Musulmonlar

5. Моида сураси

Моида сураси[1]

بِسْمِ اللَّـهِ الرَّحْمَـٰنِ الرَّحِيمِ

Яхшилиги чексиз, эзгулик ва неъмат улашувчи – Аллоҳ номи билан.

(Моида 5/1)

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَوْفُوا بِالْعُقُودِ ۚ أُحِلَّتْ لَكُم بَهِيمَةُ الْأَنْعَامِ إِلَّا مَا يُتْلَىٰ عَلَيْكُمْ غَيْرَ مُحِلِّي الصَّيْدِ وَأَنتُمْ حُرُمٌ ۗ إِنَّ اللَّـهَ يَحْكُمُ مَا يُرِيدُ

Эй Аллоҳга ишониб-суянганлар! Келишувларингизга[2] риоя қилинг. Сизларга (сўйиб егани) чорва ҳайвонлар ҳалол қилинди. Сизларга қуйида тиловат қилиб билдириладиган ҳолатлар[3] бундан мустасно. Эҳромдалигингизда овни ҳалол деб билманг.[4] Аллоҳ нимани хоҳласа, шуни ҳукм қилади.

(Моида 5/2)

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُحِلُّوا شَعَائِرَ اللَّـهِ وَلَا الشَّهْرَ الْحَرَامَ وَلَا الْهَدْيَ وَلَا الْقَلَائِدَ وَلَا آمِّينَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِّن رَّبِّهِمْ وَرِضْوَانًا ۚ وَإِذَا حَلَلْتُمْ فَاصْطَادُوا ۚ وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ أَن صَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ أَن تَعْتَدُوا ۘ وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَىٰ ۖ وَلَا تَعَاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ ۚ وَاتَّقُوا اللَّـهَ ۖ إِنَّ اللَّـهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ

Эй Аллоҳга ишониб-суянганлар! Аллоҳга қуллик қилишнинг рамзий белгиларига,[5] ҳаром ойларга, ҳарамга йўлланган қурбонликларга,[6] бўйниларига тақинчоқ осилган қурбонлик ҳайвонларга,[7] ҳамда Раббининг фазли ва розилигини истаб ҳурматли Байтуллоҳга йўналганларга нисбатан ҳам ҳурматсизлик қилманглар. Эҳромдан чиққанингизда ов қилишингиз мумкин. Масжидул Ҳаромга киришингизга қаршилик қилган қавмга бўлган аччиғингиз сизларни уларга тажовуз қилишга ундамасин. Яхшиликда ва гуноҳлардан сақланишда (бир-бирингизга) кўмаклашинглар, гуноҳ ва тажовузкорликда кўмаклашманглар. Аллоҳга нисбатан гуноҳ қилишдан сақланинглар. Шубҳасизки, Аллоҳнинг жазоси (қилинган жиноятга) боғлиқдир.

(Моида 5/3)

حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَالدَّمُ وَلَحْمُ الْخِنزِيرِ وَمَا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّـهِ بِهِ وَالْمُنْخَنِقَةُ وَالْمَوْقُوذَةُ وَالْمُتَرَدِّيَةُ وَالنَّطِيحَةُ وَمَا أَكَلَ السَّبُعُ إِلَّا مَا ذَكَّيْتُمْ وَمَا ذُبِحَ عَلَى النُّصُبِ وَأَن تَسْتَقْسِمُوا بِالْأَزْلَامِ ۚ ذَٰلِكُمْ فِسْقٌ ۗ الْيَوْمَ يَئِسَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِن دِينِكُمْ فَلَا تَخْشَوْهُمْ وَاخْشَوْنِ ۚ الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلَامَ دِينًا ۚ فَمَنِ اضْطُرَّ فِي مَخْمَصَةٍ غَيْرَ مُتَجَانِفٍ لِّإِثْمٍ ۙ فَإِنَّ اللَّـهَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ

Ўлган ҳайвон, қон, тўнғиз гўшти ва Аллоҳдан бошқасининг номи айтилиб сўйилган ҳайвон сизларга ҳаром қилинди. Бўғилиб, калтакланиб[8], йиқилиб, бошқа ҳайвонлар тарафидан сузилиб ва йиртқич ҳайвонлар қисман еб қўйиб ўлган (ҳар қандай) ҳайвонлар ҳам ҳаром. Лекин, жони чиқишидан аввал сўйиб олсангиз ҳаром эмас. Шунингдек, қурбонгоҳлар олдида[9] сўйилган ҳайвонлар[10] ва фол ўқлари билан қисматингизни исташингиз ҳам ҳаром. Буларнинг бари фосиқликдир[11]. Бугун кофирлар динингиздан ноумид бўлди. Шундай экан, улардан эмас, мендан чўчинглар. Бугун сизларга динингизни мукаммал қилиб бердим, сизларга берган (диндаги енгиллик) неъматимни тамомладим ва сизлар учун мана шу (енгиллатилган) Исломни динбўлишига рози бўлдим. Аммо, кимки гуноҳга қасддан мойиллиги бўлмай, очлигидан мажбур бўлса (ва тақиқланган нарсалардан истеъмол қилса) бу бошқа. Чунки, Аллоҳ (гуноҳу жазони) кечиб юборувчидир, эзгулик ва неъмат улашувчидир.

(Моида 5/4)

يَسْأَلُونَكَ مَاذَا أُحِلَّ لَهُمْ ۖ قُلْ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّبَاتُ ۙ وَمَا عَلَّمْتُم مِّنَ الْجَوَارِحِ مُكَلِّبِينَ تُعَلِّمُونَهُنَّ مِمَّا عَلَّمَكُمُ اللَّـهُ ۖ فَكُلُوا مِمَّا أَمْسَكْنَ عَلَيْكُمْ وَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّـهِ عَلَيْهِ ۖ وَاتَّقُوا اللَّـهَ ۚ إِنَّ اللَّـهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ

(Эй Муҳаммад!) Сендан ўзларига нималар ҳалол қилингани ҳақида сўрашмоқда. “Сизларга покиза (ёқимли) нарсалар ҳалол қилинди”,- деб айт. Ўзингизга ўргатиб олган, Аллоҳ билдирган шаклда етиштирган овчи ҳайвонларни сизларга тутиб келтирганларига Аллоҳнинг номини айтиб еяверинглар. Аллоҳга нисбатан гуноҳ қилишдан сақланинглар. Зеро, Аллоҳ тез ҳисоб олувчидир.

(Моида 5/5)

الْيَوْمَ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّبَاتُ ۖ وَطَعَامُ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ حِلٌّ لَّكُمْ وَطَعَامُكُمْ حِلٌّ لَّهُمْ ۖ وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ الْمُؤْمِنَاتِ وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِن قَبْلِكُمْ إِذَا آتَيْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ مُحْصِنِينَ غَيْرَ مُسَافِحِينَ وَلَا مُتَّخِذِي أَخْدَانٍ ۗ وَمَن يَكْفُرْ بِالْإِيمَانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ وَهُوَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخَاسِرِينَ

Бугун сизларга покиза (ёқимли) нарсалар ҳалол қилинди. Илоҳий китоб берилган кишиларнинг егулиги сизларга ҳалол, сизларни егулигингиз ҳам уларга ҳалол. Номусли мўмина аёллар ва сизлардан аввал илоҳий китоб берилган аёллардан номусли бўлган аёллари – маҳрларини (тўяналарини) беришингиз, ўзингиз ҳам номусли бўлишингиз, ҳар турли фаҳш ишлардан узоқ туришингиз ва уларни яширин дўст қилиб олмаслигингиз шарти билан сизларга ҳалол қилинди. Кимда ким бу имонни (Қуръондаги бирон-бир ҳукмни) тан олмаса, қилган (яхши) иши беҳуда бўлади ва охиратда зиён кўрувчилардан бўлади.

(Моида 5/6)

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلَاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ إِلَى الْمَرَافِقِ وَامْسَحُوا بِرُءُوسِكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ إِلَى الْكَعْبَيْنِ ۚ وَإِن كُنتُمْ جُنُبًا فَاطَّهَّرُوا ۚ وَإِن كُنتُم مَّرْضَىٰ أَوْ عَلَىٰ سَفَرٍ أَوْ جَاءَ أَحَدٌ مِّنكُم مِّنَ الْغَائِطِ أَوْ لَامَسْتُمُ النِّسَاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيدًا طَيِّبًا فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُم مِّنْهُ ۚ مَا يُرِيدُ اللَّـهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُم مِّنْ حَرَجٍ وَلَـٰكِن يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُمْ وَلِيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ

Эй Аллоҳга ишониб-суянганлар! Намозга турганингизда юзингизни ва қўлларингизни тирсакларигача ювинг. Бошингизга[12] ва оёқларингизга тўпиғигача масх тортинг. Жунуб[13] бўлсангиз яхшилаб ювининглар. Бемор ёки сафарда бўлсангиз, ёхуд сизлардан бирор киши ҳожатдан келса,[14] ёки жунуб бўлиб, кейин сув (ишлатишга имкон) топа олмасангиз,[15] покиза бир сиртга (сатҳ)га юзланиб, у билан юзингизни ва қўлларингизни силанглар[16]. Аллоҳ сизларга ҳеч қандай қийинчилик туғдиришни истамайди. Аксинча, У сизларни (шу шаклда) поклашни ва сизларга (бу ҳукмлардаги енгиллик) неъматини тамомлаб беришни истайди. Зора вазифаларингизни адо этсангиз.

(Моида 5/7)

وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّـهِ عَلَيْكُمْ وَمِيثَاقَهُ الَّذِي وَاثَقَكُم بِهِ إِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا ۖ وَاتَّقُوا اللَّـهَ ۚ إِنَّ اللَّـهَ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ

Аллоҳни сизларга берган неъматини ҳам, Аллоҳга “Эшитдик ва бўйсундик[17]”  деб берган сўзингизни ҳам доимо ёдда тутинглар. Аллоҳга нисбатан гуноҳ қилишдан сақланинглар. Аллоҳ ичингиздаги ҳам билади.

(Моида 5/8)

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ لِلَّـهِ شُهَدَاءَ بِالْقِسْطِ ۖ وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلَىٰ أَلَّا تَعْدِلُوا ۚ اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَىٰ ۖ وَاتَّقُوا اللَّـهَ ۚ إِنَّ اللَّـهَ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ

Эй Аллоҳга ишониб-суянганлар! Аллоҳ учун ҳақда туриб берувчи ва тўғри гувоҳлик берувчи бўлинглар. Бирон бир қавмга нисбатан бўлган адоватингиз уларга адолатсизлик қилишга сизларни ундамасин. Адолатли бўлинглар; гуноҳ ва хатолардан сақлаб қолиш учун энг муносиб йўл шу[18]. Айниқса, Аллоҳга нисбатан гуноҳ қилишдан сақланинглар. Чунки, Аллоҳ қилмишларингиздан хабардордир.

(Моида 5/9)

وَعَدَ اللَّـهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ ۙ لَهُم مَّغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ عَظِيمٌ

Аллоҳга ишониб-суянганиб, яхши ишларни амалга оширганларга Аллоҳ (гуноҳу жазосини) кечиб юборишни ва буюк ҳақ ва эвазни ваъда қилган.

(Моида 5/10)

وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا أُولَـٰئِكَ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ

Оятларимизни тан олмаган[19] ва оятларимизни ёлғонга чиқармоқчи бўлганлар – ана шулар дўзах аҳлидир.

(Моида 5/11)

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّـهِ عَلَيْكُمْ إِذْ هَمَّ قَوْمٌ أَن يَبْسُطُوا إِلَيْكُمْ أَيْدِيَهُمْ فَكَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنكُمْ ۖ وَاتَّقُوا اللَّـهَ ۚ وَعَلَى اللَّـهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ

Эй Аллоҳга ишониб-суянганлар! Аллоҳнинг сизга берган неъматини эсдан чиқарманглар. Ўшанда бир қавм[20] сизларга қўл узатишга (ҳужум қилишга, қўлга олмоқчи бўлишга) уринишганида, Аллоҳ уларнинг қўлларини сизлардан тортиб қўйган. Аллоҳга нисбатан гуноҳ ва янглишдан сақланинглар. Мўминлар Аллоҳга суяниб таянсинлар.

(Моида 5/ 12)

وَلَقَدْ أَخَذَ اللَّـهُ مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَبَعَثْنَا مِنْهُمُ اثْنَيْ عَشَرَ نَقِيبًا ۖ وَقَالَ اللَّـهُ إِنِّي مَعَكُمْ ۖ لَئِنْ أَقَمْتُمُ الصَّلَاةَ وَآتَيْتُمُ الزَّكَاةَ وَآمَنتُم بِرُسُلِي وَعَزَّرْتُمُوهُمْ وَأَقْرَضْتُمُ اللَّـهَ قَرْضًا حَسَنًا لَّأُكَفِّرَنَّ عَنكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ وَلَأُدْخِلَنَّكُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ ۚ فَمَن كَفَرَ بَعْدَ ذَٰلِكَ مِنكُمْ فَقَدْ ضَلَّ سَوَاءَ السَّبِيلِ

Улар орасидан Аллоҳ ўн иккита вакил қилиб, Исроил авлоди номидан сўз олди ва шундай деди: “Агар намозни тўлиқ ва давомли адо этсангиз, закотни берсангиз,[21] элчиларимга ишониб суянсангиз, уларни қадрини билиб эҳтиёт қилсангиз[22] ва Аллоҳга чиройли бир шаклда қарз[23] берсангиз, Мен ҳам ёнингизда бўламан; хато-камчиликларингизни беркитиб[24], сизларни ичидан анҳорлар оқиб турадиган боғу бўстонларга жойлаштираман. Бундан кейин орангиздан кимки кофирлик қилса (бу ҳукмларнини тан олмаса), йўлдан адашган бўлади.”

(Моида 5/13)

فَبِمَا نَقْضِهِم مِّيثَاقَهُمْ لَعَنَّاهُمْ وَجَعَلْنَا قُلُوبَهُمْ قَاسِيَةً ۖ يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَن مَّوَاضِعِهِ ۙ وَنَسُوا حَظًّا مِّمَّا ذُكِّرُوا بِهِ ۚ وَلَا تَزَالُ تَطَّلِعُ عَلَىٰ خَائِنَةٍ مِّنْهُمْ إِلَّا قَلِيلًا مِّنْهُمْ ۖ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاصْفَحْ ۚ إِنَّ اللَّـهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ

Берган сўзларини бузгани учун уларни лаънатладик – қалбларини қаттиқ қилиб қўйдик. Улар калималарни маъноларини ўз ўрнидан буриб ўзгартирар, у ҳақида билдирилган тўғри маълумотдан насибаларини унутишар (унутгандек ҳаракат қилишар) эди. Уларнинг озгинасидан ташқари барчасини давомли хоинлигига дуч келасан. Уларни афв[25] қил ва уларга янги саҳифа оч. Аллоҳ муҳсинларни[26] яхши кўради.

(Моида 5/14)

وَمِنَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّا نَصَارَىٰ أَخَذْنَا مِيثَاقَهُمْ فَنَسُوا حَظًّا مِّمَّا ذُكِّرُوا بِهِ فَأَغْرَيْنَا بَيْنَهُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ إِلَىٰ يَوْمِ الْقِيَامَةِ ۚ وَسَوْفَ يُنَبِّئُهُمُ اللَّـهُ بِمَا كَانُوا يَصْنَعُونَ

“Биз Насрониймиз” деганлардан ҳам сўз олганмиз. Лекин, улар ҳам у ҳақида билдирилган тўғри маълумотдан насибаларини унутдилар (унутгандек ҳаракат қилдилар).[27] Биз ҳам ораларига то қиёмат кунигача давом этадиган адоват ва нафрат солиб қўйдик.[28] Аллоҳ уларни нима ҳунар кўрсатиб келганини ўзларига билдириб қўяди.

