Арш – юқори бошқарув ваколатини билдирувчи мажозий қўлланмадир. Туркий тилларда ҳукмрон инсонлар учун бу мақом «тахт», «лавозим», «мансаб» ёки «ҳукмронлик» деб номланади. Ҳукмрон инсонлар қўл остидагиларни бошқариши учун албатта битта тахтга муҳтож бўлмаганидек, Аллоҳ таоло ҳеч қандай тахт ёки ўриндиққа муҳтож эмас. У бир нарсага «Бўл» дейиши биланоқ пайдо бўла бошлайди (Бақара 2:117), (Оли Имрон 3:47), (Анъом 6:173), (Марям 19:35), (Ясин 36:82). Оятдаги «истава» калимаси араб тилида турли маъноларда ишлатилади. Бунга Қуръони Карим оятларининг ўзидан бир қанча мисоллар келтирамиз. «Истава» калимаси Ҳуд 11:44 оятда «қарор топди/ўрнашди», Мўминун 23:28 оятда «юксалди/кўтарилди», Қасос 28:14 оятда «тўлди», «тамомлади», Фуссилат 41:11 оятда «қасд қилди», «йўналди» деган маъноларда ишлатилган. Ундан ташқари «истава» калимаси араб тилида «истило», яъни «эгаллаш» ва «қўлга киритиш», деган маъноларда ҳам ишлатилади. Қуръонни тафсир қилишда нотўғри йўлни тутган айрим кимсалар Қуръон оятларидаги «истава ал-арш» жумласини «Аллоҳ аршга чиқди», «Аллоҳ аршга ўтирди», «Аллоҳ аршда макон топди», «Аллоҳ аршга жойлашди» каби нотўғри тафсир ва хато талқин қилишган. Сабаби, улар «истава» калимасининг маънолари орасидан фақат биттагина маънони олишган ва шу билан чекланиб қолишган. Аслида эса, Аллоҳ таоло нега аршга ва самога истиво қилганининг ҳикмати ва сабабини ўша оятларнинг ўзида ҳамда ундан олдинги ва кейинги оятларда тушунтириб берган. Масалан, Бақара 2:29 оятда Аллоҳ таоло само туман ҳолатида эканида самога истиво қилиб (самони қасд қилиб), туман ҳолатидан уни етти қаватли шаклга келтирганини айтган. Демак, «истава алал-арш» ва «истава-илас-само» жумлаларидаги «истава» калимаси «чиқди», ёки «ўтирди» маъносида эмас, балки «қасд» қилди, «йўналди», «бошқарувга ўтди» ёки «киришди», деган маънолар берилади. Шунингдек, «арш» калимасига «тахт», деб эмас, балки «бошқарув», мутлақ ҳукмронлик», деб маъно берилади. Чунки, Аллоҳ само ва аршга ўтириш ёки жойлашиш учун эмас, балки туман ва тутун ҳолатидаги самога шакл беришни ирода қилгани маълум бўлади. Буни оятнинг ўзи очиқлаб беряпти. Яна бир мисол, Юнус 10:3 оятда Аллоҳ еру осмонларни олти «кун»да яратиб бўлиб, кейин аршга истиво қилгани айтилган. Яъни яратилган еру осмонларни бошқаришни қасд қилган. Бу маънони ва бу хулосани эса оятнинг давоми: «Барча ишни/амрни тадбирини қилади/юргизади/бошқаради» деб баён қилмоқда. Демак, Аллоҳ таоло «аршга истиво қилди» дегани аршга чиқди ёки аршга жойлашди, деган маънода эмас, балки еру осмонларни бошқариш учун бошқарувга ўтди, деб маъно берилади. Агар биз ҳам Қуръони Карим оятларини ўша хатокорлар каби тафсир ва таржима қилсак ва бир калиманинг кўплаб маъноларидан фақат битта маъноси билан чекланиб қолсак, оятларнинг маънолари тамоман бузилиб кетади. Масалан, Қасос 28:14 оятдаги «истава» калимасини булар берган маъно билан чекланган ҳолда таржима қилсак, Мусо а.с. қачонки вояга етиб эмас, балки Мусо а.с. вояга ўтириб ёки вояга жойлашиб, ёки Мусо а.с. балоғат ёшига ўтириб, деган маъно чиқиб қолар эди. Шуни унутмайликки, ер ҳам коинот ҳам яратилган мавжудотлардир, улар макондир ва замон ичрадир. Аллоҳ эса коинот ва ер яратилишидан олдин ҳам бор эди, У на маконга ва на замонга муҳтож эмасди. Аллоҳ Буюк ва Олийдир.
Телеграм каналимиз:
