Musulmonlar

105. Фил сураси

  1. Фил сураси, Маккада тушган, 5 оят. Тушиш тартиби 19, ёзилиш тартиби 105.

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ

Яхшилиги чексиз, эзгулик ва неъмат улашувчи – Аллоҳ номи билан.

(Фил 105/1)

أَلَمْ تَرَ كَيْفَ فَعَلَ رَبُّكَ بِأَصْحَابِ الْفِيلِ

Раббинг фил эгаларига қандай муомала қилганини кўрмадингми?

(Фил 105/2)

أَلَمْ يَجْعَلْ كَيْدَهُمْ فِي تَضْلِيلٍ

У уларни режаларини бузиб ташламаганмиди[1]?

(Фил 105/3)

وَأَرْسَلَ عَلَيْهِمْ طَيْرًا أَبَابِيلَ

У уларни устига тўп-тўп бўлиб учиб юрадиган булутлар юборган[2].

(Фил 105/4)

تَرْمِيهِمْ بِحِجَارَةٍ مِنْ سِجِّيلٍ

Булутлар уларни устига оловда қиздирилган тошлар отарди.[3]

(Фил 105/5)

فَجَعَلَهُمْ كَعَصْفٍ مَأْكُولٍ

Натижада, Раббинг уларни ичи еб битирилган пўстлоқдек қилиб қўйган[4].


[1] Бу сурада айтилган ҳолатлар – Аллоҳ таолонинг Қурайш қабиласига қилган яхшилигини, уларни душманларига қарши ҳеч қандай жангсиз ва қурбонларсиз ғолиб қилиб қўйганини кўрсатади. Қурайш сурасида ҳам айтиб ўтилганидек, уларни Аллоҳ таоло душмандан сақлаб қолиб эсон-омон қилиб қўйган, ҳурматини кўтариб эса, ҳар мавсумда турли юртларга тижорат сафари билан чиқишга имкон яратиб берган. Улар олиб борган моллар Каъба атрофидан борганлиги учун, бошқа жойдан келган моллар нарҳидан фарқли бўлган. Ундай ҳолат ҳатто ҳозирги кунимизда ҳам бўлиб, каъбадан келган буюм халқ кўзида бошқа молга нисбатан ҳурматлик ҳисобланади.

Каъбага филлар билан уруш очган қирол ва унинг халқи христиан динига мансуб бўлса-да, улар ҳам Ҳинти бутларига топиниши жиҳатидан Каъбадаги бутпарастларга қисман ўхшаб кетарди. Энг машхур ривоятга кўра, севимли Пайғамбаримиз Муҳаммад алайҳиссалом ўша йили дунёга келгани айтилади (Тафсири Ибн Касир). Бу сурани Қурайш сураси билан биргаликда ўқишни тавсия қиламиз.

[2] Оятдаги طَيْر (тойр) кўплик маъносини ҳам ўзида мужассам қилувчи бирлик исм бўлиб, уни бирлик шакли طائر (тоир)дир. Тарафлари бор бўлиб ҳавода учуб (сузиб) юрган ҳар қандай жисмга тоир дейилади (Муфрадот). Икки қаноти билан учган қушлар ҳам тоирдир (Анъом 6/38). Қушлар деган маънони ҳам ифодалайдиган طَيْر= тойр калимаси агар алиф лом билан келган бўлса, у калимага қушлар деган маъно берилади. Бу оятдаги тойр калимаси алиф-ломсиз. Чунки бу оятдаги тойр калимасидан қушлар эмас, балки вулқондан ҳосил бўлган қора булутлар назарда тутилган. أبابيل = абобил – кетма-кет, тўп-тўп дегани (ал-Айн). Бу жумлага “орқама-орқа келган булутлар” деган маъно ҳам бериш мумкин (Лисанул Араб).

أبابيل = абобил – ибл калимасининг ўзагидан турланган бўлиб; уюм-уюм, оғир-оғир ва қамров деган маъноларни англатади (Мақойисул Луға). Мана шу учта маънони ўз ичига олган туя подасига ҳам ибл дейилади.

ابل = ибл – “ёмғир юкланган булутлар” деган маънода ҳам келтирилади (ал-Қомус). Араб тили олимларидан ал-Мубаррид “Ибл қандай яратилганига ҳеч эътибор қилмайдиларми?” (Ғошия 99/17) оятидаги иблга: “катта-катта булут тўплами” деб маъно берган (Шавконий, Фатҳул Қодийр).

[3] سِجِّيلٍ = сижжил – оловда қиздирилган лой дегани. Бу сўз Араб тилига Форс тилидан ўтган. Сижжил вулқон портлаши натижасида ҳалок бўлган Лут қавмини тепасига ҳам ёққан. Алоқадор оятлардан бир қисми: (Ҳижр 15/68-77; Зориёт 51/31-34.) Вулқон ва ундан отилиб чиққан майда қуйқум зарралар жаҳаннамни эслатгани ва ўзи ҳам жаҳаннамга қисман бўлса-да ўхшагани учун, сижжил калимасига “жаҳаннамда қиздириб таёрланган майда тошлар” деб таржима қилганлар ҳам бўлган.

[4] عصف = асф – дон ва уруғни устки пўстлоғига айтилади (Мақойис). Аллоҳ Асҳоби Филни ичи еб битирилган қобуғ каби ичи бўш қилиб қўйган (Лисанул Араб). Демак, лава жасадларни ичини ёқиб ташлаган ва ташқи қисмини тошдек қилиб қўйган.

Бу оятга кўра, агар “وادي النار = водий ан-нор”да қазилмалар олиб бориб, текширувлар ўтказилса, ўша вақтда ҳалок бўлган аскарлар ва филларни жасадлари ва қолдиқлари қотиб қолган ва ичи бўш ҳолда топилиши мимкин. Бу водий Муздалифа билан Мино орасида жойлашган. Водийни икки тарафига эътибор билан қараган ҳар ким, у ерда вулқон отилиб чиққанини изларини очиқ-ойдин кўриши мумкин.