(Моида 5/15)

يَا أَهْلَ الْكِتَابِ قَدْ جَاءَكُمْ رَسُولُنَا يُبَيِّنُ لَكُمْ كَثِيرًا مِّمَّا كُنتُمْ تُخْفُونَ مِنَ الْكِتَابِ وَيَعْفُو عَن كَثِيرٍ ۚ قَدْ جَاءَكُم مِّنَ اللَّـهِ نُورٌ وَكِتَابٌ مُّبِينٌ

Эй Аҳли Китоб![29] Сизларга элчимиз (китобимиз) келди – китобдан яшираётганларингизни кўпини ошкор қилади,[30] яна кўп қисмига тегмайди[31]. Сизларга Аллоҳдан бир нур (ойдинлатиб берувчи), очиқ-ойдин китоб келди.

(Моида 5/16)

يَهْدِي بِهِ اللَّـهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوَانَهُ سُبُلَ السَّلَامِ وَيُخْرِجُهُم مِّنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ بِإِذْنِهِ وَيَهْدِيهِمْ إِلَىٰ صِرَاطٍ مُّسْتَقِيمٍ

Аллоҳ у (Қуръон) билан Унинг розилигини излаганларга эсон-омонлик йўлларни кўрсатиб қўяди. Уларни Ўз изни ила (Китобида кўрсатган илми ила) қоронғиликлардан ёруғликларга чиқаради ва уларни тўғри йўлга йўллайди.

(Моида 5/17)

لَّقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّـهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ ۚ قُلْ فَمَن يَمْلِكُ مِنَ اللَّـهِ شَيْئًا إِنْ أَرَادَ أَن يُهْلِكَ الْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ وَمَن فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا ۗ وَلِلَّـهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا ۚ يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ ۚ وَاللَّـهُ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

“Марямнинг ўғли Масиҳ Аллоҳдир”- деганлар кофир бўлишди (ҳақни яширишди). “Агар Аллоҳ Марямнинг ўғли Масиҳни ҳам, унинг онасини ҳам ва ер юзидаги барчани ҳалок қилишни хоҳласа, Ундан келган нарсани (балони) даф этишга кимни кучи етади?!”, деб айт (уларга). Осмонлар-у ернинг ва у иккиси орасидаги барча нарсанинг эгадорлиги (ҳукмронлиги) Аллоҳга тегишли – Ўз билганидек яратади. Аллоҳ ҳар нарсага ўлчов қўювчдир.

(Моида 5/18)

وَقَالَتِ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَىٰ نَحْنُ أَبْنَاءُ اللَّـهِ وَأَحِبَّاؤُهُ ۚ قُلْ فَلِمَ يُعَذِّبُكُم بِذُنُوبِكُم ۖ بَلْ أَنتُم بَشَرٌ مِّمَّنْ خَلَقَ ۚ يَغْفِرُ لِمَن يَشَاءُ وَيُعَذِّبُ مَن يَشَاءُ ۚ وَلِلَّـهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا ۖ وَإِلَيْهِ الْمَصِيرُ

Яҳудий ва Насронийлар: “Биз Аллоҳнинг ўғиллари ва суюкли қулларимиз”,- дейишади. “Агар шундай бўлса, Аллоҳ нега қилган гуноҳингиз учун сизларни азобламоқда?”,- деб айт. Ундай эмас, сизлар ҳам Аллоҳ яратган қуллар қатори башарсиз (инсонсиз). Аллоҳ мағфиратга яраша иш қилганни мағфират қилади, азобга яраша иш қилганни азоблайди. Осмонлар-у ернинг ва у иккиси орасидагиларнинг эгадорлиги (ҳукмронлиги) Аллоҳга тегишли. Қайтиш ҳам Унгадир.”

(Моида 5/19)

يَا أَهْلَ الْكِتَابِ قَدْ جَاءَكُمْ رَسُولُنَا يُبَيِّنُ لَكُمْ عَلَىٰ فَتْرَةٍ مِّنَ الرُّسُلِ أَن تَقُولُوا مَا جَاءَنَا مِن بَشِيرٍ وَلَا نَذِيرٍ ۖ فَقَدْ جَاءَكُم بَشِيرٌ وَنَذِيرٌ ۗ وَاللَّـهُ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

Эй Аҳли Китоб! “Бизга яхшиликдан дарак берувчи ҳам, огоҳлантирувчи ҳам келмади дейсизлар дея, элчиларни келиши тўхтаб қолган бир даврда, сизларга (ҳақни) очиқлаб берувчи элчимиз келди. Сизларга яхшиликдан дарак берувчи ва огоҳлантирувчи келди. Аллоҳ ҳар нарсага ўлчов қўювчидир.

(Моида 5/20)

وَإِذْ قَالَ مُوسَىٰ لِقَوْمِهِ يَا قَوْمِ اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّـهِ عَلَيْكُمْ إِذْ جَعَلَ فِيكُمْ أَنبِيَاءَ وَجَعَلَكُم مُّلُوكًا وَآتَاكُم مَّا لَمْ يُؤْتِ أَحَدًا مِّنَ الْعَالَمِينَ

Ўз вақтида Мусо ўз қавмига шундай деган: “Эй халқим! Аллоҳни сизга берган неъматини доим ёдда тутинглар – Аллоҳ ўз вақтида ораларингизда пайғабарлар чиқарган, сизларни ҳукмдор қилган ва сизларга замондошларингиздан[32] ҳеч кимга бермаган нарса берган эди.

(Моида 5/21)

يَا قَوْمِ ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ الَّتِي كَتَبَ اللَّـهُ لَكُمْ وَلَا تَرْتَدُّوا عَلَىٰ أَدْبَارِكُمْ فَتَنقَلِبُوا خَاسِرِينَ

Эй халқим! Аллоҳ сизларга (киришни) ёзган бу муқаддас ва қадрли заминга киринглар. Ортга қайтманглар, акс ҳолда, зиёнкорлардан бўласиз.”

(Моида 5/22)

قَالُوا يَا مُوسَىٰ إِنَّ فِيهَا قَوْمًا جَبَّارِينَ وَإِنَّا لَن نَّدْخُلَهَا حَتَّىٰ يَخْرُجُوا مِنْهَا فَإِن يَخْرُجُوا مِنْهَا فَإِنَّا دَاخِلُونَ

Улар (шундай деди): “Эй Мусо! У ерда жуда ҳам зўравон қавм бор. У ердан чиқиб кетмагунча, ҳаргиз биз у ерга кирмаймиз. Улар у ердан чиқиб кетсагина кирамиз.”

(Моида 5/23)

قَالَ رَجُلَانِ مِنَ الَّذِينَ يَخَافُونَ أَنْعَمَ اللَّـهُ عَلَيْهِمَا ادْخُلُوا عَلَيْهِمُ الْبَابَ فَإِذَا دَخَلْتُمُوهُ فَإِنَّكُمْ غَالِبُونَ ۚ وَعَلَى اللَّـهِ فَتَوَكَّلُوا إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ

Қўрқаётганлар орасидан Аллоҳ уларга неъмат берган икки киши шундай деди: “Уларга шу дарвозадан киринглар, унга кирсангиз ғолиб бўласизлар. Агар Аллоҳга ишониб суянсангиз, Уни Ўзига таянинглар[33].”

(Моида 5/24)

قَالُوا يَا مُوسَىٰ إِنَّا لَن نَّدْخُلَهَا أَبَدًا مَّا دَامُوا فِيهَا ۖ فَاذْهَبْ أَنتَ وَرَبُّكَ فَقَاتِلَا إِنَّا هَاهُنَا قَاعِدُونَ

Улар (яна шундай деган): “Эй Мусо! Модомики улар у заминда экан, у ерга умуман кирмаймиз. Сен ва Раббинг иккингиз бориб уришинглар! Биз шу ерда ўтириб турамиз.”

(Моида 5/25)

قَالَ رَبِّ إِنِّي لَا أَمْلِكُ إِلَّا نَفْسِي وَأَخِي ۖ فَافْرُقْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ

(Шунда) “Эй Раббим! Мени кучим фақат ўзим ва укамга етаяпти, холос[34]. Биз билан бу йўлдан чиққан халқ орасини айириб қўйгин”,- деди Мусо.

(Моида 5/26)

قَالَ فَإِنَّهَا مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ ۛ أَرْبَعِينَ سَنَةً ۛ يَتِيهُونَ فِي الْأَرْضِ ۚ فَلَا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ

Аллоҳ айтдики: “Энди бу муқаддас замин уларга қирқ йил тақиқланди. Улар бу муддат ичида заминда сарсон-саргардон бўлиб юришади. Сен йўлдан чиққан бу халқ учун қайғурма.”

(Моида 5/27)

وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ ابْنَيْ آدَمَ بِالْحَقِّ إِذْ قَرَّبَا قُرْبَانًا فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِمَا وَلَمْ يُتَقَبَّلْ مِنَ الْآخَرِ قَالَ لَأَقْتُلَنَّكَ ۖ قَالَ إِنَّمَا يَتَقَبَّلُ اللَّـهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ

(Эй Муҳаммад!) Уларга Одамнинг икки ўғли ҳақидаги хабарни ҳақиқати билан айтиб бер. Ўшанда иккаласи ҳам қурбонлик тақдим қилган; биридан қабул қилинган, яна биридан қабул қилинмаган. Қурбонлиги қабул қилинмагани: “Сени ўлдираман”, деганида, биродари унга шундай деган: “Аллоҳ гуноҳлардан сақланиб-тийилувчилардангина қабул қилади.

(Моида 5/28)

لَئِن بَسَطتَ إِلَيَّ يَدَكَ لِتَقْتُلَنِي مَا أَنَا بِبَاسِطٍ يَدِيَ إِلَيْكَ لِأَقْتُلَكَ ۖ إِنِّي أَخَافُ اللَّـهَ رَبَّ الْعَالَمِينَ

Мени ўлдириш учун қўл узатсанг-да, мен сени ўлдириш учун қўл узатмайман. Чунки, мен борлиқларнинг эгаси – Аллоҳдан қўрқаман.

(Моида 5/29)

إِنِّي أُرِيدُ أَن تَبُوءَ بِإِثْمِي وَإِثْمِكَ فَتَكُونَ مِنْ أَصْحَابِ النَّارِ ۚ وَذَٰلِكَ جَزَاءُ الظَّالِمِينَ

(Агар мени ўлдиришга уринсанг) Мени ҳам ўзингни ҳам гуноҳингни бўйнингга илиб[35], дўзах аҳлидан бўлишингни хоҳлайман. Ҳақсизлик қилувчиларнинг жазоси шу!”

(Моида 5/30)

فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِيهِ فَقَتَلَهُ فَأَصْبَحَ مِنَ الْخَاسِرِينَ

Барибир нафси уни биродарини ўлдиришга кўндирди ва уни ўлдирди[36]. Натижада, зиён кўрувчилардан бўлди.

(Моида 5/31)

فَبَعَثَ اللَّـهُ غُرَابًا يَبْحَثُ فِي الْأَرْضِ لِيُرِيَهُ كَيْفَ يُوَارِي سَوْءَةَ أَخِيهِ ۚ قَالَ يَا وَيْلَتَىٰ أَعَجَزْتُ أَنْ أَكُونَ مِثْلَ هَـٰذَا الْغُرَابِ فَأُوَارِيَ سَوْءَةَ أَخِي ۖ فَأَصْبَحَ مِنَ النَّادِمِينَ

Шу пайт Аллоҳ унга биродарини жасадини қандай кўмишини кўрсатиш учун ерни кавлайдиган қарға юборди. Шунда у: “Ҳолимга вой! Мана шу қарғачалик бўлиб биродаримни жасадини кўмишдан ожиз бўлдим-ми?”, деди. Шу билан, у надоматчига айланди.

(Моида 5/32)

مِنْ أَجْلِ ذَٰلِكَ كَتَبْنَا عَلَىٰ بَنِي إِسْرَائِيلَ أَنَّهُ مَن قَتَلَ نَفْسًا بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسَادٍ فِي الْأَرْضِ فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا وَمَنْ أَحْيَاهَا فَكَأَنَّمَا أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعًا ۚ وَلَقَدْ جَاءَتْهُمْ رُسُلُنَا بِالْبَيِّنَاتِ ثُمَّ إِنَّ كَثِيرًا مِّنْهُم بَعْدَ ذَٰلِكَ فِي الْأَرْضِ لَمُسْرِفُونَ

Шунинг учун Исроил авлодига шуни ёздик: “Кимда ким одам ўлдирмаган ёки ер юзида бузғунчилик қилмаган бир инсонни ўлдирса, гўё у барча инсонларни ўлдирган бўлади. Кимда ким бир инсонни ҳаётини қутқариб қолса, гўё у барча инсонларни ҳаётини қутқариб қолган бўлади.” Элчиларимиз уларга очиқ-ойдин далиллар билан келди. Шундан кейин ҳам уларнинг аксарияти ер юзида (ошириб юборувчи) меъёридан ошувчилардир[37].

(Моида 5/33)

إِنَّمَا جَزَاءُ الَّذِينَ يُحَارِبُونَ اللَّـهَ وَرَسُولَهُ وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَسَادًا أَن يُقَتَّلُوا أَوْ يُصَلَّبُوا أَوْ تُقَطَّعَ أَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُم مِّنْ خِلَافٍ أَوْ يُنفَوْا مِنَ الْأَرْضِ ۚ ذَٰلِكَ لَهُمْ خِزْيٌ فِي الدُّنْيَا ۖ وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيمٌ

Аллоҳ ва Расулига[38] қарши уришиб, ер юзида бузғунчилик қиладиганларнинг  жазоси – [39]ё ўлдирилиш, ё дорга осилиш, ёхуд қўл-оёқлари қарама-қарши томондан кесилиши, ё бўлмаса сургун қилинишдир[40]. Бу улар учун дунёдаги хорликдир. Охиратда эса уларга улкан азоб бор.

(Моида 5/34)

إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا مِن قَبْلِ أَن تَقْدِرُوا عَلَيْهِمْ ۖ فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّـهَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ

Уларни қўлга олишингиздан аввал тавба қилганлар бундан мустасно[41]. Билингларки, Аллоҳ (гуноҳу жазодан[42]) кечиб юборувчидир, эзгулик ва неъмат улашувчидир.

(Моида 5/35)

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّـهَ وَابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ وَجَاهِدُوا فِي سَبِيلِهِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ

Эй Аллоҳга ишониб суянганлар! Аллоҳга нисбатан гуноҳ қилишдан сақланинг[43]. Унинг розилигига улаштирувчи васила (амал)[44] қидиринг ва Унинг йўлида қўлдан келганча фидокорлик қилингки,[45] шояд, муродингизга етасиз.

(Моида 5/36)

إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ أَنَّ لَهُم مَّا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا وَمِثْلَهُ مَعَهُ لِيَفْتَدُوا بِهِ مِنْ عَذَابِ يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَا تُقُبِّلَ مِنْهُمْ ۖ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ

Ер юзидагиларнинг барчаси ва у билан бирга яна шунчаси оятларни тан олмаган (кофир)ларники бўлиб қолса ва улар ўзларини қиёмат кунининг азобидан қутқариб қолиш учун уларнинг барчасини фидя қилиб юборсалар ҳам, улардан қабул қилинмайди. Уларга аламли азоб бор.

(Моида 5/37)

يُرِيدُونَ أَن يَخْرُجُوا مِنَ النَّارِ وَمَا هُم بِخَارِجِينَ مِنْهَا ۖ وَلَهُمْ عَذَابٌ مُّقِيمٌ

Улар дўзахдан чиқмоқчи бўлади, лекин чиқолмайди. Уларга доимий азоб бор.

(Моида 5/38)

وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُمَا جَزَاءً بِمَا كَسَبَا نَكَالًا مِّنَ اللَّـهِ ۗ وَاللَّـهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ

Ўз қилмишларининг жазоси ва Аллоҳ тарафидан (бошқаларга) берилган бир дарс бўлиши учун, ўғирлик қилган эркакни ҳам, ўғирлик қилган аёлни ҳам қўлларини кесинглар[46]. Аллоҳ доимо ғолиб ва устундир, (жазо тайинлашда ҳам) тўғри қарор берувчидир.

(Моида 5/39)

فَمَن تَابَ مِن بَعْدِ ظُلْمِهِ وَأَصْلَحَ فَإِنَّ اللَّـهَ يَتُوبُ عَلَيْهِ ۗ إِنَّ اللَّـهَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ

Кимки қилган хатосидан кейин тавба қилса ва (айбини) тузатса, Аллоҳ уни тавбасини қабул қилади[47]. Шубҳасизки, Аллоҳ (вақтида тавба қилганларни жиноятини ҳам, жазосини ҳам) кечиб юборувчидир, эзгулик ва неъмат улашувчидир.

