Musulmonlar

8. Анфол сураси

  1. Анфол сураси[1]

 بسم الله الرحمن الرحيم

Яхшилиги чексиз, эзгулик ва неъмат улашувчи – Аллоҳ номи билан.

يَسْأَلُونَكَ عَنِ الأَنفَالِ قُلِ الأَنفَالُ لِلّهِ وَالرَّسُولِ فَاتَّقُواْ اللّهَ وَأَصْلِحُواْ ذَاتَ بِيْنِكُمْ وَأَطِيعُواْ اللّهَ وَرَسُولَهُ إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ {1}

(Анфол 8/1)

Сендан анфол (жангда қўлга киритилган нарсалар) ҳақида сўрашмоқда. “Анфол (ҳукми) Аллоҳ ва Расулига (элчига юборилган китобга)[2] тегишли[3]”, деб айт. Аллоҳга нисбатан гуноҳ қилишдан сақланинглар ва орангизни тузатинглар. Агар ишонсангиз, Аллоҳ ва Расулига (элчига юборилган китобга) бўйсунинглар.

 

إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ إِذَا ذُكِرَ اللّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَإِذَا تُلِيَتْ عَلَيْهِمْ آيَاتُهُ زَادَتْهُمْ إِيمَانًا وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ {2}

(Анфол 8/2)

Мўминлар – Аллоҳ ёд этилганида юраклари титраган, уларга Унинг оятлари тиловат қилиб берилганида имон-ишончи ортган ва яратган Эгасига суяниб-таянадиганлардир.

 

الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاَةَ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنفِقُونَ {3}

(Анфол 8/3)

Улар намозини пухта адо этади[4] ва уларга эриштирган нарсамиздан (Аллоҳ учун) сарфлаб туради.

 

أُوْلَـئِكَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا لَّهُمْ دَرَجَاتٌ عِندَ رَبِّهِمْ وَمَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ {4}

(Анфол 8/4)

Ана шулар – чин мўминдирлар. Яратган Эгасига кўра[5] уларга даражалар, (гуноҳу жазоси) кечирилиш ва мўл-кўл ризқ бор.

 

كَمَا أَخْرَجَكَ رَبُّكَ مِن بَيْتِكَ بِالْحَقِّ وَإِنَّ فَرِيقاً مِّنَ الْمُؤْمِنِينَ لَكَارِهُونَ {5}

(Анфол 8/5)

Шу (анфол масаласида тортишганидек) ҳақ (сўз)[6] сабабли яратган Эганг сени уйингдан чиқарганида ҳам, мўминларнинг бир қисми ёқтирмаган эди.

 

يُجَادِلُونَكَ فِي الْحَقِّ بَعْدَمَا تَبَيَّنَ كَأَنَّمَا يُسَاقُونَ إِلَى الْمَوْتِ وَهُمْ يَنظُرُونَ {6}

(Анфол 8/6)

Қараб турган ҳолларида уларни ўлимга етаклаб кетилаётганидек, ўша ҳақ (сўз) ўртага чиққанидан кейин (ҳам) сен билан у ҳақида тортишмоқдалар.

 

وَإِذْ يَعِدُكُمُ اللّهُ إِحْدَى الطَّائِفَتِيْنِ أَنَّهَا لَكُمْ وَتَوَدُّونَ أَنَّ غَيْرَ ذَاتِ الشَّوْكَةِ تَكُونُ لَكُمْ وَيُرِيدُ اللّهُ أَن يُحِقَّ الحَقَّ بِكَلِمَاتِهِ وَيَقْطَعَ دَابِرَ الْكَافِرِينَ {7}

(Анфол 8/7)

Аллоҳ сизларга икки гуруҳдан бири аниқ сизларники бўлади,- деб сўз берганида[7], сизлар қуролсиз (карвон)ни сизники бўлишини хоҳлаётган эдинггиз. Аллоҳ эса,  Ўз сўзлари билан (сизларга берган) ҳақ ваъдаси[8] рўёбга ошишини ва оятларни тан олмайдиган (кофир)ларнинг илдизини қуритишни хоҳлаётган эди.

 

لِيُحِقَّ الْحَقَّ وَيُبْطِلَ الْبَاطِلَ وَلَوْ كَرِهَ الْمُجْرِمُونَ {8}

(Анфол 8/8)

Гарчи (Маккалик) жиноятчилар ёқтирмаса-да, Аллоҳ ҳақ (ваъдаси)ни рўёбга оширмоқчи ва ботилни (бузуқ тушунча ва тизимни) йўққа чиқармоқчи эди.

 

إِذْ تَسْتَغِيثُونَ رَبَّكُمْ فَاسْتَجَابَ لَكُمْ أَنِّي مُمِدُّكُم بِأَلْفٍ مِّنَ الْمَلآئِكَةِ مُرْدِفِينَ {9}

(Анфол 8/9)

(Бадрда) яратган Эгангиздан ёрдам сўраётганингизда, У: “Орқама-орқа келадиган мингта фаришта билан сизларга мадад бераман”, деб жавоб берган[9].

 

وَمَا جَعَلَهُ اللّهُ إِلاَّ بُشْرَى وَلِتَطْمَئِنَّ بِهِ قُلُوبُكُمْ وَمَا النَّصْرُ إِلاَّ مِنْ عِندِ اللّهِ إِنَّ اللّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ {10}

(Анфол 8/10)

Аллоҳ буни сизларга фақат хуш хабар бўлиши ва юракларингиз хотиржам бўлиши учун қилган. (Ундай) ёрдам фақат Аллоҳдан келади[10]. Шубҳасизки, Аллоҳ доимо ғолиб ва устундир, тўғри қарор берувчидир.

 

إِذْ يُغَشِّيكُمُ النُّعَاسَ أَمَنَةً مِّنْهُ وَيُنَزِّلُ عَلَيْكُم مِّن السَّمَاء مَاء لِّيُطَهِّرَكُم بِهِ وَيُذْهِبَ عَنكُمْ رِجْزَ الشَّيْطَانِ وَلِيَرْبِطَ عَلَى قُلُوبِكُمْ وَيُثَبِّتَ بِهِ الأَقْدَامَ {11}

(Анфол 8/11)

Ўшанда У сизларни хавфсиз бўлган ширин уйқуга толдирган. У билан сизларни поклаш, шайтоннинг вайронагарчилигини кетказиш, юрагингизга матонат ўрнатиш ва собит қадам қилиш учун устингизга осмондан ёмғир ёғдирган[11].

 

إِذْ يُوحِي رَبُّكَ إِلَى الْمَلآئِكَةِ أَنِّي مَعَكُمْ فَثَبِّتُواْ الَّذِينَ آمَنُواْ سَأُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُواْ الرَّعْبَ فَاضْرِبُواْ فَوْقَ الأَعْنَاقِ وَاضْرِبُواْ مِنْهُمْ كُلَّ بَنَانٍ {12}

(Анфол 8/12)

Ўшанда яратган Эганг Фаришталарга: “Мен сизлар билан биргаман, мўминларни жасоратлантиринглар. Мен ҳақни тан олмаганлар (кофир)ларнинг юрагига қўрқув соламан”,- деб ваҳий қилган. Қани энди (Эй мўминлар) уларнинг бўйин тепасига уринг ва бармоқ учларига уринг[12]!

ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ شَآقُّواْ اللّهَ وَرَسُولَهُ وَمَن يُشَاقِقِ اللّهَ وَرَسُولَهُ فَإِنَّ اللّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ {13}

(Анфол 8/13)

Чунки, улар Аллоҳ ва элчисининг қарши тарафидан ўрин олди. Ким Аллоҳ ва элчисининг қарши тарафидан ўрин олса, билсинки, Аллоҳ жиноят ила жазо ўртасида чамбарчас боғлиқлик ўрнатади.

ذَلِكُمْ فَذُوقُوهُ وَأَنَّ لِلْكَافِرِينَ عَذَابَ النَّارِ {14}

(Анфол 8/14)

Мана сизларга (эй кофирлар)! У (жазо)ни тотинглар энди. Оташ азоби ҳақни тан олмайдиган (кофир)лар учундир.

 

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ إِذَا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُواْ زَحْفاً فَلاَ تُوَلُّوهُمُ الأَدْبَارَ {15}

(Анфол 8/15)

Эй Аллоҳга ишониб-суянганлар! Ҳақни тан олмаган (кофир)лар билан ҳарбий ҳолатда тўқнашганингизда асло ортга чекинманглар!

 

وَمَن يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ إِلاَّ مُتَحَرِّفاً لِّقِتَالٍ أَوْ مُتَحَيِّزاً إِلَى فِئَةٍ فَقَدْ بَاء بِغَضَبٍ مِّنَ اللّهِ وَمَأْوَاهُ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ    {16}

(Анфол 8/16)

Ўша куни ким улардан (қўрқиб) ортга чекинса, Аллоҳнинг ғазабига йўлиқади ва унинг борар жойи жаҳаннам бўлади. Жуда ёмон аҳволга келишдир у! Жангга ўзгача бир услуб ва ўзгариш киритиш ёки бошқа бир қисмга қўшилиш мақсадида чекиниш бундан мустасно.

 

فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ وَلَـكِنَّ اللّهَ قَتَلَهُمْ وَمَا رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلَـكِنَّ اللّهَ رَمَى وَلِيُبْلِيَ الْمُؤْمِنِينَ مِنْهُ بَلاء حَسَناً إِنَّ اللّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ {17}

(Анфол 8/17)

Уларни сизлар ўлдирмадинглар, уларни Аллоҳ ўлдирди. (Ўқ) отганингда ҳам сен отмадинг, Аллоҳ отди[13]. Бу – мўминларни чиройли имтиҳондан ўтказиш учун эди. Шубҳасизки, Аллоҳ эшитади, билади.

 

ذَلِكُمْ وَأَنَّ اللّهَ مُوهِنُ كَيْدِ الْكَافِرِينَ {18}

(Анфол 8/18)

Шундай бўлади! Тўғриси, ҳақни тан олмайдиган (кофир)ларнинг хийласини Аллоҳ яксон қилиб юборади.

إِن تَسْتَفْتِحُواْ فَقَدْ جَاءكُمُ الْفَتْحُ وَإِن تَنتَهُواْ فَهُوَ خَيْرٌ لَّكُمْ وَإِن تَعُودُواْ نَعُدْ وَلَن تُغْنِيَ عَنكُمْ فِئَتُكُمْ شَيْئًا وَلَوْ كَثُرَتْ وَأَنَّ اللّهَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ {19}

(Анфол 8/19)

(Эй кофирлар!) Ҳақиқат ўртага чиқишини хоҳлаётган бўлсангиз, мана ҳақиқат ўртага чиқди. Агар (ноҳақлигингизни) тўхтатсангиз ўзингизга яхши бўлади. Агар (ноҳақликка) қайтсангиз, биз ҳам (керакли жавоб) қайтарамиз[14]. Кўп сонли бўлишингиз ишингизга ярамайди. Чунки, Аллоҳ мўминлар биландир.

 

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ أَطِيعُواْ اللّهَ وَرَسُولَهُ وَلاَ تَوَلَّوْا عَنْهُ وَأَنتُمْ تَسْمَعُونَ {20}

(Анфол 8/20)

Эй Аллоҳга ишониб-суянганлар! Аллоҳ ва Расулига (элчига юборилган китобга[15]) бўйсунинг. Эшитиб-тушуниб туриб ҳам ундан юз ўгирманглар!

 

وَلاَ تَكُونُواْ كَالَّذِينَ قَالُوا سَمِعْنَا وَهُمْ لاَ يَسْمَعُونَ {21}

(Анфол 8/21)

Эшитмагани ҳолда эшитдик (тушундик) деганлар каби бўлманглар.

 

إِنَّ شَرَّ الدَّوَابَّ عِندَ اللّهِ الصُّمُّ الْبُكْمُ الَّذِينَ لاَ يَعْقِلُونَ {22}

(Анфол 8/22)

Шубҳасизки, Аллоҳга кўра тирик мавжудотларнинг ёмони – ақлини ишлатмайдиган кар ва соқовлардир[16].

وَلَوْ عَلِمَ اللّهُ فِيهِمْ خَيْرًا لَّأسْمَعَهُمْ وَلَوْ أَسْمَعَهُمْ لَتَوَلَّواْ وَّهُم مُّعْرِضُونَ {23}

(Анфол 8/23)

Аллоҳ уларда яхшилик борлигини билса эди, уларга ҳақни мажбуран эшиттириб (англатиб) қўяр эди. (Уларнинг дилларида яхшилик бўлмагани учун) уларга мажбуран эшиттириб қўйган тақдирда ҳам, бош тортиб, (ҳақдан) юз ўгирган бўлар эди[17].

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ اسْتَجِيبُواْ لِلّهِ وَلِلرَّسُولِ إِذَا دَعَاكُم لِمَا يُحْيِيكُمْ وَاعْلَمُواْ أَنَّ اللّهَ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ وَأَنَّهُ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ {24}

(Анфол 8/24)

Эй Аллоҳга ишониб-суянганлар! Аллоҳ ва Расули (элчига юборилган китоб) сизларни тирилтирадиган нарсага чорлаганида, унга қулоқ солиб муносиб жавоб қайтаринглар[18]. Аллоҳ ҳар қандай шахс билан унинг қалби орасига киришини[19] ҳам, сизлар Унинг ҳукмига тўпланишингизни ҳам билиб қўйинглар.

 

وَاتَّقُواْ فِتْنَةً لاَّ تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُواْ مِنكُمْ خَآصَّةً وَاعْلَمُواْ أَنَّ اللّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ {25}

(Анфол 8/25)

Орангиздан фақат золимларга[20] тегиб-гина қолмайдиган (келганида сизларга ҳам тегадиган) фитнадан сақланинглар. Билиб қўйинглар, Аллоҳ жиноят ила жазо ўртасида чамбарчас боғлиқлик ўрнатади.

