қаранг.

[43]   Инсонларни имтиҳон учун эмас, балки мажбурий куч билан итоат эттириш ўлчовига кўра яратса эди, ҳолат фарқли бўлар эди.

[44]   Тўлашиб тортишишни ўрнига яхши ишларда илдамлик кўрсатишда давом этишимиз кераклигига ишора қилинмоқда. Қаранг: Бақара 2/147-148.

[45]   Валий калимаси учун Бақара 2/107- оятга қаранг. Бундан ташқари, валий камиса ҳамкор, ҳомий, яқин дўст, раҳбар, бошлиқ, энг яқин қариндош деган маъноларни ҳам ўз ичига олади. Айни суранинг 56- оятига кўра, валий калимасига “тарафдор” маъноси берилиши мумкин эканига ҳам ишора бор. Аллоҳни, Расулини ва мўминларни валий қилиб олганлар – Аллоҳнинг тарафдорларидир ва улар ғолиб келувчилардир” деган маънони ифода қилмоқда. Бу оятдан шу нарса маълум бўладики, ҳамкорлик, дўстлики, тарафдорлик, ҳомийлик, биродарлик ва шу каби нарсаларда мўминлар бўла туриб, уларни қўйиб ғайридинларни улардан афзал билиб ғайридинларга ён босиб кетганлар, айнан ғайридинларнинг ўзи бўлиб қолади. Нисо 4/144 оят ҳам айнан шунга буюрмоқда.

[46]   Зулм – бирон бир нарсани уни ўзига хос бўлмаган ўринда қўлланиш дейилади. Қисқача қилиб айтганда ҳақсизлик/ноҳақлик дейилади. Бу нарса ё камайтириш ёки кўпайтириб юбориш билан, ё  вақтини ёки ўрнини алмаштириб қўйиш билан содир этилади. Масалан, кавлаш керак бўлмаган ерни кавласа, ерга зулм қилди дейилади. Зулм уч хил бўлади;

  1. инсон билан Аллоҳ ўртасидаги зулм бўлиб, бу энг катта зулм ҳисобланади. Куфр, ширк ва мунофиқлик мана шу тоифага киради.
  2. Инсонни ўзи билан бошқа инсонлар ўртасидаги зулм. Бундай ҳолатларда мазлумга золимдан ҳақи олиб берилади.
  3. инсонни ўзига ўзи қилган зулми ҳисобланади. (Муфрадот)

[47]   Бошқа диндагилар, айниқса яҳудий ва христианлар мусулмонларга дўст бўлмайди ва бўла олмайди ҳам. Улар фақат бир-бирининг дўсти бўлади, бир-бирларини қўллаб қувватлайди. Баъзан уларни мусулмонларга яқинлашишига гувоҳ бўламиз, лекин бу уларни ўз манфаатлари йўлидаги хатти-ҳаракатларидир. Мусулмонлар буни асло унутмаслиги ва ўзаро дўстлик ришталарини мустаҳкамлаши ва кучайтириши зарур. Мусулмонларни орасига кириб олган иккиюзламачи мунофиқлар уларни кофирларга мойил қилмоқчи бўлишади. Имон аҳли бу кабилардан ҳам эҳтиёт бўлиши ва хабардор бўлиши керак.

[48]   Улар бу сўзи билан “Аллоҳ бахил” демоқчи бўлишади.

[49]   Аллоҳ таоло бениҳоя сахийдир. Муносиб бўлган кишига беҳисоб ризқ ва неъмат бера олади.

[50]   Аллоҳ таоло бениҳоя сахийдир. Муносиб бўлган кишига беҳисоб ризқ ва неъмат бера олади.

[51]   68- оятга кўра Қуръон деб таржима қилдик.

[52]   Яъни, улар ер ости ва ер усти бойликларидан фойдаланган, қилган тижоратларидан фойда ва қилган зироатларидан мўл-ҳосил олган ва шундай қилиб тўкин-сочинликда яшашган бўлар эдилар. Аллоҳ нозил қилган китобга тўлиқ амал қилиш, кишини ҳам маданий ва ҳам иқтисодий жиҳатдан инсоният жамиятининг олдида обрў-эътибор билан биргаликда бахт-саодат ва тўкин-сочинликда яшашнинг энг юқори палласига олиб чиқади. Илоҳий китобни тарк қилиб, ўз шахсий манфаати фалсафасига кўра ҳаёт кечиришга уринаётган кишилар ҳар жиҳатдан орқада қолади, камбағаллик, йўқсиллик, паришонлик ва хорлик ичида яшайди. Осмондан ёғадиган ёмғир ёғмай қолса ёки ер остидаги фойдали моддалар йўқ бўлиб кетса, ҳеч ким қайтариб ўрнига қўя олмайди. Инсонларнинг аксарияти бу ҳақда тафаккур қилмайдилар.