(Моида 5/40)

أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّـهَ لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ يُعَذِّبُ مَن يَشَاءُ وَيَغْفِرُ لِمَن يَشَاءُ ۗ وَاللَّـهُ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

Осмонлар ва ернинг ҳукмронлиги (эгадорлиги) Аллоҳга тегишли эканини билмасмидинг? У жазога лойиқ бўлганни жазолайди, мағфиратга лойиқ бўлганни мағфират қилади. Аллоҳ ҳар нарсага ўлчов қўювчидир.

(Моида 5/41)

يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ لَا يَحْزُنكَ الَّذِينَ يُسَارِعُونَ فِي الْكُفْرِ مِنَ الَّذِينَ قَالُوا آمَنَّا بِأَفْوَاهِهِمْ وَلَمْ تُؤْمِن قُلُوبُهُمْ ۛ وَمِنَ الَّذِينَ هَادُوا ۛ سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ سَمَّاعُونَ لِقَوْمٍ آخَرِينَ لَمْ يَأْتُوكَ ۖ يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ مِن بَعْدِ مَوَاضِعِهِ ۖ يَقُولُونَ إِنْ أُوتِيتُمْ هَـٰذَا فَخُذُوهُ وَإِن لَّمْ تُؤْتَوْهُ فَاحْذَرُوا ۚ وَمَن يُرِدِ اللَّـهُ فِتْنَتَهُ فَلَن تَمْلِكَ لَهُ مِنَ اللَّـهِ شَيْئًا ۚ أُولَـٰئِكَ الَّذِينَ لَمْ يُرِدِ اللَّـهُ أَن يُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ ۚ لَهُمْ فِي الدُّنْيَا خِزْيٌ ۖ وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيمٌ

Эй элчи! Ич-ичидан ишонмагани ҳолда, оғзиларида: “Биз ҳам Худога ишонганмиз”, деганлардан ҳам, яҳудийлардан ҳам оятларни тан олмай[48] кофирлик қилишда илдамлик қиладиганлари сени маҳзун қилмасин. Улар ёлғон гапириш учун ва ёнинга келмаган бошқа (яҳудий) қавмга етказиш учун сенга қулоқ солади. Ҳар бир сўз ўз ўрнини топганидан кейин, уларнинг маъноларини бузишиб: “Агар сизларга бу (ўзгаритилган ҳукм) берилса, уни қабул қилинглар, мабодо берилмаса, сақланинглар!”, дейишади. Аллоҳ кимни фитналашни хоҳласа, Аллоҳдан келган нарсани даф қилиш учун ҳеч нарса қилолмайсан. Аллоҳ қалбларини поклашни хоҳламаган кишилар шулардир. Уларга дунёда расвогарчилик (азоби), охиратда эса улкан азоб бор.

(Моида 5/42)

سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ أَكَّالُونَ لِلسُّحْتِ ۚ فَإِن جَاءُوكَ فَاحْكُم بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ ۖ وَإِن تُعْرِضْ عَنْهُمْ فَلَن يَضُرُّوكَ شَيْئًا ۖ وَإِنْ حَكَمْتَ فَاحْكُم بَيْنَهُم بِالْقِسْطِ ۚ إِنَّ اللَّـهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ

Улар ёлғон гапириш учун қулоқ соладиган, ҳаром ейишни касб қилиб олган кишилардир. Олдинга келса, хоҳласанг ораларида ҳакамлик қил, хоҳласанг юз ўгир. Юз ўгирсанг, сенга ҳеч қандай зиён етказа олишмайди. Ҳакамлик қилсанг, ораларида адолатли ҳукм қил. Шубҳасизки, Аллоҳ одиллик қилувчиларни ёқтиради.

(Моида 5/43)

وَكَيْفَ يُحَكِّمُونَكَ وَعِندَهُمُ التَّوْرَاةُ فِيهَا حُكْمُ اللَّـهِ ثُمَّ يَتَوَلَّوْنَ مِن بَعْدِ ذَٰلِكَ ۚ وَمَا أُولَـٰئِكَ بِالْمُؤْمِنِينَ

У (яҳудий)лар сени қандай қилиб ҳакам этиб тайинламоқда? Қўлларида Таврот бор, унда эса Аллоҳнинг ҳукми бор. Сени ҳакам қилиб тайинлашганидан кейин сендан юз ўгириб кетишмоқда. Улар (сенга ҳам ўз китобларига ҳам) ишонувчи эмаслар.

(Моида 5/44)

إِنَّا أَنزَلْنَا التَّوْرَاةَ فِيهَا هُدًى وَنُورٌ ۚ يَحْكُمُ بِهَا النَّبِيُّونَ الَّذِينَ أَسْلَمُوا لِلَّذِينَ هَادُوا وَالرَّبَّانِيُّونَ وَالْأَحْبَارُ بِمَا اسْتُحْفِظُوا مِن كِتَابِ اللَّـهِ وَكَانُوا عَلَيْهِ شُهَدَاءَ ۚ فَلَا تَخْشَوُا النَّاسَ وَاخْشَوْنِ وَلَا تَشْتَرُوا بِآيَاتِي ثَمَنًا قَلِيلًا ۚ وَمَن لَّمْ يَحْكُم بِمَا أَنزَلَ اللَّـهُ فَأُولَـٰئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ

Ичида тўғри йўлни кўрсатиб берадиган[49] ва ёритиб берадиган (зикр) бўлган Тавротни (ҳам) Биз тушурганмиз. Аллоҳга таслим бўлган пайғамбарлар яҳудийларга у билан ҳукм қилишар эди. Аллоҳнинг китобини муҳофаза қилишга буюрилгани ва унга назоратчи бўлишга буюрилганлиги учун, Аллоҳга боғланган инсонлар ва уламолар ҳам у билан ҳукм қилишар эди. Сизлар инсонлардан чўчиманглар, Мендан чўчинглар ва оятларимни ўткинчи бир манфаат эвазига алмашиб юборманглар[50]. Кимки Аллоҳ нозил қилган (китоб) билан ҳукм қилмаса, ана ўшалар оятларни тан олмайдиган (кофир)лардир.

(Моида 5/45)

وَكَتَبْنَا عَلَيْهِمْ فِيهَا أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ وَالْعَيْنَ بِالْعَيْنِ وَالْأَنفَ بِالْأَنفِ وَالْأُذُنَ بِالْأُذُنِ وَالسِّنَّ بِالسِّنِّ وَالْجُرُوحَ قِصَاصٌ ۚ فَمَن تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَّهُ ۚ وَمَن لَّمْ يَحْكُم بِمَا أَنزَلَ اللَّـهُ فَأُولَـٰئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ

Уларга Тавротда шуни (ҳам) ёзганмиз: “Жонга жон, кўзга кўз, бурунга бурун, қулоққа қулоқ, тишга тиш ва жароҳатлашга қарши қасос бор.” Ким қасос ҳақини кечиб юборса, у (айбдорга)[51] каффорат бўлади. Кимки Аллоҳ нозил қилган (китоб) билан ҳукм қилмаса, ана ўшалар ҳақсизлик қилувчи золимлардир[52].”

(Моида 5/46)

وَقَفَّيْنَا عَلَىٰ آثَارِهِم بِعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ مُصَدِّقًا لِّمَا بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ التَّوْرَاةِ ۖ وَآتَيْنَاهُ الْإِنجِيلَ فِيهِ هُدًى وَنُورٌ وَمُصَدِّقًا لِّمَا بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ التَّوْرَاةِ وَهُدًى وَمَوْعِظَةً لِّلْمُتَّقِينَ

Орқаларидан уларнинг изини тақиб қилдириб, олдидаги Тавротни тасдиқлайдиган Марямнинг ўғли Исони юбордик. Унга (ҳам) ичида тўғри йўлни кўрсатадиган ва нур бўлган, олдидаги Тавротни тасдиқлайдиган, гуноҳлардан сақланувчиларга қўлланма[53] ва насиҳат бўлган Инжилни бердик.

(Моида 5/47)

وَلْيَحْكُمْ أَهْلُ الْإِنجِيلِ بِمَا أَنزَلَ اللَّـهُ فِيهِ ۚ وَمَن لَّمْ يَحْكُم بِمَا أَنزَلَ اللَّـهُ فَأُولَـٰئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ

Инжилшунослар (Инжил илмининг мутахассислари) Аллоҳ унда нозил қилган (ҳукм) билан ҳукм қилсинлар. Кимки Аллоҳ нозил қилган ҳукм билан ҳукм қилмаса, ана ўшалар йўлдан чиққан фосиқлардир[54].

(Моида 5/48)

وَأَنزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقًا لِّمَا بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكِتَابِ وَمُهَيْمِنًا عَلَيْهِ ۖ فَاحْكُم بَيْنَهُم بِمَا أَنزَلَ اللَّـهُ ۖ وَلَا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَهُمْ عَمَّا جَاءَكَ مِنَ الْحَقِّ ۚ لِكُلٍّ جَعَلْنَا مِنكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجًا ۚ وَلَوْ شَاءَ اللَّـهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَلَـٰكِن لِّيَبْلُوَكُمْ فِي مَا آتَاكُمْ ۖ فَاسْتَبِقُوا الْخَيْرَاتِ ۚ إِلَى اللَّـهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعًا فَيُنَبِّئُكُم بِمَا كُنتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ

Сенга (ҳам) ҳақиқат тўла бу китобни – ўзидан илгариги китобларни тасдиқловчи ва уларни назорат қилиб турувчи этиб тушурдик. Шунинг учун, улар орасида Аллоҳ нозил қилган (Қуръон) билан ҳукм қил. Ўзингга келган бу ҳақни қўйиб, уларнинг озру-ҳавасларига эргашма. Ҳар кимга (ҳар бир умматга) бир шариат (китоб) ва бир йўл (ҳикмат) бердик[55]. Агар Аллоҳ қиламан деганида,[56] сизларни битта уммат қилиб қўярди. Лекин, сизларга берган нарсасида (китобида) сизларни синаш учун шундай қилди. Шундай экан, яхши ишларда илдамлик қилинглар[57]. Ҳаммангиз бир бўлиб Аллоҳга (Унинг ҳукмига) қайтасиз. Шунда, Аллоҳ сизлар ихтилоф қилаётган нарсани моҳиятини айтиб беради.

(Моида 5/49)

وَأَنِ احْكُم بَيْنَهُم بِمَا أَنزَلَ اللَّـهُ وَلَا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَهُمْ وَاحْذَرْهُمْ أَن يَفْتِنُوكَ عَن بَعْضِ مَا أَنزَلَ اللَّـهُ إِلَيْكَ ۖ فَإِن تَوَلَّوْا فَاعْلَمْ أَنَّمَا يُرِيدُ اللَّـهُ أَن يُصِيبَهُم بِبَعْضِ ذُنُوبِهِمْ ۗ وَإِنَّ كَثِيرًا مِّنَ النَّاسِ لَفَاسِقُونَ

Улар орасида Аллоҳ нозил қилган (Қуръон) билан ҳукм қил. Уларни хоҳишларига эргашмагин. Улардан ҳушёр бўлки, Аллоҳ сенга нозил қилган (Қуръон)ни бир қисмидан узоқлаштириб фитналаб қўймасин. Агар (Қуръон билан қилган ҳукмингдан) юз ўгирсалар, Аллоҳ уларга баъзи гуноҳлари туфайли мусибат етказишни ирода қиляпти экан, деб билиб қўй. Зотан, инсонларнинг кўпчилиги йўлдан чиқувчи (фосиқ)дир.

(Моида 5/50)

أَفَحُكْمَ الْجَاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ ۚ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّـهِ حُكْمًا لِّقَوْمٍ يُوقِنُونَ

Улар жоҳиллик ҳукмларини талаб қилишмоқдами? (Аллоҳнинг ҳукмига) қатъий ишонадиган кишилар учун кимнинг ҳукми Аллоҳнинг ҳукмидан кўра чиройли бўлиши мумкин?

(Моида 5/51)

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصَارَىٰ أَوْلِيَاءَ ۘ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ ۚ وَمَن يَتَوَلَّهُم مِّنكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ ۗ إِنَّ اللَّـهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ

Эй Аллоҳга ишониб-суянганлар! Яҳудий ва насронийларни сирдош дўст[58] тутманг. Улар бир-бирининг сирдош дўстларидир. Сизлардан кимки уларни дўст тутса, у ҳам аниқ улардан (бўлади). Аллоҳ ҳақсизлик қилувчи[59] кишиларни ҳидоят қилмайди.

(Моида 5/52)

فَتَرَى الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِم مَّرَضٌ يُسَارِعُونَ فِيهِمْ يَقُولُونَ نَخْشَىٰ أَن تُصِيبَنَا دَائِرَةٌ ۚ فَعَسَى اللَّـهُ أَن يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍ مِّنْ عِندِهِ فَيُصْبِحُوا عَلَىٰ مَا أَسَرُّوا فِي أَنفُسِهِمْ نَادِمِينَ

(Эй Муҳаммад!) Қалбларида касаллиги борларни кўрасан хали; “Бизга фалокат келишидан қўрқамиз”, деб, яҳудий ва насронийлар орасида чопиб юради. Балки, Аллоҳ касалликни очиққа чиқарар, ёки Ўз тарафидан бир ишни майдонга келтирганида, улар ичларида яширган нарсаларига пушаймон бўлиб қолишар[60].

(Моида 5/53)

وَيَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا أَهَـٰؤُلَاءِ الَّذِينَ أَقْسَمُوا بِاللَّـهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ ۙ إِنَّهُمْ لَمَعَكُم ْ ۚ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فَأَصْبَحُوا خَاسِرِينَ

Ўшанда Мўминлар: “Биз[61] сизлар билан биргамиз”, деб, Аллоҳ номи билан қасам ичган кишилар шуларми?”, деб қолади. Уларнинг барча ишлари ҳабата бўлиб, натижада зиён кўрувчилардан бўлади.

(Моида 5/54)

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَن يَرْتَدَّ مِنكُمْ عَن دِينِهِ فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّـهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكَافِرِينَ يُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّـهِ وَلَا يَخَافُونَ لَوْمَةَ لَائِمٍ ۚ ذَٰلِكَ فَضْلُ اللَّـهِ يُؤْتِيهِ مَن يَشَاءُ ۚ وَاللَّـهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ

Эй Аллоҳга ишониб-суянганлар! Сизлардан кимки динидан қайтса, (уларни ўрнига) Аллоҳнинг Ўзи уларни яхши кўрадиган кишиларни майдонга келтириб қўяди. Улар ҳам Аллоҳни яхши кўришади, мўминларга нисбатан камтар (юмшоқ кўнгилли), оятларни тан олмаган (кофир)ларга нисбатан эса ғурурли (бўйни тик) бўлади. Улар Аллоҳ йўлида қўлидан келганича фидокорлик қилади ва бу йўлда ҳеч бир маломатчининг маломатидан қўрқмайди. Мана шу Аллоҳнинг фазлидир; уни керакли ишни қилганга беради. Аллоҳ кенг имконият эгасидир, ҳар нарсани билувчидир.

(Моида 5/55)

إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّـهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ

Сизларнинг яқин дўстингиз фақатгина Аллоҳдир, Унинг расулидир ва намозларини тўлиқ ва давомли адо этадиган ва Аллоҳга бўйин эгкан ҳолда закотини берадиган мўминлардир.

(Моида 5/56)

وَمَن يَتَوَلَّ اللَّـهَ وَرَسُولَهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا فَإِنَّ حِزْبَ اللَّـهِ هُمُ الْغَالِبُونَ

Кимки Аллоҳни, Унинг расулини ва мўминларни ўзига энг яқин дўст тутса, (билсинки) Аллоҳнинг тарафдорлари аниқ ғолиб келувчилардир.