 

وَاذْكُرُواْ إِذْ أَنتُمْ قَلِيلٌ مُّسْتَضْعَفُونَ فِي الأَرْضِ تَخَافُونَ أَن يَتَخَطَّفَكُمُ النَّاسُ فَآوَاكُمْ وَأَيَّدَكُم بِنَصْرِهِ وَرَزَقَكُم مِّنَ الطَّيِّبَاتِ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ {26}

(Анфол 8/26)

Сон жиҳатидан оз, юртингизда эзилган-жафокаш бўлиб, инсонлар сизларни тутиб кетишидан қўрқаётганингизда, балки вазифасини адо этишар деб,  Аллоҳ сизларга яшайдиган юрт берганини, Ўз ёрдами билан сизларни дастаклаганини ва сизларни таъб тортадиган (покиза) нарсаларга эриштирганини ёд этинглар (эсингиздан чиқарманглар).

 

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ لاَ تَخُونُواْ اللّهَ وَالرَّسُولَ وَتَخُونُواْ أَمَانَاتِكُمْ وَأَنتُمْ تَعْلَمُونَ {27}

(Анфол 8/27)

Эй Аллоҳга ишониб-суянганлар! Аллоҳ ва Расулига (элчига юборилган китобга) хиёнат қилманглар. Сизларга ишониб топширилган нарсаларга ҳам билиб туриб хиёнат қилманглар[21].

 

وَاعْلَمُواْ أَنَّمَا أَمْوَالُكُمْ وَأَوْلاَدُكُمْ فِتْنَةٌ وَأَنَّ اللّهَ عِندَهُ أَجْرٌ عَظِيمٌ {28}

(Анфол 8/28)

Билиб қўйинглар! Мол-давлатингиз ҳам, фарзандларингиз ҳам фақат имтиҳондир. (Имтиҳондан ўтганларга) Аллоҳ ҳузурида улкан ҳақ ва эваз бор.

 

يِا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ إَن تَتَّقُواْ اللّهَ يَجْعَل لَّكُمْ فُرْقَاناً وَيُكَفِّرْ عَنكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ وَاللّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ {29}

(Анфол 8/29)

Эй Аллоҳга ишониб-суянганлар! Аллоҳга нисбатан гуноҳ қилишдан сақлансангиз, У сизларга ҳақни ноҳақдан ажрата олиш иқтидори (истеъдод) пайдо қилиб қўяди, ёмонликларингизни тўсиб-беркитиб қўяди ва сизларни (гуноҳ-у жазонгизни) кечириб юборади. Аллоҳ буюк фазл-у икром эгасидир.

 

وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُواْ لِيُثْبِتُوكَ أَوْ يَقْتُلُوكَ أَوْ يُخْرِجُوكَ وَيَمْكُرُونَ وَيَمْكُرُ اللّهُ وَاللّهُ خَيْرُ الْمَاكِرِينَ {30}

(Анфол 8/30)

Оятларни тан олмаган (кофир)лар бир вақтлар сени тўхтатиб қолиш, ёки ўлдириб юбориш ёхуд юртингдан чиқариб юбориш учун чора кўришаётган эди. Чора кўраётган бўлса, Аллоҳ ҳам уларга қарши чора кўраётган эди. Энг яхши чора кўрувчи Аллоҳдир.

وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا قَالُواْ قَدْ سَمِعْنَا لَوْ نَشَاء لَقُلْنَا مِثْلَ هَـذَا إِنْ هَـذَا إِلاَّ أَسَاطِيرُ الأوَّلِينَ {31}

(Анфол 8/31)

Уларга оятларимиз тиловат қилинганида “Бўлди, эшитдик. Айтсак биз ҳам худди шундай (оят) айтаверамиз. Бу – аввалгиларнинг ёлғон-елпи гапларидан бошқа нарса эмас”, дедилар[22].


وَإِذْ قَالُواْ اللَّهُمَّ إِن كَانَ هَـذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِندِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنَا حِجَارَةً مِّنَ السَّمَاء أَوِ ائْتِنَا بِعَذَابٍ أَلِيمٍ {32}

(Анфол 8/32)

Ўшанда улар: “Эй Аллоҳ! Агар бу (Қуръон) сен тарафингдан юборилган ҳақиқат бўлса, тепамизга осмондан тош ёғдир, ёки бизга аламли азоб юбор”, дейишган.

 

وَمَا كَانَ اللّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنتَ فِيهِمْ وَمَا كَانَ اللّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ {33}

(Анфол 8/33)

Сен уларнинг ичида эканингда, Аллоҳ уларни азобламайди. Улар мағфират сўраётганида ҳам Аллоҳ уларни азобламайди.

 

وَمَا لَهُمْ أَلاَّ يُعَذِّبَهُمُ اللّهُ وَهُمْ يَصُدُّونَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَمَا كَانُواْ أَوْلِيَاءهُ إِنْ أَوْلِيَآؤُهُ إِلاَّ الْمُتَّقُونَ وَلَـكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لاَ يَعْلَمُونَ {34}

(Анфол 8/34)

(Сизларни) Масжиди Ҳаромдан тўсаётганида Аллоҳ уларни азобламаслигига уларни қандай асоси бор экан?! Улар унинг мутаваллиси ҳам бўлмаган, унинг мутаваллилари – гуноҳлардан сақланадиганлардир. Аммо уларнинг кўпчилиги буни билмайди.

 

وَمَا كَانَ صَلاَتُهُمْ عِندَ الْبَيْتِ إِلاَّ مُكَاء وَتَصْدِيَةً فَذُوقُواْ الْعَذَابَ بِمَا كُنتُمْ تَكْفُرُونَ {35}

(Анфол 8/35)

Уларнинг Байтуллоҳ ёнида қилган ибодатлари фақатгина ҳуштак чалиш ва чапак чалишдан иборат, холос. “Оятларни тан олмаганингиз (кофирлигингиз) учун азобни тотинг энди.” (дейилади.)[23]

إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُواْ يُنفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ لِيَصُدُّواْ عَن سَبِيلِ اللّهِ فَسَيُنفِقُونَهَا ثُمَّ تَكُونُ عَلَيْهِمْ حَسْرَةً ثُمَّ يُغْلَبُونَ وَالَّذِينَ كَفَرُواْ إِلَى جَهَنَّمَ يُحْشَرُونَ{36}

(Анфол 8/36)

(Оятларни тан олмай) кофирлик қилганлар мол-мулкларини Аллоҳнинг йўлидан тўсиш учун сарфламоқда, сарфлашда давом этмоқда. Уларнинг сарф-харажатлари кейинчалик ўзларига ачинишу надоматга айланади, кейинчалик енгилишади. Кофирлик қилганлар жаҳаннамга йиғилади.

 

لِيَمِيزَ اللّهُ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ وَيَجْعَلَ الْخَبِيثَ بَعْضَهُ عَلَىَ بَعْضٍ فَيَرْكُمَهُ جَمِيعاً فَيَجْعَلَهُ فِي جَهَنَّمَ أُوْلَـئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ {37}

(Анфол 8/37)

Аллоҳ буни яхшини ёмондан ажратиш ҳамда ёмонни бир-бирига қўшиб жаҳаннамга тўплаш учун қилди. Ана шулар хонавайрон бўлувчилардир[24].