[53]   Таблиғ – етказиш, билдириш, улаштириш деган маъноларда келади. Бу оятда таблиғ – хабар ва мактубни етказиб бериш деган маънони ифодаламоқда.

[54]   Собиийлар ҳақида Бақара 2/62- оятда маълумот берилди.

[55]   Насороларнинг бир фирқаси: “Аллоҳ Марямнинг ўғли Масиҳдир” деса, яна бир фирқаси: “Аллоҳ учта илоҳнинг учинчисидир” дейди. Аллоҳ таоло бу оятларда ҳар иккала фирқадаги бу қабиҳ сўзни айтаётган кишиларни кофир бўлганини эълон қилмоқда.

[56]   Ўз китобларида мутахассис бо’лган шахслар.

[57]   78-90 оятлар, ёмон ишлардан бир-бирини қайтариб тўсмаслик Аллоҳга исён қилиш ва ҳаддан ошиш эканини ифода қилмоқда.

[58]   Яъни, Эй Аллоҳ! Бизларни Қуръон ҳақ китоб эканига, Қуръонни олиб келган Муҳаммад алайҳиссалом ростдан ҳам сен аввалги китобларда айтган элчи эканига гувоҳ бўлиб имонга кирганлардан қилгин. Шаҳодат калимасига ҳам боғлиқдир бу оят.

[59]   Қуръонда ҳалол деб айтилган нарсаларни бошқа манбаларга асосланиб ҳаром қилиб олиш – ҳаддан ошишдир.

[60]   Араб тилида الخمار = алхомр– бошни тўсувчи, الخمر = алхомр – ақлни тўсувчи нарсага айтилади. Бу калиманинг кунимиздаги маънолари – сархуш қилувчи ичимликлар ва наркотик моддалар дейилади.

[61]    Таваккалчи ўйинлар деб маъно берилган оят араб тилида майсир учта оятда сархуш қилувчи нарсалар билан ёнма-ён келади. (Бақара 2/219, Моида 5/90-91) Осонлик билан мол-давлатга эришиш мақсадида пул маблағни тикиб таваккал қилиб ўйналган ҳар қандай ўйин юқоридаги оят ҳукмига киради, уларнинг барчаси қимор ҳисобланади.

[62]   Маъбад ва зиёратгоҳлардаги қурбонлик кесиш учун махсус тайёрларб қўйилган тошлар, атаб яқиладиган ўт-оловлар учун махсус дарахт ва маконлар, қадимги диний маросимлар ўтказиладиган тошлар юқоридаги оятда айтилган адном тоифасига киради.

[63]   Жоҳилият араблари сафарга чиқиш, жанга бориш, уйланиш, шубҳали гўдакларни насабини тайинлаш, тижорат билан шуғулланиш, қудуқ очиш ва ҳатто қимор ўйнаш ёки ўйнамаслик каби ўзларига муҳим деб ҳисобланган ишларида уни қилишлик ёки қимаслик тўғрисида бир қарорга келиш учун ёғочдан тақалган ва унга қанот ҳам ясалмаган нозик ва узун ўқлардан фойдаланишган. Ўша ўқларга “бажар” ёки “бажарма” деган маънодаги ёзувлар ёзишар ва у ўқларни бир идишга ташлаб улардан танлаб олишар эди. Нима деб ёзилган ўқни олса, демак, бошламоқчи бўлиб турган ишини хайрли ёки хайрсиз эканига ўша ўқдаги ёзувга ишонишар ва унга кўра ҳаракат қилишар эди.

[64] Расул = رسول калимасидан аввало элчи олиб келган нарса, кейин элчини ўзи тушунилади.

[65]   Яъни, Аллоҳга ва Расулига итоатсизлик қилиб қўйишдан эҳтиёт бўлинглар. Оятларда “Аллоҳ ва Расули” дея келтирлган жумлалар, аксарият ҳолларда “ Аллоҳга, яъни Аллоҳни элчиси олиб келган оятлар ва ҳукмларга бўйсунинглар” деган маъноларни ифода қилади. Чунки “Аллоҳга итоат қилинглар” деган сўздан кейин уни эшитган мусулмонлар: “Аллоҳга қандай итоат қилайлик? Биз Уни кўрмасак, эшитмасак, У билан юзма-юз гаплашмасак… каби саволлар бериши мумкин эди. Лекин, Оятларда бундай саволларга ўрин қўйилмаган.

[66]   Бу оят, тавба қилиб ўзини ва қилган гуноҳ ишларини тузатган кишиларни тавбадан аввал ееб-ичган ярим нарсалари ҳақида баён қилмоқда ва айниқса, 90- оятда тақиқланган “хомр”дан яъни, еганда, ичганда ва бошқа турли йўллар билан истеъмол қилганда маст ва сархуш қилувчи нарсаларни истеъмол қилган нарсаларидан жавобгарликка тортилмаслигини билдиради.