(Моида 5/57)

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَكُمْ هُزُوًا وَلَعِبًا مِّنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِن قَبْلِكُمْ وَالْكُفَّارَ أَوْلِيَاءَ ۚ وَاتَّقُوا اللَّـهَ إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ

Эй Аллоҳга ишониб-суянганлар! Сизлардан илгари китоб берилганлар орасидан динингизни масхара қилиб ўйнашадиганларни ҳам, оятларни тан олмайдиган (кофир)ларни ҳам яқин дўст тутманг. Агар ишонсангиз, Аллоҳга нисбатан гуноҳ қилишдан сақанинглар[62].

(Моида 5/58)

وَإِذَا نَادَيْتُمْ إِلَى الصَّلَاةِ اتَّخَذُوهَا هُزُوًا وَلَعِبًا ۚ ذَٰلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَّا يَعْقِلُونَ

Намозга чақирган вақтингизда, улар уни масхара қилиб ўйнашади. Улар ақлини ишлатмайдиган қавм бўлгани учун шундай қилишади.

(Моида 5/59)

قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ هَلْ تَنقِمُونَ مِنَّا إِلَّا أَنْ آمَنَّا بِاللَّـهِ وَمَا أُنزِلَ إِلَيْنَا وَمَا أُنزِلَ مِن قَبْلُ وَأَنَّ أَكْثَرَكُمْ فَاسِقُونَ

Айт: “Эй Аҳли Китоб! Биз Аллоҳга, бизга нозил қилинган (китоб)га ва илгари нозил қилинган (китоблар)га ишониб-суянганимиз ҳамда сизларнинг аксариятингиз (бу имон-эътиқотда) йўлдан чиққан (фосиқ) эканингиз сабаблигина сизлар бизга нисбатан салбий муносабат билдиряпсизлар.”

(Моида 5/60)

قُلْ هَلْ أُنَبِّئُكُم بِشَرٍّ مِّن ذَٰلِكَ مَثُوبَةً عِندَ اللَّـهِ ۚ مَن لَّعَنَهُ اللَّـهُ وَغَضِبَ عَلَيْهِ وَجَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَالْخَنَازِيرَ وَعَبَدَ الطَّاغُوتَ ۚ أُولَـٰئِكَ شَرٌّ مَّكَانًا وَأَضَلُّ عَن سَوَاءِ السَّبِيلِ

Айт: “Аллоҳга кўра жазоси бундан ҳам ёмонини сизларга айтиб берайми? Кимни Аллоҳ лаънатлаган, унга ғазаб қилган (норози бўлган), улардан (қайсибирини) маймун ва тўнғизлардек қилиб қўйган бўлса ва кимки тоғутга қуллик қилган бўлса, ана шулар макони ёмон ва йўлдан қаттиқ адашган кимаслардир.

(Моида 5/61)

وَإِذَا جَاءُوكُمْ قَالُوا آمَنَّا وَقَد دَّخَلُوا بِالْكُفْرِ وَهُمْ قَدْ خَرَجُوا بِهِ ۚ وَاللَّـهُ أَعْلَمُ بِمَا كَانُوا يَكْتُمُونَ

Улар ёнингизга келганида: “Биз ҳам Худога ишонганмиз”, дейишади. Бироқ, кофирликда кириб, кофирликда чиқиб кетади. Аллоҳ улар яширган нарсани жуда яхши билади.

(Моида 5/62)

وَتَرَىٰ كَثِيرًا مِّنْهُمْ يُسَارِعُونَ فِي الْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ ۚ لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ

Уларнинг аксариятини гуноҳ қилишда, душманлик қилишда ва ҳаром ейишда илдамлик қилаётганини кўрасан. Қилмишлари нақадар ёмон!

(Моида 5/63)

لَوْلَا يَنْهَاهُمُ الرَّبَّانِيُّونَ وَالْأَحْبَارُ عَن قَوْلِهِمُ الْإِثْمَ وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ ۚ لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَصْنَعُونَ

Раббининг тарафдори бўлганлар ва илмлилар уларни гуноҳ сўзни айтишидан ва ҳаром ейишидан қайтарса бўлмайдими?! Қилаётган “ҳунарлари” қандай ҳам ёмон!

(Моида 5/64)

وَقَالَتِ الْيَهُودُ يَدُ اللَّـهِ مَغْلُولَةٌ ۚ غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ وَلُعِنُوا بِمَا قَالُوا ۘ بَلْ يَدَاهُ مَبْسُوطَتَانِ يُنفِقُ كَيْفَ يَشَاءُ ۚ وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيرًا مِّنْهُم مَّا أُنزِلَ إِلَيْكَ مِن رَّبِّكَ طُغْيَانًا وَكُفْرًا ۚ وَأَلْقَيْنَا بَيْنَهُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ إِلَىٰ يَوْمِ الْقِيَامَةِ ۚ كُلَّمَا أَوْقَدُوا نَارًا لِّلْحَرْبِ أَطْفَأَهَا اللَّـهُ ۚ وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَسَادًا ۚ وَاللَّـهُ لَا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ

Яҳудийлар: “Аллоҳнинг қўли боғлиқ (бахил)”, деди[63]. Қўллари боғлангурлар! Айтган гаплари учун лаънатга қолишди. Аксинча, Аллоҳнинг иккала (саховат ва инфоқ) қўли ҳам очиқ.[64] (Бироқ),  у рирзққа қандай ўлчов қўйган бўлса, шундай беради. Шубҳасизки, Раббингдан сенга нозил қилинган (Қуръон) уларни ҳаддан ошиши ва оятларни тан олмаслигини орттирмоқда. Биз улар орасига то қиёматгача давом этадиган душманчилик ва нафрат солиб қўйдик. Ҳар қачон бир уруш учун ўт ёққанида (фитна чиқарганида), Аллоҳ уни ўчириб қўйди (мақсадига эриша олмади). Улар ерда бузғунчилик қилишга уринишмоқда. Аллоҳ бузғунчиларни ёқтирмайди.

(Моида 5/65)

وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْكِتَابِ آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَكَفَّرْنَا عَنْهُمْ سَيِّئَاتِهِمْ وَلَأَدْخَلْنَاهُمْ جَنَّاتِ النَّعِيمِ

Агар Аҳли Китоб (Қуръонга ва Муҳаммадга) ишониб-суянса ва гуноҳлардан сақланса эди, албатта Биз уларнинг ёмонликларини йўққа чиқарар ва уларни  неъмат[65] тўла жаннатларга жойлар эдик.

(Моида 5/66)

وَلَوْ أَنَّهُمْ أَقَامُوا التَّوْرَاةَ وَالْإِنجِيلَ وَمَا أُنزِلَ إِلَيْهِم مِّن رَّبِّهِمْ لَأَكَلُوا مِن فَوْقِهِمْ وَمِن تَحْتِ أَرْجُلِهِم ۚ مِّنْهُمْ أُمَّةٌ مُّقْتَصِدَةٌ ۖ وَكَثِيرٌ مِّنْهُمْ سَاءَ مَا يَعْمَلُونَ

Агар улар Тавротга, Инжилга ва уларга Рабби тарафидан нозил қилинган Қуръонга[66] тўлиқ амал қилсалар, устларидан ва остларидан келадиган неъматлардан баҳра олишар эди[67]. Ораларида ўрта миёна ҳаракат қиладиган кишилар ҳам бор. Аксариятининг қилмиши эса нақадар ёмон!

(Моида 5/67)

يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنزِلَ إِلَيْكَ مِن رَّبِّكَ ۖ وَإِن لَّمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ ۚ وَاللَّـهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ ۗ إِنَّ اللَّـهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ

Эй Элчи! Раббингдан сенга нозил қилинган (Қуръон)ни етказ[68]. Бундай қилмасанг, Уни сенга юборгани (Қуръони)ни етказмаган бўласан. Инсонлардан сени Аллоҳ сақлайди. Ҳақни тан олмайдиган (кофир) қавмни Аллоҳ (жаннат йўлига) ҳидоят қилмайди.

(Моида 5/68)

قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لَسْتُمْ عَلَىٰ شَيْءٍ حَتَّىٰ تُقِيمُوا التَّوْرَاةَ وَالْإِنجِيلَ وَمَا أُنزِلَ إِلَيْكُم مِّن رَّبِّكُمْ ۗ وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيرًا مِّنْهُم مَّا أُنزِلَ إِلَيْكَ مِن رَّبِّكَ طُغْيَانًا وَكُفْرًا ۖ فَلَا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ

Айт: “Эй Аҳли Китоб! Токи Тавротга, Инжилга ва Раббингиздан сизларга нозил қилинган (Қуръон)га тўлиқ амал қилмагунингизча ҳеч қандай асоссиз бўласиз.” Шубҳасизки, Раббингдан сенга нозил қилинган (Қуръон) уларни ҳаддан ошиши ва оятларни тан олмаслигини орттирмоқда. Ҳақни тан олмайдиган кишиларга қайғурма.

(Моида 5/69)

إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَادُوا وَالصَّابِئُونَ وَالنَّصَارَىٰ مَنْ آمَنَ بِاللَّـهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَعَمِلَ صَالِحًا فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ

(Қуръонга) ишонган мўминлар, яҳудийлар, собиий[69] ва насоролардан кимки Аллоҳга ва охират кунига (тўғри бир шаклда) ишониб[70], яхши ишларни амалга оширса, улар узра ҳеч қандай қўрқув бўлмайди ва улар ғам-қайғуга тушмайдилар.

(Моида 5/70)

لَقَدْ أَخَذْنَا مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَأَرْسَلْنَا إِلَيْهِمْ رُسُلًا ۖ كُلَّمَا جَاءَهُمْ رَسُولٌ بِمَا لَا تَهْوَىٰ أَنفُسُهُمْ فَرِيقًا كَذَّبُوا وَفَرِيقًا يَقْتُلُونَ

Исроил авлодидан қатъий сўз олганмиз, ҳамда уларга элчилар юборганмиз. Ҳар сафар бир элчи уларга кўнглига ёқмайдиган нарса олиб келганда, элчиларнинг бир қисмини ёлғончига чиқаришди, бир қисмини эса ўлдиришди.

(Моида 5/71)

وَحَسِبُوا أَلَّا تَكُونَ فِتْنَةٌ فَعَمُوا وَصَمُّوا ثُمَّ تَابَ اللَّـهُ عَلَيْهِمْ ثُمَّ عَمُوا وَصَمُّوا كَثِيرٌ مِّنْهُمْ ۚ وَاللَّـهُ بَصِيرٌ بِمَا يَعْمَلُونَ

Бошларига бир бало келмайди деб ўйлаб, кўр ва кар бўлиб олдилар. Сўнгра, Аллоҳ уларга тавба имкони берди. Кейин, яна уларнинг кўпчилиги кўр ва кар бўлиб олди. Аллоҳ қилмишларини кўриб турибди.

(Моида 5/72)

لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّـهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ ۖ وَقَالَ الْمَسِيحُ يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ اعْبُدُوا اللَّـهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ ۖ إِنَّهُ مَن يُشْرِكْ بِاللَّـهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللَّـهُ عَلَيْهِ الْجَنَّةَ وَمَأْوَاهُ النَّارُ ۖ وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنصَارٍ

“Аллоҳ Марямнинг ўғли Масиҳдир”,- деганлар кофир бўлди[71]. Аслида эса, Масиҳ шундай деган: “Эй Исроил авлодлари! Менинг ҳам Раббим, сизларнинг ҳам Рабингиз бўлмиш Аллоҳга қуллик қилинглар. Кимки Аллоҳга (қуллик қилишда бошқасини) шерик қилса, Аллоҳ уни жаннатдан аниқ маҳрум қилади ва унинг бориб ўрнашадиган жойи жаҳаннам бўлади. Ҳақсизлик қилувчи (золим)ларни (жаҳаннамда) ҳеч ҳам ёрдамчиси бўлмайди.

(Моида 5/73)

لَّقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قَالُواْ إِنَّ اللّهَ ثَالِثُ ثَلاَثَةٍ وَمَا مِنْ إِلَـهٍ إِلاَّ إِلَـهٌ وَاحِدٌ وَإِن لَّمْ يَنتَهُواْ عَمَّا يَقُولُونَ لَيَمَسَّنَّ الَّذِينَ كَفَرُواْ مِنْهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ {73}

“Аллоҳ учтанинг учинчисидир”, – деганлар ҳам аниқ кофир бўлди. Фақатгина ягона бир илоҳ бор. Айтаётган гапларидан қайтмасалар, улардан кофирлик қилганларни аламли азоб тутиши аниқ.

(Моида 5/74)

أَفَلَا يَتُوبُونَ إِلَى اللَّـهِ وَيَسْتَغْفِرُونَهُ ۚ وَاللَّـهُ غَفُورٌ رَّحِيمٌ

Аллоҳга тавба қилиб, Ундан мағфират (гуноҳ ва жазоларидан кечишини) сўрамайдиларми? Ахир, Аллоҳ мағфиратли (кечиб юборувчи), эзгулик ва неъмат улашувчи-ку!

(Моида 5/75)

مَّا الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِن قَبْلِهِ الرُّسُلُ وَأُمُّهُ صِدِّيقَةٌ ۖ كَانَا يَأْكُلَانِ الطَّعَامَ ۗ انظُرْ كَيْفَ نُبَيِّنُ لَهُمُ الْآيَاتِ ثُمَّ انظُرْ أَنَّىٰ يُؤْفَكُونَ

Марямнинг ўғли Масиҳ фақатгина бир элчидир. Ундан илгари ҳам не-не элчилар келиб кетган. Унинг онаси ниҳоятда ростгўй аёл бўлган. Уларнинг ҳар иккаласи ҳам таом ер эди[72]. Уларга оятларимизни қандай қилиб очиқлаб беришимизни қара-ю, уларни эса тўғри йўлдан қаёққа қараб бурилиб кетаётганини қара.

(Моида 5/76)

قُلْ أَتَعْبُدُونَ مِن دُونِ اللَّـهِ مَا لَا يَمْلِكُ لَكُمْ ضَرًّا وَلَا نَفْعًا ۚ وَاللَّـهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ

Айт: “Сизларга фойдаси ҳам зарари ҳам тегмайдиган кимсаларни Аллоҳ билан ўзингизни орангизга қўйиб қуллик қиляпсизлар, шундайми?! Аллоҳ ҳар нарсани эшитиб турувчидир, билиб турувчидир.

(Моида 5/77)

قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لَا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ غَيْرَ الْحَقِّ وَلَا تَتَّبِعُوا أَهْوَاءَ قَوْمٍ قَدْ ضَلُّوا مِن قَبْلُ وَأَضَلُّوا كَثِيرًا وَضَلُّوا عَن سَوَاءِ السَّبِيلِ

Айт: “Эй Аҳли Китоб![73] Ҳаққингиз йўқ бўла туриб динингизда қўшимча ва айирма қилманглар. Аввал ўзи ҳам адашган, кўп инсонларни ҳам адаштирган кишиларнинг озру-истакларига риоя қилмагнаглар. Улар ўрта йўлдан чиқиб кетишган[74].

(Моида 5/78)

لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِن بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَىٰ لِسَانِ دَاوُودَ وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ ۚ ذَٰلِكَ بِمَا عَصَوا وَّكَانُوا يَعْتَدُونَ

Исроил авлодидан ҳақни тан олмаган (кофир)лари Довуд ва Марямнинг ўғли Исо тили ила лаънатландилар. Ҳаддан ошиб исён қилганликлари (қарши чиқишгани) учун шундай бўлди.

(Моида 5/79)

كَانُوا لَا يَتَنَاهَوْنَ عَن مُّنكَرٍ فَعَلُوهُ ۚ لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَفْعَلُونَ

Улар қилган ёмонлигидан бир-бирини қайтармас эди. (Бу) Қилмишлари қандай ҳам ёмон![75]

(Моида 5/80)

تَرَىٰ كَثِيرًا مِّنْهُمْ يَتَوَلَّوْنَ الَّذِينَ كَفَرُوا ۚ لَبِئْسَ مَا قَدَّمَتْ لَهُمْ أَنفُسُهُمْ أَن سَخِطَ اللَّـهُ عَلَيْهِمْ وَفِي الْعَذَابِ هُمْ خَالِدُونَ

Уларнинг кўпчилигини оятларни тан олмаган (кофир)ларни ўзига яқин дўст қилиб олганини кўрасан. Аллоҳ уларга ғазабини келтириб ўзларига қандай ҳам ёмон бир оқибат таёрлаб қўймоқдалар. Улар азоб ичра ўлимсиз қолувчилардир.