 

قُل لِلَّذِينَ كَفَرُواْ إِن يَنتَهُواْ يُغَفَرْ لَهُم مَّا قَدْ سَلَفَ وَإِنْ يَعُودُواْ فَقَدْ مَضَتْ سُنَّةُ الأَوَّلِينِ {38}

(Анфол 8/38)

(Оятларни тан олмай) кофирлик қилганларга айт: “Агар (кофирлик ва душманчиликни) бас қилсалар, ўтмишдаги гуноҳлари кечирилади. Агар яна қайтсалар[25], ўтмишдагиларга қўлланилган қонун уларга ҳам қўлланилади.

 

وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لاَ تَكُونَ فِتْنَةٌ وَيَكُونَ الدِّينُ كُلُّهُ لِلّه فَإِنِ انتَهَوْاْ فَإِنَّ اللّهَ بِمَا يَعْمَلُونَ بَصِيرٌ {39}

(Анфол 8/39)

Улар билан урушинглар[26], токи (уруш) фитнаси сўнсин; Аллоҳнинг дини тамоман ўз ўрнини топсин. Агар бас қилсалар[27], Аллоҳ қилмишларини кўриб турибди.

وَإِن تَوَلَّوْاْ فَاعْلَمُواْ أَنَّ اللّهَ مَوْلاَكُمْ نِعْمَ الْمَوْلَى وَنِعْمَ النَّصِيرُ {40}

(Анфол 8/40)

Агар (жангни тўхтатишдан) бош тортсалар, билиб қўйинглар, Аллоҳ сизларни бошқариб-идора қилувчингиздир, У қандай ҳам яхши бошқарувчидир, қандай ҳам яхши ёрдамчидир.

 

وَاعْلَمُواْ أَنَّمَا غَنِمْتُم مِّن شَيْءٍ فَأَنَّ لِلّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ إِن كُنتُمْ آمَنتُمْ بِاللّهِ وَمَا أَنزَلْنَا عَلَى عَبْدِنَا يَوْمَ الْفُرْقَانِ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ وَاللّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ {41}

(Анфол 8/41)

Агар Аллоҳга ва фурқон (тўғри билан нотўғри айрилган)[28] куни – икки қўшин тўқнашган куни қулимиз (Муҳаммад)га нозил қилганимиз (Қуръон)га ишониб-суянсангиз, билингки, нимаики ўлжа олган бўлсангиз, ўлжанинг бешдан бири Аллоҳга (Аллоҳнинг динини ривожига), Аллоҳнинг Элчисига ва унинг яқинларига, етимларга, чорасизлар ва йўлда қолганларга берилади. Аллоҳ ҳар нарсага ўлчов қўювчидир.

 

إِذْ أَنتُم بِالْعُدْوَةِ الدُّنْيَا وَهُم بِالْعُدْوَةِ الْقُصْوَى وَالرَّكْبُ أَسْفَلَ مِنكُمْ وَلَوْ تَوَاعَدتَّمْ لاَخْتَلَفْتُمْ فِي الْمِيعَادِ وَلَـكِن لِّيَقْضِيَ اللّهُ أَمْراً كَانَ مَفْعُولاً لِّيَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ عَن بَيِّنَةٍ وَيَحْيَى مَنْ حَيَّ عَن بَيِّنَةٍ وَإِنَّ اللّهَ لَسَمِيعٌ عَلِيمٌ {42}

(Анфол 8/42)

Ўшанда сизлар водийнинг (Мадинага) энг яқин қисмида, улар (Макка мушриклари) водийнинг узоқ қисмида ва карвон эса сизлардан бир оз пастроқда эди. Агар келишиб олганингизда ҳам бундай тенг келолмас эдингиз. Аммо, қарор берилган ишни (Аллоҳ) рўёбга ошириши, ўлган киши ҳақиқатни кўриб ўлиши, тирик қолган киши ҳам ҳақиқатни кўриб тирик қолиши[29] учун шундай қилди. Шубҳасизки, Аллоҳ эшитиб туради, билиб туради.

 

إِذْ يُرِيكَهُمُ اللّهُ فِي مَنَامِكَ قَلِيلاً وَلَوْ أَرَاكَهُمْ كَثِيرًا لَّفَشِلْتُمْ وَلَتَنَازَعْتُمْ فِي الأَمْرِ وَلَـكِنَّ اللّهَ سَلَّمَ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ {43}

(Анфол 8/43)

(Эй Муҳаммад!) Ўшанда сенга Аллоҳ уларни тушингда оз кўрсатди. Агар уларни кўп кўрсатса эди, тарқалиб кетиб, уруш ҳақида бир-бирингиз билан тортишиб қолар эдингиз. Аммо, Аллоҳ бундай ҳолатга тушиб қолишдан сизларни саломат сақлаб қолди. Аллоҳ диллардагини ҳам билади.

 

وَإِذْ يُرِيكُمُوهُمْ إِذِ الْتَقَيْتُمْ فِي أَعْيُنِكُمْ قَلِيلاً وَيُقَلِّلُكُمْ فِي أَعْيُنِهِمْ لِيَقْضِيَ اللّهُ أَمْرًا كَانَ مَفْعُولاً وَإِلَى اللّهِ تُرْجَعُ الأمُورُ    {44}

(Анфол 8/44)

У (Маккалик)ларга тўқнашганингизда ҳам Аллоҳ кўзингизга уларни оз кўрсатди, уларнинг кўзларига ҳам сизларни оз кўрсатди[30]. Қарор берилган ишни рўёбга ошириш учун Аллоҳ шундай қилди. Барча ишлар Аллоҳга тақдим этилади.

 

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ إِذَا لَقِيتُمْ فِئَةً فَاثْبُتُواْ وَاذْكُرُواْ اللّهَ كَثِيرًا لَّعَلَّكُمْ تُفْلَحُونَ {45}

(Анфол 8/45)

Эй Аллоҳга ишониб-суянганлар! Қўшинга тўқнаш келганингизда маҳкам туринглар ва Аллоҳни (Унинг сўзларини) ёдда тутингларки[31], мақсадингизга етасизлар.

 

وَأَطِيعُواْ اللّهَ وَرَسُولَهُ وَلاَ تَنَازَعُواْ فَتَفْشَلُواْ وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ وَاصْبِرُواْ إِنَّ اللّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ {46}

(Анфол 8/46)

Аллоҳ ва Расулига (элчига юборилган китобга[32]) бўйсунинглар – ўзаро талашиб-тортишманглар, акс ҳолда тарқалиб кетасизлар ва кучингиз кетиб қолади.

 

وَلاَ تَكُونُواْ كَالَّذِينَ خَرَجُواْ مِن دِيَارِهِم بَطَرًا وَرِئَاء النَّاسِ وَيَصُدُّونَ عَن سَبِيلِ اللّهِ وَاللّهُ بِمَا يَعْمَلُونَ مُحِيطٌ {47}

(Анфол 8/47)

Кучини кўрсатиб мақтаниш, оммага намойиш этиш[33] ва (инсонларни) Аллоҳнинг йўлидан тўсиш учун юртларидан чиққанлар каби бўлманглар. Аллоҳ уларнинг қилмишларини қамраб туради.