Қилган гуноҳ ишларидан тавба қилиб ўзини тузатганлар ва Аллоҳга йўналган кишилар ҳақида бошқа оятлар ҳам бор, улар қуйидагича: (Аъроф 7/153, Наҳл 16/119, Тоҳа 20/82, Фурқон 25/68-71)

[67] Оятда қарбча “эҳсон” калимаси бор. у калимага “яхшилик қилувчи” деб маъно бердик. Эҳсон – Аллоҳ йўлида моддий ёрдам беришга ҳам, қилаётган савобли ишларини мукаммал бажаришга уринган кишиларга ҳам айтилади.

[68]   Аллоҳни кўрмаса ҳам ғойибона қўрқадиганларни, ёки ич-ичидан Аллоҳдан қўрқадиганларни деб ҳам маъно бериш мумкин. (Бақара 2/1-2 оятлари ва изоҳига мурожаат қилинг.)

[69]   Яъни, Аллоҳ таоло Ҳаж вақти бўлган Зулқаъда, Зулҳижа ва Муҳаррам ойларида уруш қилишни ҳаром қилди, бу ойларни ҳурматига, ҳожиларга ҳожиларнинг қурбонликларига ва қурбонликларнинг бўйинларига осиб қўйилган нарсаларга кўз олайтиришни-тажовузни ҳаром қилди. Ҳаж ибодати бир неча жимлик иборат бўлса-да, Ҳаж мавсумини уч ой қилиб белгилаб қўйди. Бу вақт ичида мусулмонлар хавф-хатарсиз бемалол савдо-сўроқ билан шуғулланишига йўл қўйди ва ҳатто бунга тарғиб қилди.

[70]

[71]

[72]   Жоҳилият араблари баъзи баҳоналар билан баъзи ҳайвонларни бутларига атаб уларни ўз ҳолига ташлаб қўйишар эди. Масалан, уларни сув ва ўтли жойларга бўш қўйиб юборишар, сигирларини соғмас, минмас эдилар. Мана шундай қилиб уларни юқоридаги исмлар билан аташар эди. Улар бу ишларни ўз хоҳишлари билан қилсалар ва ўз хаёллари билан атасалар-да, бу номларни берилишини ва бу ишларни бажарилишини Аллоҳга буюрди деб Аллоҳга бўҳтон қилишар эди. Аллоҳ таоло уларни бу каби даъволарини ёлғон эканини ўртага қўймоқда.

[73]   Яъни, вазиятни ўзгартириш, ёки ёлғон қасам ичиш, ё бўлмаса меросга хиёнат қилиш мақсадида гувоҳлик қилишгани сезилиб қолса.

[74]   Яъни, маййитнинг меросхўрларидан.

[75]   Имон қалб ва ундаги тасдиқдан ташкил топганлиги сабабли,  қалбдаги имонни Аллоҳдан бошқа ҳеч ким билмайди. Демак, Аллоҳни элчиларига нисбатан берилган жавоб қанчалик самимий эканини пайғамбарлар билишмайди, ёлғиз Аллоҳ билади. Айниқса, улар вафот этганидан кейин уммати нима аҳволга тушганидан ҳам хабари бўлмайди.

[76]   Яъни, у дастурхон тушган кун биз ва биздан кейин то қиёмат вақтигача дунёга келадиган диндор биродарларимиз учун байрам куни бўлиб қолсин, дастурхонни ўзи эса, Сени бизларга берган мўжизанг бўлиб қолсин.

[77]   Зумар сураси 39/42 оятга кўра вафот – иши тугаган руҳни бадандан айрилишидир. Аллоҳ руҳни икки хил шаклда олади; бири уйқуга кетганда, бири ўлганда. Руҳ – худди компютер жиҳози ичидаги уни асосий программаси каби компютерни барча маълумотларини сақлаб туради. Шу сабабли, уйқуга кетган кишини ҳам ўлган кишини ҳам руҳини муҳофаза қилиб қолади. Уйқуга кетган кишини руҳи уйғонганида қайтиб киради, ўлган кишини руҳи эса вужуд қайта яратилганида киради. Чунки, руҳ баданни худди ўзининг уйи каби қўлланади. (Қаранг: Мўминун 23/100 ва Таквир 81/7) Бу оятга кўра, Исо алайҳиссалом вафотидан кейинги илк Аллоҳ билан олиб борган суҳбати қиёматда бўлганлиги учун ҳозир у ўлган. Дунёга қайтиб келади деган нарса Аллоҳнинг китобида асло кўрсатилмаган.

1 та шарҳ