(Моида 5/81)

وَلَوْ كَانُوا يُؤْمِنُونَ بِاللَّـهِ وَالنَّبِيِّ وَمَا أُنزِلَ إِلَيْهِ مَا اتَّخَذُوهُمْ أَوْلِيَاءَ وَلَـٰكِنَّ كَثِيرًا مِّنْهُمْ فَاسِقُونَ

Агар улар (Исроил авлодлари) Аллоҳга, пайғамбарга (Муҳаммад)га ва унга юборилган (Қуръон)га ишонган бўлсалар эди, оятларни тан олмаган (кофир)ларни ўзларига яқин дўст қилиб олмаган бўлар эди. Бироқ, уларнинг кўпчилиги йўлдан чиқувчи (фосиқ)лардир.

(Моида 5/82)

لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النَّاسِ عَدَاوَةً لِّلَّذِينَ آمَنُوا الْيَهُودَ وَالَّذِينَ أَشْرَكُوا ۖ وَلَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُم مَّوَدَّةً لِّلَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ قَالُوا إِنَّا نَصَارَىٰ ۚ ذَٰلِكَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّيسِينَ وَرُهْبَانًا وَأَنَّهُمْ لَا يَسْتَكْبِرُونَ

Мўминларнинг энг ашаддий душмани яҳудий ва мушриклик қилган инсонлар эканини кўрасан. Дўстлик жиҳатидан мўминларга энг яқини эса “Биз Насоролармиз”, деган инсонлар эканини кўрасан. Чунки, насоролар ичида изланувчи олимлари[76] ва роҳиблари[77] бор, ҳамда улар такаббурлик қилмайдилар.

(Моида 5/83)

وَإِذَا سَمِعُوا مَا أُنزِلَ إِلَى الرَّسُولِ تَرَىٰ أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ ۖ يَقُولُونَ رَبَّنَا آمَنَّا فَاكْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِينَ

Улар бу элчига нозил қилинган (Қуръон)ни эшитган чоғларида, ҳақни таниганлиги сабабли кўзларидан ёш оқаётганини кўрасан. Улар шундай дейишади: “Эй Раббимиз! Биз ишониб-суяндик, бизни гувоҳ[78] бўлувчилар қаторига ёзгин[79].

(Моида 5/84)

وَمَا لَنَا لَا نُؤْمِنُ بِاللَّـهِ وَمَا جَاءَنَا مِنَ الْحَقِّ وَنَطْمَعُ أَن يُدْخِلَنَا رَبُّنَا مَعَ الْقَوْمِ الصَّالِحِينَ

Аллоҳга, Аллоҳдан бизга келган бу ҳақиқатга нима учун ишонмайликки, ахир бизларни яхшилар қавмига қўшиб қўйишини Раббимиздан умид қилаётган бўлсак?!”

(Моида 5/85)

فَأَثَابَهُمُ اللَّـهُ بِمَا قَالُوا جَنَّاتٍ تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا ۚ وَذَٰلِكَ جَزَاءُ الْمُحْسِنِينَ

(Аҳли китоб орасидан Қуръонга ишонган изланувчи олимлари ва роҳибларининг) Айтган сўзлари туфайли Аллоҳ уларни ичларидан анҳорлар оқиб турадиган жаннатлар билан мукофотлайди, улар унда мангу қолувчилардир. Мана шу муҳсинларнинг[80] мукофотидир.

(Моида 5/86)

وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا أُولَـٰئِكَ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ

Оятларимизни тан олмаган[81] ва оятларимизни ёлғонга чиқармоқчи бўлганлар – ана шулар дўзах аҳлидир.

(Моида 5/87)

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُحَرِّمُوا طَيِّبَاتِ مَا أَحَلَّ اللَّـهُ لَكُمْ وَلَا تَعْتَدُوا ۚ إِنَّ اللَّـهَ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ

Эй Аллоҳга ишониб-суянганлар! Аллоҳ сизларга ҳалол қилиб берган пок нарсаларни ҳаром[82] қилиб ҳаддан ошманглар. Шубҳасизки, Аллоҳ ҳаддан ошувчиларни ёқтирмайди.

(Моида 5/88)

وَكُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّـهُ حَلَالًا طَيِّبًا ۚ وَاتَّقُوا اللَّـهَ الَّذِي أَنتُم بِهِ مُؤْمِنُونَ

Аллоҳ сизларга эриштирган нарсаларнинг ҳалол ва покизасини енглар. Ўзингиз ишониб турган Аллоҳга нисбатан гуноҳ қилишдан сақланинглар.

(Моида 5/89)

لَا يُؤَاخِذُكُمُ اللَّـهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمَانِكُمْ وَلَـٰكِن يُؤَاخِذُكُم بِمَا عَقَّدتُّمُ الْأَيْمَانَ ۖ فَكَفَّارَتُهُ إِطْعَامُ عَشَرَةِ مَسَاكِينَ مِنْ أَوْسَطِ مَا تُطْعِمُونَ أَهْلِيكُمْ أَوْ كِسْوَتُهُمْ أَوْ تَحْرِيرُ رَقَبَةٍ ۖ فَمَن لَّمْ يَجِدْ فَصِيَامُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ ۚ ذَٰلِكَ كَفَّارَةُ أَيْمَانِكُمْ إِذَا حَلَفْتُمْ ۚ وَاحْفَظُوا أَيْمَانَكُمْ ۚ كَذَٰلِكَ يُبَيِّنُ اللَّـهُ لَكُمْ آيَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ

Эътиборсизлик қилиб ичган қасамингиз сабабли Аллоҳ сизларни жавобгарликка тортмайди. Лекин, атайин ичган қасамларингиз учун жавобгарликка тортади. Бунинг кафорати – оилаларингизга едирадиган таомнинг ўртачасидан ўнта мискинга едириб-ичириш ё кийинтириш, ёки битта асирни озод қилишдир. Буларни топа олмаган киши уч кун рўза тутиши керак. Қасам ичиб туриб бузган сўзингизнинг кафорати шудир. Сўзингизда туринглар. Аллоҳ сизларга оятларини мана шундай баён қилиб бермоқдаки, шояд вазифаларингизни адо этсангиз.

(Моида 5/90)

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْأَنصَابُ وَالْأَزْلَامُ رِجْسٌ مِّنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ

Эй Аллоҳга ишониб-суянганлар! Сархуш (маст) қилувчи модда турлари,[83] қимор турлари,[84] қурбонгоҳлар[85] ва фол ва лоторея[86] шайтоннинг иши бўлган ифлосликдир. Улардан узоқ турингларки, шояд мақсадингизга эришасизлар.

(Моида 5/91)

إِنَّمَا يُرِيدُ الشَّيْطَانُ أَن يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ فِي الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ وَيَصُدَّكُمْ عَن ذِكْرِ اللَّـهِ وَعَنِ الصَّلَاةِ ۖ فَهَلْ أَنتُم مُّنتَهُونَ

Сархуш (маст) қилувчи модда ва қимор турларида шайтонни хоҳлаган нарсаси – орангизга душманчилик ва қаҳру ғазаб солиб қўйиш, сизларни Аллоҳнинг буйруқ ва тақиқларини эслашдан ва намоздан тўсиб қўйишдир. Энди тийиларсизлар, шундай эмасми?

(Моида 5/92)

وَأَطِيعُوا اللَّـهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَاحْذَرُوا ۚ فَإِن تَوَلَّيْتُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّمَا عَلَىٰ رَسُولِنَا الْبَلَاغُ الْمُبِينُ

Аллоҳга чин кўнгилдан бўйсунинглар, Унинг расулига (расул келтирган китобга)[87] чин кўнгилдан бўйсунинглар ва диққат-эътиборли бўлинглар[88]. Агар юз ўгирсангиз, (билиб қўйинг) Элчимизнинг вазифаси очиқ-ойдин таблиғдан (етказишдан) иборатдир.

(Моида 5/93)

لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ جُنَاحٌ فِيمَا طَعِمُوا إِذَا مَا اتَّقَوا وَّآمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ ثُمَّ اتَّقَوا وَّآمَنُوا ثُمَّ اتَّقَوا وَّأَحْسَنُوا ۗ وَاللَّـهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ

Аллоҳга ишониб суяниб яхши ишларни амалга оширганлар агар гуноҳлардан сақланса, Аллоҳга ишониб-яшашда ва яхши ишларни амалга оширишда давом этса, мўмин ўлароқ қолса, гуноҳлардан сақланса ва қилаётган яхши ишларини яна-да гўзаллаштирса, еб-ичган нарсаларида уларга бир зарар йўқ[89]. Аллоҳ муҳсинларни[90] ёқтиради.

(Моида 5/94)

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَيَبْلُوَنَّكُمُ اللَّـهُ بِشَيْءٍ مِّنَ الصَّيْدِ تَنَالُهُ أَيْدِيكُمْ وَرِمَاحُكُمْ لِيَعْلَمَ اللَّـهُ مَن يَخَافُهُ بِالْغَيْبِ ۚ فَمَنِ اعْتَدَىٰ بَعْدَ ذَٰلِكَ فَلَهُ عَذَابٌ أَلِيمٌ

Эй Аллоҳга ишониб-суянганлар! Қўлларингиз ва найзаларингиз билан овлай оладиган ов билан Аллоҳ сизларни имтиҳон қилади. Аллоҳ буни – ич-ичидан[91] Ундан қўрқадиганларни билиб-ажратиш учун қилади. Кимки бундан кейин ҳаддан ошса, унга аламли азоб бор.

(Моида 5/95)

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْتُلُوا الصَّيْدَ وَأَنتُمْ حُرُمٌ ۚ وَمَن قَتَلَهُ مِنكُم مُّتَعَمِّدًا فَجَزَاءٌ مِّثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ يَحْكُمُ بِهِ ذَوَا عَدْلٍ مِّنكُمْ هَدْيًا بَالِغَ الْكَعْبَةِ أَوْ كَفَّارَةٌ طَعَامُ مَسَاكِينَ أَوْ عَدْلُ ذَٰلِكَ صِيَامًا لِّيَذُوقَ وَبَالَ أَمْرِهِ ۗ عَفَا اللَّـهُ عَمَّا سَلَفَ ۚ وَمَنْ عَادَ فَيَنتَقِمُ اللَّـهُ مِنْهُ ۗ وَاللَّـهُ عَزِيزٌ ذُو انتِقَامٍ

Эй Аллоҳга ишониб-суянганлар! Эҳромда эканингизда овни ўлдирманглар. Орангиздан кимки уни қастдан ўлдирса, унинг жазоси туя, мол, қўй ва эчкилардан у киши ўлдирган овга тенг келадиган бир ҳайвон бўлиб, бунга сизлардан одил икки киши ҳукм қилади. Энди у ҳайвонни Каъбага олиб бориб қурбонлик қилиши керак, ёки мискинларга таом бериш унинг кафорати бўлади, ё бўлмаса, унинг баробарича рўза тутиши керак. Бу жазо – у киши ўз қилмишининг ваболини тотиши учундир. Аллоҳ ўтмишдаги гуноҳларингизни афв қилди. Кимки яна гуноҳга қайтса, Аллоҳ унга муносиб жазони бериб қўяди. Аллоҳ доимо ғолиб ва устундир, муносиб равишда жазо берувчидир.

(Моида 5/96)

أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ وَطَعَامُهُ مَتَاعًا لَّكُمْ وَلِلسَّيَّارَةِ ۖ وَحُرِّمَ عَلَيْكُمْ صَيْدُ الْبَرِّ مَا دُمْتُمْ حُرُمًا ۗ وَاتَّقُوا اللَّـهَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ

Сизларга ҳам, йўловчиларга ҳам манфаат бўлсин дея денгиз ови ва егуликлари сизларга ҳалол қилинди. Қуруқлик ови эса, фақатгина эҳромда бўлган вақтингизда сизларга ҳаром қилинди. Унинг ҳукмига тўпланадиганингиз Аллоҳга нисбатан гуноҳ қилишдан сақланинглар.

(Моида 5/97)

جَعَلَ اللَّـهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ قِيَامًا لِّلنَّاسِ وَالشَّهْرَ الْحَرَامَ وَالْهَدْيَ وَالْقَلَائِدَ ۚ ذَٰلِكَ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّـهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَأَنَّ اللَّـهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ

Аллоҳ ҳурматли уйни – Каъбани инсонлар учун туриш воситаси қилди[92]. Уруш ҳаром қилинган ойни, ҳарамга йўлланган қурбонликни ва уларнинг бўйинларига осиб қўйилган нарсаларни ҳам шундай қилди. Аллоҳ осмонлару ердаги нарсаларни билишинини – Аллоҳ ҳар нарсани билишини билиб олишингиз учун шундай қилди.

(Моида 5/98)

اعْلَمُوا أَنَّ اللَّـهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ وَأَنَّ اللَّـهَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ

Билиб қўйинглар, албатта, Аллоҳнинг жазоси қилинган жиноятга боғлиқдир, Аллоҳ (гуноҳни ҳам жазосини ҳам) кечиб юборувчидир, эзгулик ва неъмат улашувчидир.

(Моида 5/99)

مَّا عَلَى الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلَاغُ ۗ وَاللَّـهُ يَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَمَا تَكْتُمُونَ

Элчига фақатгина таблиг (етказиб қўйиш) юклатилаган. Аллоҳ ошкор қилаётган (иш)ларингиз ҳам, яширин қилаётган (иш)ларингизни ҳам билади.

(Моида 5/100)

قُل لَّا يَسْتَوِي الْخَبِيثُ وَالطَّيِّبُ وَلَوْ أَعْجَبَكَ كَثْرَةُ الْخَبِيثِ ۚ فَاتَّقُوا اللَّـهَ يَا أُولِي الْأَلْبَابِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ

Айт: “Нопокнинг кўплиги сени ажаблантирса-да, нопок билан пок баробар бўлмайди. Эй ақлу виждони соф кишилар! Аллоҳга нисбатан гуноҳ қилишдан сақланинглар. Зора муродингизга етгайсиз.”

(Моида 5/101)

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَسْأَلُوا عَنْ أَشْيَاءَ إِن تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ وَإِن تَسْأَلُوا عَنْهَا حِينَ يُنَزَّلُ الْقُرْآنُ تُبْدَ لَكُمْ عَفَا اللَّـهُ عَنْهَا ۗ وَاللَّـهُ غَفُورٌ حَلِيمٌ

Эй Аллоҳга ишониб-суянганлар! Аён қилинса сизларни ёмон аҳволга солиб қўядиган нарсалар ҳақида сўраманглар[93]. Қуръон нозил қилинаётган вақтса сўрасангиз, сизларга аён қилинади. Аллоҳ улардан (сизларни) афв қилди[94]. Аллоҳ (гуноҳни ҳам жазони ҳам) кечиб юборувчидир, юмшоқ муомала қилувчидир.

(Моида 5/102)

قَدْ سَأَلَهَا قَوْمٌ مِّن قَبْلِكُمْ ثُمَّ أَصْبَحُوا بِهَا كَافِرِينَ

Уни сизлардан аввалги қавм у масалани сўраган эди, кейин, уни тан олмайдиган (кофир) бўлиб қолишган[95].

(Моида 5/103)

مَا جَعَلَ اللَّـهُ مِن بَحِيرَةٍ وَلَا سَائِبَةٍ وَلَا وَصِيلَةٍ وَلَا حَامٍ ۙ وَلَـٰكِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّـهِ الْكَذِبَ ۖ وَأَكْثَرُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ

Аллоҳ “Баҳира”, “Соиба”, “Васила” ва “Ҳоми”ни (машруъ) қилмаган. Лекин, ҳақни тан олмаган (кофир)лар Аллоҳга бўҳтон қилишмоқда. Уларнинг аксарияти ақлини ишлатмайди[96].