 

وَإِذْ زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ أَعْمَالَهُمْ وَقَالَ لاَ غَالِبَ لَكُمُ الْيَوْمَ مِنَ النَّاسِ وَإِنِّي جَارٌ لَّكُمْ فَلَمَّا تَرَاءتِ الْفِئَتَانِ نَكَصَ عَلَى عَقِبَيْهِ وَقَالَ إِنِّي بَرِيءٌ مِّنكُمْ إِنِّي أَرَى مَا لاَ تَرَوْنَ إِنِّيَ أَخَافُ اللّهَ وَاللّهُ شَدِيدُ الْعِقَابِ {48}

(Анфол 8/49)

Ўшанда шайтон уларга қилмишларини чиройли кўрсатиб: “Бугун булар орасида сизларни енга оладиган ҳеч ким йўқ, мен сизларни ёнингиздаман”, деган сўзни васваса қилди. Икки қўшин (тўқнаш келиб) бир-бирини кўрганида эса “Мен сизлардан узоқман. Сизлар кўрмаётган нарсани (фаришталарни) мен кўряпман. Мен ростдан ҳам Аллоҳдан қўрқяпман. Аллоҳ жиноят ила жазо ўртасида чамбарчас боғлиқлик ўрнатади”, деб ортга чекинди[34].

إِذْ يَقُولُ الْمُنَافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِم مَّرَضٌ غَرَّ هَـؤُلاء دِينُهُمْ وَمَن يَتَوَكَّلْ عَلَى اللّهِ فَإِنَّ اللّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ {49}

(Анфол 8/49)

У аснода (Маккадан келган) мунофиқлар[35] ва юрагида касали борлар[36]: “Буларни дини ўзларини алдаб қўйибди”, деётган эди. Аммо, ким Аллоҳга суяниб-таянса, (кўрадики), Аллоҳ доимо ғолиб ва устундир, тўғри қарор берувчидир.

 

وَلَوْ تَرَى إِذْ يَتَوَفَّى الَّذِينَ كَفَرُواْ الْمَلآئِكَةُ يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبَارَهُمْ وَذُوقُواْ عَذَابَ الْحَرِيقِ {50}

(Анфол 8/50)

Фаришталар Оятларни тан олмаган (кофир)ларни жонини олаётганида[37] кўрсанг эди! Улар кофирларни юзлари ва орқаларига[38] уриб: “Алангали оташ азобини тотинглар энди![39].

 

ذَلِكَ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ وَأَنَّ اللّهَ لَيْسَ بِظَلاَّمٍ لِّلْعَبِيدِ {51}

(Анфол 8/50)

Бу (жазо) – ўз қўлларингиз билан қилган гуноҳларингиз эвазига (берилади). Аллоҳ қулларига ҳақсизлик қилмайди”, дейишади.

 

كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَالَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ كَفَرُواْ بِآيَاتِ اللّهِ فَأَخَذَهُمُ اللّهُ بِذُنُوبِهِمْ إِنَّ اللّهَ قَوِيٌّ شَدِيدُ الْعِقَابِ {52}

(Анфол 8/52)

Уларнинг аҳволи Фиръавн хонадони ва улардан аввалгиларнинг аҳволига ўхшайди. Улар ҳам Аллоҳнинг оятларини тан олмади, Аллоҳ ҳам гуноҳлари сабабли уларни (жазога) тутди. Аллоҳ кучлидир, жиноят билан жазо ўртасида чамбарчас боғлиқлик ўрнатувчидир.

ذَلِكَ بِأَنَّ اللّهَ لَمْ يَكُ مُغَيِّرًا نِّعْمَةً أَنْعَمَهَا عَلَى قَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُواْ مَا بِأَنفُسِهِمْ وَأَنَّ اللّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ {53}

(Анфол 8/53)

Бунинг сабаби: Бир халқ ўзидаги нарсани ўзгартирмагунча, Аллоҳ уларга берган неъматини ўзгартирмайди[40]. Чунки, Аллоҳ эшитади, билади.

كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَالَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ كَذَّبُواْ بآيَاتِ رَبِّهِمْ فَأَهْلَكْنَاهُم بِذُنُوبِهِمْ وَأَغْرَقْنَا آلَ فِرْعَونَ وَكُلٌّ كَانُواْ ظَالِمِينَ    {54}

(Анфол 8/54)

Уларнинг аҳволи Фиръавн хонадонининг ва улардан аввалгиларнинг аҳволига ўхшайди. Улар яратган Эгасининг оятларини ёлғонга чиқарди. Гуноҳлари туфайли уларни ҳалок қилдик, Фиръавн хонадонини сувга чўктириб юбордик. Уларнинг барчаси ҳақсизлик қилувчи (золим) эди.

إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِندَ اللّهِ الَّذِينَ كَفَرُواْ فَهُمْ لاَ يُؤْمِنُونَ {55}

 

(Анфол 8/55)

Аллоҳга кўра тирик мавжудотнинг энг ёмони – оятларни тан олмаганларидир. Энди улар (Аллоҳга) ишониб-суянмайди.

الَّذِينَ عَاهَدتَّ مِنْهُمْ ثُمَّ يَنقُضُونَ عَهْدَهُمْ فِي كُلِّ مَرَّةٍ وَهُمْ لاَ يَتَّقُونَ {56}

(Анфол 8/56)

Улар – сен улардан сўз олган, кейин ҳар сафар аҳдини бузган кишилардир. Улар гуноҳдан сақланмайди.

فَإِمَّا تَثْقَفَنَّهُمْ فِي الْحَرْبِ فَشَرِّدْ بِهِمْ مَنْ خَلْفَهُمْ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ{57}

(Анфол 8/57)

Шунинг учун, агар жангда уларга нисбатан устунликни қўлга киритсанг, уларни шундай қочириб юборгинки, (уни кўриб) орқадагилар ҳам қочиб кетсин. Балки, эсини йиғиб олишар.

وَإِمَّا تَخَافَنَّ مِن قَوْمٍ خِيَانَةً فَانبِذْ إِلَيْهِمْ عَلَى سَوَاء إِنَّ اللّهَ لاَ يُحِبُّ الخَائِنِينَ {58}

(Анфол 8/58)

Агар бир жамоани хиёнат қилишидан – хабар топиб – қўрқиб қолсанг, вазиятни тенглаштириб, сен ҳам уларга келишувни бузганингни билдириб қўй. Аллоҳ хиёнатчиларни ёқтирмайди.

 

وَلاَ يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُواْ سَبَقُواْ إِنَّهُمْ لاَ يُعْجِزُونَ {59}

(Анфол 8/59)

Оятларни тан олмаган (кофир)лар ўзиб кетишини хаёлига ҳам келтирмасинлар. Улар (сизларни) чорасиз аҳволга солиб қўёлмайди[41].

 

وَأَعِدُّواْ لَهُم مَّا اسْتَطَعْتُم مِّن قُوَّةٍ وَمِن رِّبَاطِ الْخَيْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدْوَّ اللّهِ وَعَدُوَّكُمْ وَآخَرِينَ مِن دُونِهِمْ لاَ تَعْلَمُونَهُمُ اللّهُ يَعْلَمُهُمْ وَمَا تُنفِقُواْ مِن شَيْءٍ فِي سَبِيلِ اللّهِ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ وَأَنتُمْ لاَ تُظْلَمُونَ {60}

 

(Анфол 8/60)

Сизлар у билан Аллоҳнинг душманини, ўзингизни душманингизни ва уларга яқин бўлган – сизлар билмайдиган, аммо Аллоҳ биладиган – бошқа душманларни ҳам чўчитадиган бўлиб, уларга қарши кучингиз етганича ҳарбий қувват ва жанговар отлар тайёрлаб қўйинглар[42]. Аллоҳ йўлида нимаики сарфласангиз, (унга қарши бериладиган ҳақ ва эваз) сизларга тўлиқ қилиб берилади. Сизларга ҳақсизлик қилинмайди.

 

وَإِن جَنَحُواْ لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَهَا وَتَوَكَّلْ عَلَى اللّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ {61}

(Анфол 8/61)

Агар улар тинчлик учун урушдан чекилсалар, сен ҳам чекин ва Аллоҳга суяниб-таян. Албатта, У эшитиб туради, билиб туради.

وَإِن يُرِيدُواْ أَن يَخْدَعُوكَ فَإِنَّ حَسْبَكَ اللّهُ هُوَ الَّذِيَ أَيَّدَكَ بِنَصْرِهِ وَبِالْمُؤْمِنِينَ {62}

(Анфол 8/62)

(Эй Муҳаммад!) Агар сенга хийла қилишмоқчи бўлса, сенга Аллоҳ етади. Сени Ўз ёрдами ва мўминлар билан қўллаб-қувватлаган Удир.

 

وَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ لَوْ أَنفَقْتَ مَا فِي الأَرْضِ جَمِيعاً مَّا أَلَّفَتْ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ وَلَـكِنَّ اللّهَ أَلَّفَ بَيْنَهُمْ إِنَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ {63}

(Анфол 8/63)

Мўминларнинг қалбини бир-бирига У бирлаштириб қўйди. Агар сен ер юзи тўла мол-давлат сарфлаганингда ҳам, уларни қалбларини бирлаштира олмас эдинг. Аммо, Аллоҳ бирлаштириб қўйди. Албатта, У доимо ғолиб ва устундир, тўғри қарор берувчидир.

يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَسْبُكَ اللّهُ وَمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ {64}

(Анфол 8/64)

Эй Набий! Аллоҳ сенга ҳам, сенга эргашган мўминларга ҳам кифоядир[43].

 

يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْقِتَالِ إِن يَكُن مِّنكُمْ عِشْرُونَ صَابِرُونَ يَغْلِبُواْ مِئَتَيْنِ وَإِن يَكُن مِّنكُم مِّئَةٌ يَغْلِبُواْ أَلْفًا مِّنَ الَّذِينَ كَفَرُواْ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لاَّ يَفْقَهُونَ {65}

(Анфол 8/65)

Эй Набий! Мўминларни жангга қизиқтир[44]. Агар сизлардан йигирмата бардошли (ҳарбий) бўлса, икки юзта (кофир душман)ни енгади. Агар сизлардан юзта бардошли (ҳарбий) бўлса, оятларни тан олмаган (кофир)лардан мингтасини енгади. Чунки улар тушунмайдиган қавмдир.

الآنَ خَفَّفَ اللّهُ عَنكُمْ وَعَلِمَ أَنَّ فِيكُمْ ضَعْفًا فَإِن يَكُن مِّنكُم مِّئَةٌ صَابِرَةٌ يَغْلِبُواْ مِئَتَيْنِ وَإِن يَكُن مِّنكُمْ أَلْفٌ يَغْلِبُواْ أَلْفَيْنِ بِإِذْنِ اللّهِ وَاللّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ {66}

(Анфол 8/66)

Аллоҳ сизлардаги кучсизликни билиб, энди юкингизни енгиллатди. Бундан кейин сизлардан юзта бардошли (ҳарбий) бўлса, икки юзта (кофир душман)ни енгади. Агар сизлардан мингта бардошли (ҳарбий) бўлса, Аллоҳнинг изни билан икки мингта (кофир душман)ни енгади. Аллоҳ бардошлилар биландир[45].

 

مَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَن يَكُونَ لَهُ أَسْرَى حَتَّى يُثْخِنَ فِي الأَرْضِ تُرِيدُونَ عَرَضَ الدُّنْيَا وَاللّهُ يُرِيدُ الآخِرَةَ وَاللّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ {67}

(Анфол 8/67)

Жанг майдонида[46] (душманни) то қаршилик қилолмайдиган қилиб енгмагунча ҳеч бир пайғамбарни асир олишга ҳаққи йўқ[47]. Сизлар дунё матоҳини хоҳлаяпсизлар. Аллоҳ эса кейингиликни[48] хоҳлаяпти. Аллоҳ доимо ғолиб ва устундир, тўғри қарор берувчидир.

 

لَّوْلاَ كِتَابٌ مِّنَ اللّهِ سَبَقَ لَمَسَّكُمْ فِيمَا أَخَذْتُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ {68}

(Анфол 8/68)

Агар Аллоҳнинг (аввалроқ) ёзиб қўйган қарори[49] бўлмаганида эди, олганингиз (ўлжа, асир ва фидя) туфайли сизларга буюк бир азоб тегар эди.

 

فَكُلُواْ مِمَّا غَنِمْتُمْ حَلاَلاً طَيِّبًا وَاتَّقُواْ اللّهَ إِنَّ اللّهَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ {69}

(Анфол 8/69)

Энди олган ўлжаларингиздан ҳалол-покини енглар[50]. (Ўлжа ҳақида) Аллоҳга нисбатан гуноҳ қилишдан сақланинглар. Албатта, Аллоҳ (гуноҳу жазодан) кечувчидир, эзгулик ва неъмат улашувчидир.

 

يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُل لِّمَن فِي أَيْدِيكُم مِّنَ الأَسْرَى إِن يَعْلَمِ اللّهُ فِي قُلُوبِكُمْ خَيْرًا يُؤْتِكُمْ خَيْرًا مِّمَّا أُخِذَ مِنكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ وَاللّهُ غَفُورٌ رَّحِيمٌ {70}

(Анфол 8/70)

Эй Набий! Қўл остингдаги асирларга: “Аллоҳ қалбларингизда (пайдо бўлган) бир яхшилик (тавба ёки имонни) билса, сизларга сизлардан олинган фидядан кўра яхши нарса бериб қўяди ва (гуноҳ-у жазоингиздан) кечиб юборади. Аллоҳ (гуноҳ-у жазодан) кечиб юборувчидир, эзгулик ва неъмат улашувчидир”, деб айтиб қўй.

 

وَإِن يُرِيدُواْ خِيَانَتَكَ فَقَدْ خَانُواْ اللّهَ مِن قَبْلُ فَأَمْكَنَ مِنْهُمْ وَاللّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ {71}

(Анфол 8/71)

Агар сенга хиёнат қилишмоқчи бўлса, (билгинки) улар аввал Аллоҳга ҳам хиёнат қилишган. Шу сабабли уларга қарши (сизларга) имкон берди. Аллоҳ билади, тўғри қарор беради.