(Моида 5/104)

وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْا إِلَىٰ مَا أَنزَلَ اللَّـهُ وَإِلَى الرَّسُولِ قَالُوا حَسْبُنَا مَا وَجَدْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا ۚ أَوَلَوْ كَانَ آبَاؤُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ شَيْئًا وَلَا يَهْتَدُونَ

Уларга: “Аллоҳ нозил қилган (Қуръон)га ва элчига келинглар”, – дейилганида, улар: “Ота-боболаримизни қайси йўлда топган бўлсак, бизга ўша етарли”, – дейишади. Ота-боболари бирон бир (ҳақ) нарсани билмаган ва ҳидоят топмаган бўлсалар ҳам-а?!

(Моида 5/105)

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنفُسَكُمْ ۖ لَا يَضُرُّكُم مَّن ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ ۚ إِلَى اللَّـهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعًا فَيُنَبِّئُكُم بِمَا كُنتُمْ تَعْمَلُونَ

Эй Аллоҳга ишониб-суянганлар! Ўзингизни (ислоҳ қилишни) чорасини кўринглар. Ўзингиз тўғри йўлда бўлган муддатча, адашганлар сизларга зарар етказа олмайди. Барчангиз Аллоҳга (Унинг ҳукмига) қайтасиз. Шунда Аллоҳ сизларга қилмишингизни билдириб қўяди.

(Моида 5/106)

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ حِينَ الْوَصِيَّةِ اثْنَانِ ذَوَا عَدْلٍ مِّنكُمْ أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ إِنْ أَنتُمْ ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَأَصَابَتْكُم مُّصِيبَةُ الْمَوْتِ ۚ تَحْبِسُونَهُمَا مِن بَعْدِ الصَّلَاةِ فَيُقْسِمَانِ بِاللَّـهِ إِنِ ارْتَبْتُمْ لَا نَشْتَرِي بِهِ ثَمَنًا وَلَوْ كَانَ ذَا قُرْبَىٰ ۙ وَلَا نَكْتُمُ شَهَادَةَ اللَّـهِ إِنَّا إِذًا لَّمِنَ الْآثِمِينَ

Эй Аллоҳга ишониб-суянганлар! Бирортангизга ўлим ҳолати келиб, васият қилмоқчи (қарзи борлигини айтмоқчи) бўлса, сизлардан адолатли икки киши орангизда гувоҳ бўлсин. Ё агар ўлим ҳолати сафарда эканингизда келиб қолса, сизлардан бўлмаган бошқа икки киши гувоҳ бўлса ҳам майли. Гувоҳлардан шубҳаланиб қолсангиз, намоздан кейин уларни тўхтатиб қоласизлар ва улар Аллоҳ номи билан шундай қасам ичади: “Биз фойдасига қасам ичадиган киши қариндошимиз бўлган тақдирда ҳам, бу қасамимизни ҳеч нарса эвазига сотмаймиз. Аллоҳ учун қилинган гувоҳликни яширмаймиз. Акс ҳолда, биз аниқ гуноҳкорлардан бўлиб қоламиз.”

(Моида 5/107)

فَإِنْ عُثِرَ عَلَىٰ أَنَّهُمَا اسْتَحَقَّا إِثْمًا فَآخَرَانِ يَقُومَانِ مَقَامَهُمَا مِنَ الَّذِينَ اسْتَحَقَّ عَلَيْهِمُ الْأَوْلَيَانِ فَيُقْسِمَانِ بِاللَّـهِ لَشَهَادَتُنَا أَحَقُّ مِن شَهَادَتِهِمَا وَمَا اعْتَدَيْنَا إِنَّا إِذًا لَّمِنَ الظَّالِمِينَ

Агар иккала гувоҳни гуноҳга кирганлиги (қачондир ёлғон гувоҳ бергани) сезилиб қолса,[97] зиёнига гувоҳ бўлмоқчи бўлганларни орасидан маййитга энг яқин бўлган (бошқа) икки киши[98] уларни ўрнига Аллоҳ номи билан шундай қасам ичади: “Албатта, бизнинг гувоҳлигимиз уларнинг гувоҳлигидан тўғридир, биз ҳаддан ошмаяпмиз (бировни ҳақига кўз тикмаяпмиз). Акс ҳолда, биз аниқ ҳақсизлик қилувчилардан бўлиб қоламиз.”

(Моида 5/108)

ذَٰلِكَ أَدْنَىٰ أَن يَأْتُوا بِالشَّهَادَةِ عَلَىٰ وَجْهِهَا أَوْ يَخَافُوا أَن تُرَدَّ أَيْمَانٌ بَعْدَ أَيْمَانِهِمْ ۗ وَاتَّقُوا اللَّـهَ وَاسْمَعُوا ۗ وَاللَّـهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ

Мана шу – керагича гувоҳлик бера олиш учун етарлидир ва қасамларини кейинчалик бошқа бир қасам билан рад қилиниш қўрқувини озайтиришга мосдир. Аллоҳга нисбатан гуноҳ қилишдан сақланинглар ва қулоқ солинглар. Аллоҳ тўғри йўлдан чиқиб кетувчи кишиларни ҳидоят қилмайди.

(Моида 5/109)

يَوْمَ يَجْمَعُ اللَّـهُ الرُّسُلَ فَيَقُولُ مَاذَا أُجِبْتُمْ ۖ قَالُوا لَا عِلْمَ لَنَا ۖ إِنَّكَ أَنتَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ

Аллоҳ элчиларини тўплайдиган кун, уларга: “(Даъватингизга) қандай жавоб берилди?”, – деб сўраганида, улар: “Бизда (бу ҳақида) ҳеч қандай маълумот йўқ,[99] ғайбларни (махфий ва яширин нарсаларни) билувчи Сенсан”, – деб жавоб беришади.

(Моида 5/110)

إِذْ قَالَ اللَّـهُ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ اذْكُرْ نِعْمَتِي عَلَيْكَ وَعَلَىٰ وَالِدَتِكَ إِذْ أَيَّدتُّكَ بِرُوحِ الْقُدُسِ تُكَلِّمُ النَّاسَ فِي الْمَهْدِ وَكَهْلًا ۖ وَإِذْ عَلَّمْتُكَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَالتَّوْرَاةَ وَالْإِنجِيلَ ۖ وَإِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ بِإِذْنِي فَتَنفُخُ فِيهَا فَتَكُونُ طَيْرًا بِإِذْنِي ۖ وَتُبْرِئُ الْأَكْمَهَ وَالْأَبْرَصَ بِإِذْنِي ۖ وَإِذْ تُخْرِجُ الْمَوْتَىٰ بِإِذْنِي ۖ وَإِذْ كَفَفْتُ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَنكَ إِذْ جِئْتَهُم بِالْبَيِّنَاتِ فَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ إِنْ هَـٰذَا إِلَّا سِحْرٌ مُّبِينٌ

Ўша куни Аллоҳ шундай дейди: “Эй Марямнинг ўғли Исо! Сенга ва онангга ато этган неъматимни эсла. Ўшанда сени Руҳул Қудус билан қўллаб-қувватлаган эдим, бешикдалигингда ҳам, вояга етганингда ҳам инсонлар билан гаплашар эдинг. Сенга ёзишни, ҳикматни, Таврот ва Инжилни ўргатганман. Мени рухсатим билан лойдан қуш шаклидаги бир нарса (ҳайкал) ясаб, уни ичига пуфлар эдинг, у эса Менинг рухсатим билан қушга айланар эди. Туғма кўр инсонни ва пес касаллигига мубтало бўлган кишини Менинг рухсатин билан соғайтирар эдинг. Менинг рухсатин билан ўликларни чиқарар эдинг. Сени Исроил ўғилларидан (яҳудийлардан) қутқариб қолган эдим, чунки, ўшанда сен уларга аниқ-равшан далилларни олиб келганингда, улар орасидаги кофир бўлганлари: “Бу очиқ-ойдин сеҳрдан бошқа нарса эмас”,- деган эдилар.

(Моида 5/111)

وَإِذْ أَوْحَيْتُ إِلَى الْحَوَارِيِّينَ أَنْ آمِنُوا بِي وَبِرَسُولِي قَالُوا آمَنَّا وَاشْهَدْ بِأَنَّنَا مُسْلِمُونَ

Ўз вақтида Мен Ҳаворийларга: “Менга ва элчимга/китобимга ишониб-суянинглар”, – деб буюрган эдим. Улар: “Ишониб-суяндик, Сен Ўзинг гувоҳ бўлки, биз мусулмонмиз” – деган эдилар[100].

(Моида 5/112)

إِذْ قَالَ الْحَوَارِيُّونَ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ هَلْ يَسْتَطِيعُ رَبُّكَ أَن يُنَزِّلَ عَلَيْنَا مَائِدَةً مِّنَ السَّمَاءِ ۖ قَالَ اتَّقُوا اللَّـهَ إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ

Ўз вақтида Ҳаворийлар Исога (қараб): “Эй Исо! Раббинг бизга осмондан бир дастурхон тушириб бера олармикин?”, дейишган. Исо эса: “Агар (Аллоҳга) ишонсангиз, Аллоҳга нисбатан гуноҳ қилишдан сақланинглар”, деган.

(Моида 5/113)

قَالُوا نُرِيدُ أَن نَّأْكُلَ مِنْهَا وَتَطْمَئِنَّ قُلُوبُنَا وَنَعْلَمَ أَن قَدْ صَدَقْتَنَا وَنَكُونَ عَلَيْهَا مِنَ الشَّاهِدِينَ

Улар: “Биз ўша дастурхондан еб, қалбларимиз ором топишини ва сен бизга рост гапираётганингни билишни ва унга гувоҳ бўлишни хоҳлаяпмиз”, дейишган.

(Моида 5/114)

قَالَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ اللَّـهُمَّ رَبَّنَا أَنزِلْ عَلَيْنَا مَائِدَةً مِّنَ السَّمَاءِ تَكُونُ لَنَا عِيدًا لِّأَوَّلِنَا وَآخِرِنَا وَآيَةً مِّنكَ ۖ وَارْزُقْنَا وَأَنتَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ

Марямнинг ўғли Исо айтганки: “Эй Раббимиз – Аллоҳ! Бизга бизни аввалгиларимизнга ҳам, кейингиларимизга ҳам байрам[101] бўладиган ва Сендан бир оят бўлиб қоладиган дастурхон тушурин бер. Бизга ризқ бер (уни бизга эриштир). Энг яхши ризқ берувчи Сенсан.”

(Моида 5/115)

قَالَ اللَّـهُ إِنِّي مُنَزِّلُهَا عَلَيْكُمْ ۖ فَمَن يَكْفُرْ بَعْدُ مِنكُمْ فَإِنِّي أُعَذِّبُهُ عَذَابًا لَّا أُعَذِّبُهُ أَحَدًا مِّنَ الْعَالَمِينَ

Аллоҳ шундай деди: “Сизларга у (дастурхон)ни тушуряпман. Орангиздан бундан кейин ким (ҳақни тан олмай) кофирлик қилса, унга онгли мавжудотлардан[102] ҳеч кимга бермаган азоб бераман.”

(Моида 5/116)

وَإِذْ قَالَ اللَّـهُ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ أَأَنتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّيَ إِلَـٰهَيْنِ مِن دُونِ اللَّـهِ ۖ قَالَ سُبْحَانَكَ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أَقُولَ مَا لَيْسَ لِي بِحَقٍّ ۚ إِن كُنتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ ۚ تَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِي وَلَا أَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِكَ ۚ إِنَّكَ أَنتَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ

(Сарҳисоб куни) Аллоҳ: “Эй Марямнинг ўғли Исо! Инсонларга: “Мени ва онамни Аллоҳ ила орангиздаги иккита худо қилиб олинглар”,- деганмисан?, деганида. Исо: “Сен (бундан) поксан. Ҳаққим бўлмаган нарсани айта олмайман. Агар уни айтган бўлсам, зотан, Ўзинг билиб тургансан. Сен мени ичимдагини ҳам биласан, мен эса Сендагини билмайман. Шубҳасизки, Сен барча ғайбни биласан.

(Моида 5/117)

مَا قُلْتُ لَهُمْ إِلَّا مَا أَمَرْتَنِي بِهِ أَنِ اعْبُدُوا اللَّـهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ ۚ وَكُنتُ عَلَيْهِمْ شَهِيدًا مَّا دُمْتُ فِيهِمْ ۖ فَلَمَّا تَوَفَّيْتَنِي كُنتَ أَنتَ الرَّقِيبَ عَلَيْهِمْ ۚ وَأَنتَ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ

Мен уларга фақатгина: “Менинг ҳам, сизларнинг ҳам Раббингиз – Аллоҳга қуллик қилинглар”,- деб буюрганингни айтганман. Ораларида бўлганимда уларга гувоҳ бўлиб турганман. Мени вафот[103] қилдирганингдан кейин уларни Ўзинг кўриб-кузатиб тургансан. Сен ҳар нарсани кўриб-билиб турувчисан.

(Моида 5/118)

إِن تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبَادُكَ ۖ وَإِن تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّكَ أَنتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ

Агар уларни азобласанг (ҳақлисан, чунки) улар Сенинг қулларинг. Агар уларни (гуноҳу жазосидан) кечиб юборсанг (ҳам ҳақлисан), Сен доимо ғолиб ва устунсан, тўғри қарор берувчисан”,- деб жавоб беради (Исо).

(Моида 5/119)

قَالَ اللَّـهُ هَـٰذَا يَوْمُ يَنفَعُ الصَّادِقِينَ صِدْقُهُمْ ۚ لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا ۚ رَّضِيَ اللَّـهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ ۚ ذَٰلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ

Аллоҳ айтадики: “Бу кун ростгўйларга[104] ўзларининг ростгўйлиги фойда берадиган кундир. Ичларидан анҳорлар оқиб турадиган жаннатлар улар учундир. Улар у ерда ўлимсиз ҳолда мангу қоладилар. Аллоҳ улардан рози, улар ҳам Аллоҳдан рози бўлишади. Энг катта муваффақият ва зафар мана шудир[105].

(Моида 5/120)

لِلَّـهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا فِيهِنَّ ۚ وَهُوَ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

Осмонлару ернинг ва улардаги барча нарсанинг ҳукмронлиги (эгадорлиги) Аллоҳга тегишли. У ҳар нарсага ўлчов қўяди.


[1] Моида сураси, Мадинада нозил бўлган, 120 оят, тушиш тартиби 112, ёзилиш тартиби 5.

[2] Инсоннинг асосий келишуви Аллоҳ билан бўлади, бунга эътиқод дейилади. Эътиқод – инсонни бирор нарсага бўлган ишончини ва ўша нарсага асосланиб ҳаракат қилишини билдиради. Мусулмонлар Аллоҳ тақиқламаган ҳар қандай ўзаро келишувларига риоя қилишлари керак. Уларга савдо-сотиқдаги келишув, берилган сўз, олинган қарзни муддатида тўлаш ва бошқа ҳар қандай шаръий келишувлар киради. Асосли узрсиз ҳолда шаръий келишувни бузиш мана шу оятга кўра гуноҳ ҳисобланади.

[3] Чорва ҳайвонларнинг гўшти қандай ҳолатларда ҳаром бўлиши 3- оятда баён қилинади.

[4] Моида 5/95.

[5]  Булар Маносик ал-Ҳаж дейиладиган ва Ҳаж ибодати адо этиладиган жойлар ҳисобланган Каъба, Сафо ва Марво, Арафот, Мино ва Муздалифадир. Булар – Аллоҳга қуллик қилишнинг нишоналаридир. Уларни фақат Аллоҳ белгилайди. Буларни кўпайтириш ёки камайтириш, вақтидан илгарилатиш ёки кечиктириш, ҳар қандай зиён-заҳмат етказиш каби ишлар – Аллоҳни шиорларига ҳурматсизлик, яъни уларни ҳалол деб ҳисоблаш бўлади.

[6] Ҳадй – Ҳажга борган инсонни ёнида ўзи билан бирга олиб борган қурбонлик ҳайвони ҳисобланади. Маҳил – кесадиган вақт ёки кесадиган жой дегани.

[7] الْقَلَائِدَ – Қурбонлик учун аталган ҳайвонни ажратиб билдириб туриши учун уни бўйнига тақиб қўйилган тақинчоқ, белги ва нишонага айтилади. Ҳарамдаги қурбонлик ҳайвонларни бўйнига дарахтларнинг ички қобиғи бойлаб қўйилар эди. У нарса уларни тақинчоқлари ҳисобланар эди. Бундай тақинчоқлари бўлмаган қурбонлик ҳайвонларга “ҳадй” дейилади. (Тобарий)

[8] “Мавқуза” деб, тош, темир, тахта ёки ҳар қандай қаттиқ жисм билан уриб ўлдирилган ҳайвонга айтилади.

[9] Қурбонгоҳ деганда қабр тошлари, ҳайкаллар, зиёратгоҳлардаги муқаддаслаштириб олинган дарахтлар киради. Чунки, ундай жойларда сўйилган ҳайвонлар Аллоҳ учун эмас, балки ўша ҳайкал ёки баъзи бир ўлганларнинг арвоҳлари учун атаб сўйилади.

[10] Жоҳилият даврида Каъбани атрофида бутларга атаб қурбонлик қилиниши учун бир қанча тошлар тиккалаб қўйилган эди. У тошлар олдида қурбонлик қилинар ва оша ҳайвонларни қонини ўша тошга суркаб қўйилар эди. Мана шу оят билан ўша тошларни олдида сўйилган ҳайвонлар мусулмонларга ҳаром қилинди. (Розий, Тафсири Кабир 11/285)

[11] Фисқ – йўлдан чиқиш дегани. Бу оятда тақиқланган ишларнинг барчаси ҳаром экани билан биргаликда, фосиқлик ҳам эканини баён қилинмоқда. Анъом сурасининг 121 ва 145-оятларида ҳам бу ҳақида баён қилинган.

[12] Бош қисмида миқдор кўрсатилмагани сабабли, бошни тамомига ёки бир қисмига масх тортса ҳам етарли ҳисобланади.

[13] Жинсий алоқа ёки бошқа йўллар орқали содир бўлган органик ҳолат.

[14] Бу жумла ҳожатхонага алоқадор ишлар таҳоратни бузишини билдиради. Оятда келтирилган “аёлларингиз билан бир ерда бўлсангиз” жумласи эса, жинсий органик ҳолат ғуслни бузишини билдиради.

[15] Оятдаги “لم تجدوا ماء ” ибораси сув ишлата оладиган аҳволда бўлмасангиз дегани бўлади (Муфрадот). Калима маъноси учун Талоқ сурасининг 6-оятидаги “من وجدكم” иборасига ҳам қаранг.  (Мадорикут Танзил, Имом Насафий, Нисо 4/43 оят тафсирига ҳам қаранг.) Оятдаги “сув ишлатишга имкон топа олмасангиз” ибораси – агар сув топиб олсачи деган саволга йўл очади. Демак, агар сув топа олса албатта таҳорат олиши керак бўлган, лекин қандай? Ахир таҳоратни қандай олиш ҳақидаги оят бундан кейинги сурада – Расулуллоҳни вафотидан 4-5 ой олдин тушган, лекин Расулуллоҳ ундан аввал ҳам намоз ўқиган, таҳорат олган, хўша қандай олган? Бу саволга Анъом сурасининг 83-80-оятларда жавоб берилади. Яъни, Расулуллоҳга ҳали ҳануз бир масалада тўлиқ оят тушмаган бўлса, ўша масалада ўзидан аввалги пайғамбарларга нозил бўлган илоҳий китоблардаги ҳукмларга амал қилиб туришлик буюрилган.

[16] Яъни, таҳорат ёки ғусл қилиш учун сув топа олмасангиз. Сув билан таҳорат олишда қўлларни тирсакларгача ювинглар, деб ишорат қилиб белгилаб берилди. Таяммумда эса фақатгина қўллар дея келтирилди ва тирсаклар айтилмади. Шу сабабли таяммум қилишда икки қўлни ўзини бўғимлари билан бирга тоза тупроқ билан силаб қўйиш қўлни таяммуми дейилади.

[17] Мўминлар Аллоҳнинг китобига чақирилганида, фақатгина “Эшитдик ва итоат этди (бош устига)” дейишлари керак. Қуръон Аллоҳнинг китоби эканини тушуниб етган ҳар бир мусулмон шундай сўз беришга ва унга амал қилиб яшашга мукаллафдир. (Қаранг: Бақара 2/285, Нур 24/51.) Аллоҳ таоло ўшандай кимсаларни мақтаб шундай марҳамат қилади: (Раъд 13/19-24).

[18]  أَقْرَبُ калимаси исми тафзил эмас, сифати мушаббаҳа ўлароқ маъно берилди. Чунки, оят адолатсиз ҳаракат қилишни ман қилмоқда. Демак уни зидди исми тафзил бўлмайди.

[19] Куфр – беркитиш, тўсиҳ дегани (Муфрадот). Беркитиш ва тўсиш тан олмасликдир.

[20]

[21]   Бу қарз Аллоҳни розилиги учун ва унинг йўлида бир мусулмон ўзини моллари ва жонларидан қилинган сарф-харажатлари ҳисобланади. (Қаранг: Бақара 2/245), (Ҳадид 57/11, 18), (Тағобун 64/17), (Муззаммил 73/20).

[22] Аҳли Китоб зиммасига юклатилган катта аҳд қуйидаги оятларда баён қилинган: (Бақара 2/40-41, 89-91, Аъроф 7/157.)

[23] Қарзи ҳасана – Аллоҳ ризоси учун, Унинг йўлида қилинган сарф-ҳаражатлардир. Инсонларга берилган қарзлар қарзи ҳасана дейилмайди. (Бақара 2/245, Ҳадид 11/11-, 18, тағобун 64/17, Муззаммил 71/20)

[24]   (Бақара 2/217- оятга кўра ГУНОҲ), (Аъроф 7/193-оятига кўра ЁМОНЛИК), (Аъроф 7/195- оятга кўра ХАТО).

[25]   Аллоҳ Таоло бу оятда икки хил амр берган: бири уларни “афв” қилиш, яна бири “софҳ” қилиш. Афв – қилган ёмон ишига жазо бермаслик дегани. Сафҳа – Қилган ёмонлигини йўқ деб билиш, ёмонлик қилмагандек муомала қилиш, ёмонлик қилувчига нисбатан қилинадиган муомала ва муносабатларда янги саҳифа очиш деган маъноларни ифодалайди. Қўшимча маълумот учун Бақара сурасининг 109- оятига қаранг.

[26] Муҳсин калимасидан иккита фарқли маъно чиқади:

Бировга моддий яхшилик қилувчи.

Ўз вазифасини ёки қилаётган яхши ишини пухта, чиройли ва маромига етказиб бажарувccи (Лисан, Муфрадот).

[27]   Бу ҳақиқатнинг бир қисми – келажак пайғамбарга ишониб, уни қўллаб қувватлаш вазифаси эди. Қаранг: Бақара 2/286 ва изоҳи.

[28]   Аллоҳнинг оятларига яъни унинг амрига итоат этмаган миллатга дунёда бериладиган Аллоҳнинг жазо турларидан бир тури мана шу оятда айтиб ўтилган.

[29]   Ўз китобини яхши билган мутахассис. Ўз даврининг пайғамбарига юборилган илоҳий китобдан яхшигина хабари бор ва у ҳақда етарли илмга эга бўлган кишилар.

[30]   Бу оятда Қуръон ўзидан аввалги китоблардаги баъзи ҳукмларни қандай қилиб насх этганини кўрсатиб бермоқда. Бу ҳақдаги битта оят қуйидагича: “Биз агар бир оятни насх қиладиган бўлсак, уни ўрнига ё ундан ҳам яхшироқ ёки айнан у билан бир хил бўлган оятни келтирамиз.” (Бақара 2/106.)

Насх – бир китобдаги нарсани бошқа бир китобга кўчиришдир, (ал-Айн) Агар ҳар иккала китобни эгаси битта шахс бўлса, аввалги китобдаги нарсаларни аксариятини ўзгартирмасдан янги китобга кўчириб қўяди, бир қисмини эса аввалги китобдаги нарсалардан ҳам яхшироғига алмаштириб қўяди. Ҳеч аввалги китобдаги нарсадан кўра кейинги янги китобига аввалгисидан қийинини ёзмайди. Шу сабабли, насх ё бир хил оят билан ёки ундан ҳам яхшироқ оят билан амалга оширилади. Аллоҳ аввалги китобларидаги ҳукмларини энг сўнги китобида муҳофаза қилиб сақлаб қолган ва шундай деган: “Аллоҳ Нуҳга нимани амр қилган бўлса, сизлар учун ҳам айнан ўша нарсани бу диннинг қонуни/шариати қилиб тайинлади. Сенга ваҳий қилганимиз, Иброҳимга, Мусога ва Исога буюрган нарсамиз шудир: Бу динни ўз ҳолатида сақлаб қолинглар ва бир-бирингиздан бўлиниб айрилиб кетманглар.” (Шўро  42/13)

Юқоридаги оят Қур’он аввалги китоблардаги баъзи оятларни ўз ичига олмаганини билдиради. Аввалги китоблардаги баъзи ҳукмлар эса, янада яхшиси билан алмаштирилган. Масалан, Мусулмонлар авваллари рўзани аввалги умматлар каби тутишар эди (Бақара 2/183), кейинчалик Аллоҳ рўза ҳақида бир қанча енгилликлар билан алмаштириб берди (қаранг: Бақара 2/187).

[31]  Афв – луғатда артиб юбормоқ, ўчириб юбормоқ, қилган ишини юзига солмаслик деган маъноларни билдиради. Бу оятдаги маъноси эса ошкор қилмасликни билдиради.

[32] “Оламлар” калимаси ёфаришталар ва жинларга, осмонлар-у ер ва улар орасидаги барча борлиқларга, ёки замондош инсонларга ишорат қилади.

[33]   Бу оятлар Мусо алайҳиссалом замонидаги Исроил авлодига алоқадор. Шу сабабли, уларга хоҳ “оламларга ҳеч кимга берилмаган неъматларни уларга берилиши” бўлсин хоҳ “Муборак заминни уларга ватан қилиб берилиши” бўлсин, буларнинг барчаси ўша замонга оид эканига Қур’они карим охирги набий Муҳаммад алайҳиссаломни оламлар учун Аллоҳни раҳмати (қаранг: Анбиё 21/107) ўлароқ юборилгани очиқ далолат қилмоқда. Ер юзининг муайян бир парчаси бўлган бир юрт маълум бир миллатга ватан қилиб берилиши ҳам шартли равишдадир. Чунки, бу ўша миллатни салоҳияти ва Аллоҳ йўлида тўғри-дуруст ҳаёт кечиришига боғлиқдир (қаранг: Анбиё 21/105).

[34]   Яъни, мени сўзим фақат ўзим билан қариндошим Ҳорунга ўтади.

[35] “Мени ҳам” ибораси Мени ўлдирганингни гуноҳини дегани бўлади. Чунки ҳеч ким ҳеч ҳеч кимнинг гуноҳи учун жаҳаннамга кирмайди (Анъом 6/164, Исро 17/15, Фатир 35/18, Зумар 39/7, нажм 53/38).

[36] Шу боис, Аллоҳ таоло ҳар замон нафсингизга, яъни орзу-истакларингизга эргашмасликка, кўнгил истаган ҳар нарсани амалга оширмасликка, балки доимо ақл тарозиси билан ўлчаб амал қилишга буюрмоқда.

[37] Ҳозирги кунимизда аксар яҳудийларнинг одати ва ҳаёт йўли бўлиб қолмоқда ҳаддан ошиш, меъёрни ва чегарани бузиш. Уларга нисбатан жуда ҳам эҳтиёт бўлишимиз ва ҳар турли режаларидан огоҳ бўлишимиз керак.

[38]

[39] Амалда бўлмаган, фақатгина фикрлар жангида бундай жазо берилмайди. Исломда сўз эркинлиги бор. (Қаранг: Оли имрон 3/186.)

[40] У жазолар жиноятчиларнинг жиноятига мос равишда ижро этилади. Аллоҳ дунё дам, охиратда ҳам жиноятчиларнинг жазосига тенг жазо беради (Шўро 42/40). Ер юзида амалга оширилган террорлик (босқинчилик ва тажовузкорлик) жиноятларининг оғирлиги ва ўта оғирлигига қараб жазо белгиланади. Инсонларнинг жонига қасд қилинган ҳолатларда ўлдирилади. Инсонларнинг мол-давларига тажовузлик қилган бўлса, қўл-оёқлари кесилади. Агар инсонларни тинчлигини бузган ва хаётига хавф солган бўлса, уларни ўша юртдан сургун қилинади. Ширк, кофирлик, динидан қайтиш ва шу каби хатти-ҳаракатлар ҳар на қадар катта гуноҳ бўлса-да, ер юзида фасод чиқариш ишига кирмагани учун, уларга жазо берилмайди. Чунки, динда ҳеч қандай босим ва мажбурлаш йўқ (Бақара 2/256, Оли имрон 3/72-73, 186, Моида 5/13). Имон ва солиҳ амалдан бошқа ҳар қандай жонли ёи жонсиз борлиқларни Аллоҳ билан ўзини орасига қўйиш ширкни келтириб чиқаради (Аъроф 7/3, Зумар 39/3).

[41] Қўшимча маълумот учун Фурқон 25/68, Бақара 2/178, Муҳаммад 47/4, Моида 5/33 оятларига қаранг.

[42] Аллоҳнинг мағфиратига мушарраф бўлиш учун, ўз вақтида тавба қилиб, ўзини тузатиб олиши керак.

[43]   Тақво учун Бақара 2/2 ва изоҳига қаранг.

[44]  Васила – Инсонларни Аллоҳнинг розилигига улаштирувчи ва яқинлаштирувчи амаллардир (Каҳф 18/110, Сабаъ 34/37). Имон ва амалсиз ҳеч ким ҳеч қачон Аллоҳнинг розилигига эриша олмайди. Бундан бошқа йўллар билан Аллоҳнинг розилгиига улашмоқчи бўлган кишилар йўлдан адашган бўлади. Имон ва амали солиҳдан бошқа хоҳ жонли, хоҳ жонсиз бўлсин ҳар нимани васила қилган инсонлар ширкка яқинлашиб қолган бўлади.

[45] Жиҳод – душманни, шайтонни (ёвузликни) ёки ўз орзу-истакларига қарши чиққан ҳолда Аллоҳнинг амрига бўйсуниш учун қилинган ҳар қандай фидокорликдир (Муфрадот). Бошқача қилиб айтганда, Аллоҳнинг динига кўра яшаш учун қўлидан келган ишни қилиш жиҳотдир. Аллоҳ учун имонини ва ватанини ҳимоя қилган ҳолда жанг қилиш ҳам жиҳод дейилади.

[46] Оят бошидаги алиф-лом мавсул маъносида олинди, сифатисариҳа эса мавсул қилиб таржима қилинди. Шу боис ҳар сафар ўғирлик қилганида қўли кесилаверади.

[47] Ўғрилик қилган киши қўлга тушмасидан аввал айбини тан олса ва ўғрилган нарсасини жойига қайтаиб қўйса, унга нисбатан бу жазо қўлланилмайди.

[48]   Куфр – бор нарсани беркитиш, тўсиш, ёпиш деган маъноларда келади. Оятларни беркитишда ва яширишда бир-биридан ўзиб кетаётган кишилар деб изоҳ бердик.

[49]   Ҳидоят – Тўғри йўлга етакловчи раҳбар, раҳнамо, йўлбошчи, дастур деган маъноларни билдиради.

[50] Аллоҳнинг китоби билан ҳукм қилмасдан, эвазига қандайдир бир манфаат олган кишилар кофир – Қуръонни тан олмаган ҳисобланади.

[51] Ибн касирни Абдуллоҳ Ибн Аббосдан келтирган ривоятига кўра, бу оятдаги каффоратни жароҳат етказган кишига нисбатан ишлатдик. (Қаранг: Ибн Касир тафсири, Моида 45-оят.)

[52]   Золимлар – ноҳақлик қилувчилар, хатога қўл урганлар.

[53]    Ҳидоят – Тўғри йўлга етакловчи раҳбар, раҳнамо, йўлбошчи, дастур деган маъноларни билдиради.

[54]   Фосиқ – Аллоҳ нозил қилган нарсага қатъий ишонч ҳосил қилмагани сабабли у билан ҳукм қилмаган, натижада тўғри йўлдан чиққан кишидир.

[55]   Оли Имрон 3/81-82 ва Анъом 6/83-39- оятларга қаранг.