 

إِنَّ الَّذِينَ آمَنُواْ وَهَاجَرُواْ وَجَاهَدُواْ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللّهِ وَالَّذِينَ آوَواْ وَّنَصَرُواْ أُوْلَـئِكَ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاء بَعْضٍ وَالَّذِينَ آمَنُواْ وَلَمْ يُهَاجِرُواْ مَا لَكُم مِّن وَلاَيَتِهِم مِّن شَيْءٍ حَتَّى يُهَاجِرُواْ وَإِنِ اسْتَنصَرُوكُمْ فِي الدِّينِ فَعَلَيْكُمُ النَّصْرُ إِلاَّ عَلَى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُم مِّيثَاقٌ وَاللّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ {72}

(Анфол 8/72)

Аллоҳга ишониб-суянганлар, (Мадинага) кўчиб борганлар ва Аллоҳ йўлида қўлидан келганича фидокорлик қилганлар[51] билан уларга уй-жой бериб ёрдам қилганлар – ана шулар бир-бирининг ҳомий-дўстларидир[52]. Аллоҳга ишониб-суянган, лекин ҳануз (Мадинага) кўчиб келмаганлар эса, то кўчиб келмагунигача сизлар учун улардан ҳеч қандай жавобгарлик йўқ. Агар сизлардан диний масалада ёрдам сўрасалар, уларга ёрдам беришингиз керак. Лекин, сизлар билан улар ўртасида келишув бўлган жамиятга қарши бўлмаслиги керак. Аллоҳ қилмишларингизни кўриб туради.

 

وَالَّذينَ كَفَرُواْ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاء بَعْضٍ إِلاَّ تَفْعَلُوهُ تَكُن فِتْنَةٌ فِي الأَرْضِ وَفَسَادٌ كَبِيرٌ {73}

(Анфол 8/73)

Оятларни тан олмаган (кофир)лар бир-бирининг ҳомий-дўстларидир. Агар буни (ғайридинлар орасидаги мўминларга ҳимоявий дўстликни мана шу шаклда) бажармасангиз, у ерда[53] можаро[54] ва катта тартибсизлик ўртага чиқади[55].

 

وَالَّذِينَ آمَنُواْ وَهَاجَرُواْ وَجَاهَدُواْ فِي سَبِيلِ اللّهِ وَالَّذِينَ آوَواْ وَّنَصَرُواْ أُولَـئِكَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا لَّهُم مَّغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ {74}

(Анфол 8/74)

Аллоҳга ишониб-суянган, (Мадинага) кўчиб борган ва Аллоҳ йўлида қўлидан келганича фидокорлик қилганлар билан уларга уй-жой бериб ёрдам қилганлар – ана шулар Аллоҳга чинакам ишонувчилардир. Улар учун (гуноҳ-у жазосидан) кечириб юборилишлик ва мўл-кўл ризқ бор.

 

وَالَّذِينَ آمَنُواْ مِن بَعْدُ وَهَاجَرُواْ وَجَاهَدُواْ مَعَكُمْ فَأُوْلَـئِكَ مِنكُمْ وَأُوْلُواْ الأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَى بِبَعْضٍ فِي كِتَابِ اللّهِ إِنَّ اللّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ {75}

(Анфол 8/75)

Аллоҳга (сизлардан) кейин ишонганлар, кўчиб борганлар ва сизлар билан бирга қўлидан келганича фидокорлик қилганлар – ана шулар сизлардандир. Қариндошлар эса, бир-бирига (меросда) Аллоҳнинг китобида яна-да яқиндир[56]. Албатта, Аллоҳ ҳар нарсани билади.


[1] Анфол сураси, Мадинада тушган, 75 оят, тушиш тартиби 88, ёзилиш тартиби 8.

[2] Расул – олиб келинган сўз ва ўша сўзни олиб келган шахсдир. Ҳар қандай элчи вафот этиб оламдан ўтади (Оли Имрон 3/144), лекин элчи олиб келган сўзлар қолади. Шу боис оятга шундай маъно берилди.

[3] жангда қўлга киритилган нарсаларни қандай тақсимлаш ҳақида ушбу суранинг 41- оятида баён қилинган.

[4] Мўминун 23/9, Маориж 70/23.

[5] Муфрадот عند моддаси. Ҳақиқий мўмин қуллар учун Аллоҳ таоло жаннат ва жаннатда бир макон ва жойлар беради. Шу сабабли Аллоҳнинг ҳузурида ёки даргоҳида деб таржима қилмасдан, Аллоҳ таоло тарафидан бериладиган нарсага урғу қаратилган ҳолда таржима қилдик.

[6] Ҳақ сўз – Рум 30/2-6- оятларда Аллоҳ тарафидан берилган сўз, яъни, Румликлар Форсларни енгадиган куни мўминлар ҳам шод бўлади деб берилган сўз. Ўшанда Расулулллоҳ Маккада эди.

[7] Икки гуруҳдан бири – Макка аскарлари, яна бири – ҳимояси кучсиз ҳолда келаётган Маккаликларнинг тижорий карвони.

[8] “Аллоҳнинг сўзлари” деб таржима қилинган калима кўплик шаклида бўлгани учун, у энг камида учта бўлиши керак. Улар қуйидагича:

  1. Румликлар билан Форслар жанг қиладиган куни Мусулмонларни ҳурсанд бўлиши.
  2. Исро 17/76-77-оятларда айтилгани каби Маккадан мушрикларни чиқариб юборилиши.
  3. Бақара 2/191-оятда айтилганидек бу иш Мусулмонлар тарафидан амалга оширилиши. .

[9] “Бадрда ниҳоятда (чорасиз) қийин аҳволда еканинггизда, Аллоҳ сизларга ёрдам берди…” (Оли Имрон 3/123)

[10] Аллоҳ керакли ишни керакли шаклда амалга оширган кишиларга ёрдам беради. (Қаранг: Оли Имрон 3/13) Ҳар нарса Аллоҳ қўйган қонун-қоидалар ва ўлчовларга кўра бўлади. фаришталар билан далда бериб ёрдам бериш ва айниқса бадрдаги каби ёрдам бериш фақат Аллоҳга хос.

[11] Ўхшаш ва тафсилотли оят: Оли Имрон 3/154.

[12] Оят сўнгидаги уриш буйруғи фаришталарга эмас, балки мўминларга нисбатан айтилган. Чунки, агар фаришталар ҳам жанг қилишганида ва инсонларни бўйинларига ва бармоқларига урганларида эди, бирорта ҳам мушрик тирик қолмаган бўлар эди (Анъом 6/8, Ҳижр 15/8). Демак, у фаришталар жазо ва бало учун эмас, балки мўминларга руҳий далда бўлиш учун келган.

[13] Бу оят била АЛлоҳ мўминларни қалбидаги заифлик ва қўрқувни йўқ қилиб юборди ва қалбига хотиржамлик ва сабот берди. Чунки, ҳимоя учун бўлса ҳам жангга борган мўминларнинг қалбига ҳаяжон, қарши тарафидаги душманнинг ортида қоладиган оиласи, бола-чақаси кўз ўнгидан ўтади, одам ўлдириш деган оғир бир ҳолат билан юзма-юз бўлган вақт бўлади. Ўша нарсаларни ўйлаб сустлик қилмаслик учун жанг ҳолатидаги барча ҳаққоний қатлда мўминларга жавобгарлик ва қилган ишида иккиланиш бўлмаслиги учун, уларни Аллоҳнинг Ўзи ўлдирди деб жангни давом эттиришга буюрмоқда. агар бундай бўлмаса, мўминларни кўнгли бўшлик қилиб ёки иккиланиб қолиб, ўзларини ўлимига, сўнгра яна бошқа инсонларнинг ноҳақ ўлимига сабаб бўладиган золимларнинг ҳаётда қолишига сабабчи бўлиб қолишади. Демак, имонини, оиласини ва юртини ҳимоя қилиш учун қилинаётган жангга чиқишни Аллоҳнинг Ўзи буюрган деб собит қадам бўлиш керак.  Жангга алоқадор ўхшаш оятлар: Оли Имрон 3/145, 156.