[56]   Инсонларни имтиҳон учун эмас, балки мажбурий куч билан итоат эттириш ўлчовига кўра яратса эди, ҳолат фарқли бўлар эди.

[57]   Тўлашиб тортишишни ўрнига яхши ишларда илдамлик кўрсатишда давом этишимиз кераклигига ишора қилинмоқда. Қаранг: Бақара 2/147-148.

[58]   Валий калимаси учун Бақара 2/107- оятга қаранг. Бундан ташқари, валий камиса ҳамкор, ҳомий, яқин дўст, раҳбар, бошлиқ, энг яқин қариндош деган маъноларни ҳам ўз ичига олади. Айни суранинг 56- оятига кўра, валий калимасига “тарафдор” маъноси берилиши мумкин эканига ҳам ишора бор. Аллоҳни, Расулини ва мўминларни валий қилиб олганлар – Аллоҳнинг тарафдорларидир ва улар ғолиб келувчилардир” деган маънони ифода қилмоқда. Бу оятдан шу нарса маълум бўладики, ҳамкорлик, дўстлики, тарафдорлик, ҳомийлик, биродарлик ва шу каби нарсаларда мўминлар бўла туриб, уларни қўйиб ғайридинларни улардан афзал билиб ғайридинларга ён босиб кетганлар, айнан ғайридинларнинг ўзи бўлиб қолади. Нисо 4/144 оят ҳам айнан шунга буюрмоқда.

[59]   Зулм – бирон бир нарсани уни ўзига хос бўлмаган ўринда қўлланиш дейилади. Қисқача қилиб айтганда ҳақсизлик/ноҳақлик дейилади. Бу нарса ё камайтириш ёки кўпайтириб юбориш билан, ё  вақтини ёки ўрнини алмаштириб қўйиш билан содир этилади. Масалан, кавлаш керак бўлмаган ерни кавласа, ерга зулм қилди дейилади. Зулм уч хил бўлади;

  1. Инсон билан Аллоҳ ўртасидаги зулм бўлиб, бу энг катта зулм ҳисобланади. Куфр, ширк ва мунофиқлик мана шу тоифага киради.
  2. Инсонни ўзи билан бошқа инсонлар ўртасидаги зулм. Бундай ҳолатларда мазлумга золимдан ҳақи олиб берилади.
  3. Инсонни ўзига ўзи қилган зулми ҳисобланади. (Муфрадот)

[60]   Бошқа диндагилар, айниқса яҳудий ва христианлар мусулмонларга дўст бўлмайди ва бўла олмайди ҳам. Улар фақат бир-бирининг дўсти бўлади, бир-бирларини қўллаб қувватлайди. Баъзан уларни мусулмонларга яқинлашишига гувоҳ бўламиз, лекин бу уларни ўз манфаатлари йўлидаги хатти-ҳаракатларидир. Мусулмонлар буни асло унутмаслиги ва ўзаро дўстлик ришталарини мустаҳкамлаши ва кучайтириши зарур. Мусулмонларни орасига кириб олган иккиюзламачи мунофиқлар уларни кофирларга мойил қилмоқчи бўлишади. Имон аҳли бу кабилардан ҳам эҳтиёт бўлиши ва хабардор бўлиши керак.

[61] Бу оятда илтифот қоидаси таржимада ишлатилмади.

[62] Демак бу ва бундан кейинги оятда айтиб ўтилган кимсаларни ўзига яқин ва сирдош дўст тутиб олишлик Аллоҳга нисбатан гуноҳ қилган бўлади ва имони заифлигини билдиради.

[63]   Улар бу сўзи билан “Аллоҳ бахил” демоқчи бўлишади.

[64]   Аллоҳ таоло бениҳоя сахийдир. Муносиб бўлган кишига беҳисоб ризқ ва неъмат бера олади.

[65]   Аллоҳ таоло бениҳоя сахийдир. Муносиб бўлган кишига беҳисоб ризқ ва неъмат бера олади.

[66]   68- оятга кўра Қур’он.

[67]   Яъни, улар ер ости ва ер усти бойликларидан фойдаланган, қилган тижоратларидан фойда ва қилган зироатларидан мўл-ҳосил олган ва шундай қилиб тўкин-сочинликда яшашган бўлар эдилар. Аллоҳ нозил қилган китобга тўлиқ амал қилиш, кишини ҳам маданий ва ҳам иқтисодий жиҳатдан инсоният жамиятининг олдида обрў-эътибор билан биргаликда бахт-саодат ва тўкин-сочинликда яшашнинг энг юқори палласига олиб чиқади. Илоҳий китобни тарк қилиб, ўз шахсий манфаати фалсафасига кўра ҳаёт кечиришга уринаётган кишилар ҳар жиҳатдан орқада қолади, камбағаллик, йўқсиллик, паришонлик ва хорлик ичида яшайди. Осмондан ёғадиган ёмғир ёғмай қолса ёки ер остидаги фойдали моддалар йўқ бўлиб кетса, ҳеч ким қайтариб ўрнига қўя олмайди. Инсонларнинг аксарияти бу ҳақда тафаккур қилмайдилар.

[68]   Таблиғ – етказиш, билдириш, улаштириш деган маъноларда келади. Бу оятда таблиғ – хабар ва мактубни етказиб бериш деган маънони ифодаламоқда.

[69]   Собиийлар ҳақида Бақара 2/62- оятда маълумот берилди.

[70] Яъни, Қуръонда билдирилган тавҳид ва ихлосга асосланган бир шаклда ишониб амал қилса, уларнинг ҳеч бири учун охуратда қўрқув ҳам, ғам-андуҳ ҳам бўлмайди.

[71]   Насороларнинг бир фирқаси: “Аллоҳ Марямнинг ўғли Масиҳдир” деса, яна бир фирқаси: “Аллоҳ учта илоҳнинг учинчисидир” дейди. Аллоҳ таоло бу оятларда ҳар иккала фирқадаги бу қабиҳ сўзни айтаётган кишиларни кофир бўлганини эълон қилмоқда.

[72] Таом еган ҳар бир инсон уни албатта чиқаради. Демак, Исо алайҳиссалом ҳам, Марям онамиз ҳам инсон бўлган, бунга ҳеч қандай шубҳа йўқ.

[73]  Аҳли китоб – Ўзлари ишонган илоҳий китобни яхши биладиган мутахассислардир.

[74] Бу оятга кўра, динга бирон бир янгилик қўшиш, ёки ундаги бирон-бир ҳукмни чиқариб ташаш йўлдан адашиш ҳисобланади, залолат дейилади.

[75]   78-90 оятлар, ёмон ишлардан бир-бирини қайтариб тўсмаслик Аллоҳга исён қилиш ва ҳаддан ошиш эканини ифода қилмоқда.

[76] Муфрадотга кўра шу маъно берилди.

[77] Роҳиблар ҳақида Оли имрон 3/113-115-оятларда айтиб ўтилган.

[78]

[79]

[80] Муҳсин калимасидан иккита фарқли маъно чиқади:

Бировга моддий яхшилик қилувчи.

Ўз вазифасини ёки қилаётган яхши ишини пухта, чиройли ва маромига етказиб бажарувccи (Лисан, Муфрадот).

[81] Куфр – беркитиш, тўсиҳ дегани (Муфрадот). Беркитиш ва тўсиш тан олмасликдир.

[82]   Қуръонда ҳалол деб айтилган нарсаларни бошқа манбаларга асосланиб ҳаром қилиб олиш ҳаддан ошишдир.

[83]   Араб тилида الخمار = алхимор– бошни тўсувчи, الخمر = алхомр – ақлни тўсувчи нарсага айтилади. Бу калиманинг кунимиздаги маънолари сархуш қилувчи ичимликлар ва наркотик моддалар дейилади.

[84] “Қимор турлари” деб маъно берилган майсир калимаси учта оятда сархуш қилувчи нарсалар билан ёнма-ён келади (Бақара 2/219, Моида 5/90-91). Осонлик билан мол-давлатга эришиш мақсадида пул маблағни тикиб таваккал қилиб ўйналган ҳар қандай ўйин юқоридаги оят ҳукмига киради, уларнинг барчаси қимор ҳисобланади.

[85]   Маъбад ва зиёратгоҳлардаги қурбонлик кесиш учун махсус тайёрларб қўйилган тошлар, атаб яқиладиган ўт-оловлар учун махсус дарахт ва маконлар, қадимги диний маросимлар ўтказиладиган тошлар юқоридаги оят ҳукмига киради.

[86]   Жоҳилият араблари сафарга чиқиш, жанга бориш, уйланиш, шубҳали гўдакларни насабини тайинлаш, тижорат билан шуғулланиш, қудуқ очиш ва ҳатто қимир ўйнаш ёки ўйнамаслик каби ўзларига муҳим деб ҳисобланган ишларида уни қилишлик ёки қимаслик тўғрисида бир қарорга келиш учун ёғочдан тақалган ва унга қанот ҳам ясалмаган нозик ва узун ўқлардан фойдаланишган. Ўша ўқларга “бажар” ёки “бажарма” деган маънодаги ёзувлар ёзишар ва у ўқларни бир идишга ташлаб улардан танлаб олишар эди. Нима деб ёзилган ўқни олса, демак бошламоқчи бўлиб турган ишини хайрли ёки хайрсиз эканига ўша ўқдаги ёзувга ишонишар ва унга кўра ҳаракат қилишар эди.

[87] Расул = رسول калимасидан аввало элчи олиб келган нарса, кейин элчининг ўзи тушунилади.

[88]   Яъни, Аллоҳга ва Расулига итоатсизлик қилиб қўйишдан эҳтиёт бўлинглар. Оятларда “Аллоҳ ва Расули” дея келтирилган жумлалар, аксарият ҳолларда “ Аллоҳга, яъни Аллоҳни элчиси олиб келган оятлар ва ҳукмларга бўйсунинглар” деган маъноларни ифода қилади. Чунки “Аллоҳга итоат қилинглар” деган сўздан кейин уни эшитган мусулмонлар: “Аллоҳга қандай итоат қилайлик? Биз Уни кўрмасак, эшитмасак, У билан юзма-юз гаплашмасак… каби саволлар бериши мумкин эди. Лекин, Оятларда бундай саволларга ўрин қўйилмаган.

[89]   Бу оят, тавба қилиб ўзини ва қилган гуноҳ ишларини тузатган кишиларни тавбадан аввал еб-ичган ярим нарсалари ҳақида баён қилмоқда ва айниқса, 90- оятда тақиқланган “хомр”дан яъни, еганда, ичганда ва бошқа турли йўллар билан истеъмол қилганда маст ва сархуш қилувчи нарсаларни истеъмол қилган нарсаларидан жавобгарликка тортилмаслигини билдиради.

Қилган гуноҳ ишларидан тавба қилиб ўзини тузатганлар ва Аллоҳга йўналган кишилар ҳақида бошқа оятлар ҳам бор, улар қуйидагича: (Аъроф 7/153, Жаҳл 16/119, Ёга 20/82, Фурқон 25/68-71)

[90] Муҳсин калимасидан иккита фарқли маъно чиқади:

Бировга моддий яхшилик қилувчи.

Ўз вазифасини ёки қилаётган яхши ишини пухта, чиройли ва маромига етказиб бажарувчи (Лисан, Муфрадот).

[91]   Аллоҳни кўрмаса ҳам ғойибона қўрқадиганларни, ёки ич-ичидан Аллоҳдан қўрқадиганларни деб ҳам маъно бериш мумкин. (Бақара 2/1-2 оятлари ва изоҳига мурожаат қилинг.)

[92]   Яъни, Аллоҳ таоло Ҳаж вақти бўлган Зулқаъда, Зулҳижжа ва Муҳаррам ойларида уруш қилишни ҳаром қилди, бу ойларни ҳурматига, ҳожиларга ҳожиларнинг қурбонликларига ва қурбонликларнинг бўйинларига осиб қўйилган нарсаларга кўз олайтиришни-тажовузни ҳаром қилди. Ҳаж ибодати бир неча жимлик иборат бўлса-да, Ҳаж мавсумини уч ой қилиб белгилаб қўйди. Бу вақт ичида мусулмонлар хавф-хатарсиз бемалол савдо-сўроқ билан шуғулланишига йўл қўйди ва ҳатто бунга тарғиб қилди.

[93]

[94]

[95]

[96] Жоҳилият араблари баъзи баҳоналар билан баъзи ҳайвонларни бутларига атаб уларни ўз ҳолига ташлаб қўйишар эди. Масалан, уларни сув ва ўтли жойларга бўш қўйиб юборишар, сирларини соғмас, минмас эдилар. Мана шундай қилиб уларни юқоридаги исмлар билан аташар эди. Улар бу ишларни ўз хоҳишлари билан қилсалар ва ўз хаёллари билан атасалар-да, бу номларни берилишини ва бу ишларни бажарилишини Аллоҳга буюрди деб Аллоҳга бўҳтон қилишар эди. Аллоҳ таоло уларни бу каби даъволарини ёлғон эканини ўртага қўймоқда.

[97]   Яъни, вазиятни ўзгартириш, ёки ёлғон қасам ичиш, ё бўлмаса меросга хиёнат қилиш мақсадида гувоҳлик қилишгани сезилиб қолса.

[98]   Яъни, маййитнинг меросхўрларидан.

[99]   Имон қалб ва ундаги тасдиқдан ташкил топганлиги сабабли,  қалбдаги имонни Аллоҳдан бошқа ҳеч ким билмайди. Демак, Аллоҳни элчиларига нисбатан берилган жавоб қанчалик самимий эканини пайғамбарлар билишмайди, ёлғиз Аллоҳ билади. Айниқса, улар вафот этганидан кейин уммати нима аҳволга тушганидан ҳам хабари бўлмайди.

[100] Бу оятдаги расул калимаси Инжилга ишорат қилади. Расул калимаси ҳам юборилган китобга ишорат қилганидек, уни олиб келган шахсга нисбатан ҳам ишлатилади. Бундан ташқари, агар оятдаги расул Исо алайҳиссаломга ишорат қилганида эди, ҳаворийлар “бизга гувоҳ бўл!” деб  Аллоҳга эмас, Исо алайҳиссаломга айтган бўлишар эди. Бунга Оли Имрон 3/52-оят мисол бўлади.

[101]   Яъни, у дастурхон тушган кун биз ва биздан кейин то қиёмат вақтигача дунёга келадиган диндор биродарларимиз учун байрам куни бўлиб қолсин, дастурхонни ўзи эса, Сени бизларга берган мўжизанг бўлиб қолсин, деган маъно чиқади.

[102] “Оламларда” деб таржима қилинган калима (عالمين – оламийн) калимасидир. Оламин деганда барча ақлли ва онгли мавжудотларни англатади (Ибн Касир Тафсири).

[103]   Зумар сураси 39/42 оятга кўра вафот – иши тугаган руҳни бадандан айрилишидир. Аллоҳ руҳни икки хил шаклда олади; бири уйқуга кетганда, бири ўлганда. Руҳ – худди компютер жиҳози ичидаги уни асосий программаси каби компютерни барча маълумотларини сақлаб туради. Шу сабабли, уйқуга кетган кишини ҳам ўлган кишини ҳам руҳини муҳофаза қилиб қолади. Уйқуга кетган кишини руҳи уйғонганида қайтиб киради, ўлган кишини руҳи эса вужуд қайта яратилганида киради. Чунки, руҳ ваъдамни худди ўзининг уйи каби қўлланади. (Қаранг: Мўминун 23/100 ва Таквир 81/7) Бу оятга кўра, Исо алайҳиссалом вафотидан кейинги илк Аллоҳ билан олиб борган суҳбати қиёматда бўлганлиги учун ҳозир у ўлган. Дунёга қайтиб келади деган нарса Аллоҳнинг китобида асло кўрсатилмаган.

[104] Содиқ ва сиддиқлар кимлар ва қандай амалларга эга бўлган кишилар экани Ҳужурот сурасининг 15- ва Ҳашр сурасининг  8-оятларида баён қилинган.

[105] Соффат сурасининг 61 ва Мутоффифийн сурасининг 26-оятида Аллоҳ таоло мана шундай муваффақият учун ҳаракат ва амал қилиш кераклигини билдириб ўтган.