[14] Агар кофирлар ҳақсизлик қилишдан тийилмасалар, аввалги золим халқлар бошига тушган бало-офатлар уларнинг ҳам бошига тушиши мумкинлигини билдириб қўйган. Аллоҳнинг балоси келганида ҳеч кимга на куч-қудрати ва на тарафдорлари ёрдам беролмай қолади. Ўхшаш оят: Тавба 9/38-39, Муҳаммад 47/7.

[15] “Элчига юборилган китоб” деб таржима қилинган калима “Расул”дир. Расул – элчи орқали юборилган сўз, ёки бировнинг сўзига ўзидан ҳеч нарса қўшмай олиб келган элчига айтилади. Аллоҳдан бизга элчи орқали келган нарса – Қуръондир. Қуръон эса Аллоҳнинг сўзлари жамланган китоб. Шу сабабли Расулга “Элчига юборилган китоб” деб маъно бердик. (Қаранг: Муфрадот р-с-л моддаси.)

[16] الصمم – Эшитиш (эшитганини тушуниш) ҳисси йўқларга айтилади. Ҳаққа қулоқ солмайдиган, ҳаққа мойил бўлмайдиган кимсаларни “суммун” деб аталади (Муфрадот). Кўзи, қулоғи, ақли ва виждони бўла туриб, ҳақни кўрмайдиган кимсалар охир-оқибат ўзларини жаҳаннамга ўтин бўлишига сабаб бўлади (Аъроф 7/179, Ҳаж 22/46).

[17] Аллоҳ таоло инсонларни ичини ҳам билгани учун, уни ичида ҳақни тан олиш ихтиёри йўқлигини ҳам, унда яхшилик йўқлигини ҳам ва ҳақни уларга мажбуран сингдириб қўйса барибир улардан бир яхшилик чиқмаслигини ҳам билади. Шу боис Аллоҳ – Ўзига интилиб, ҳақни излаганларга ҳақ ва ҳидоят беради. Аллоҳ бировни мажбурлаб ҳидоят қилиб жаннатга киргизмайди. Инсонни қилган иши сабабли унга ажр-мукофот беради. Лекин, ҳидоят ва ҳақни излаб-топиш имконини Аллоҳ беради. Бу – Аллоҳнинг фазлидир.

[18]  Аллоҳ инсонларга элчи-пайғамбарлар орқали даъват қилади. Оятни шунга кўра таржима қилиш керак. Бу оятдаги расул – севимли Пайғамбаримиз ҳам эшитиб амал қилиши керак бўлган Қуръондир. Қуръон ўзига амал қилишга чақиради. У чақириқ Аллоҳдандир. Ким Қуръонга қулоқ солса, демак у Аллоҳга қулоқ солган бўлади.

[19] Шахс билан унинг қалби орасига кириши – қалбига келган мойиллик ва хаёлларни ҳам билишига ишрат қилади. Аллоҳ таоло инсонни қалбидаги нарсани ҳам билгани учун, қилмоқчи бўлган нарсаси яхши ёки ёмон нарса эканини инсоннинг қалбига илҳом бериб билдириб-сездириб қўяди (Қаранг: Тавба 9/115, Шамс 91/8-10).

[20] Ён-атрофда бўлаётган зулмга бепарво бўлганларга кун келиб қилган эътиборсизликлари учун, зулмга қарши чиқмагани учун, уларга ҳам вақти келиб бошига фитна тушади. Золимларни куйдирадиган оташ зулмга ёнбосганларни ҳам биргаликда куйдириб кетади Ҳуд 11/113.

[21] Аллоҳ ва Расулига хиёнат қилмаслик – Аллоҳ тарафидан элчиси Муҳаммадга юборилган китобга ва ундаги ҳукмларга хиёнат қилмаслик билан бўлади. Инсондан инсонга ишониб топширилган омонатлар масаласи ҳаммага аён. Аллоҳдан бизга Қуръон орқали омонат этиб топширилган ва бизнинг омонатларимиз экани билдирилган нарсалар – амри-маъруф ва наҳий мункар қилиш омонати (Оли Имрон 3/110), адолат ўрнатиш ва Аллоҳ учун гувоҳликда тутиб бериш (Нисо 4/135, Моида 5/8), яхшиликларда ўзаро кўмаклашиш (Моида 5/2) – мана шулар Аллоҳ тарафидан инсониятга юклатилган асосий омонат ҳисобланади (Аҳзоб 33/72). Бунга энг бошида мўминлар риоя қилишлари керак.

[22] Оятдаги “Лав” қўшимча лав қўшимчасининг жавобидаги ҳодиса йўқ бўлгани учун, шартидаги нарса ҳам бўлмаслигига далолат қилади (ал-Лубоб, Ибн Одил). Демак, Назр ибн Ҳориса оят тўқишга ҳаракат ҳам қилмаган, тўқимаган ҳам.

[23] 32- оятдан то 35- оятгача бўлган оятлардаги “Улар” 31- оятда айтиб ўтилган – оятларга ишонмайдиган кофирларга ишорат қилади.

[24] Жаҳаннамга кирганлар бир хил жазоланмайдилар. Ҳар ким ўз қилмиши ва жиноятига яраша жазо олади (Қасос 28/84).

[25] Агар душманчиликни бошлаб мўминларга қарши жанг бошласалар, уларга қарши мудофаа учун жанг қилиш фарз бўлади (Бақара 2/190). Ўхшаш оятлар: (Аҳзоб 33/60-62, Фатҳ 48/22-23.)

[26] Бақара 2/190.

[27] Бу оятлар ҳам, Бақара сурасининг 190- ояти ҳам мўмин-мусулмонларга қарши жанг бошлаган ғанимларга қарши жанг қилиши кераклигини билдирмоқда. Тинч турган давлатлар ёки тинч аҳолига қарши ҳеч қачон ва ҳеч қаерда жанг қилинмайди, зулм ва ҳақсизликка қарши чиқиб, мазлумларни олдини олиб ҳимоя қилиш бундан мустасно (Нисо 4/75). Бу оятларга кўра, жанг асосан мудофаа учун амалга оширилади.

[28] Фурқон куни – Бадр жанги бўлиб ўтган кун.

[29] Мусулмонларга Маккада берилган ваъда (Рум 30/4) ҳақ эканини ҳамма кўриши учун шундай қилинган.

[30] Оли Имрон 3/13.

[31] Агар сабр-бардошли бўлиб, икки сабабга кўра ортга чекинмасдан Аллоҳга бўлган ишонч билан жанг қилсанглар, Аллоҳ албатта сизларга ёрдам беради ва сизлар ғолиб бўласизлар, деган мазмундаги оятларни эсдан чиқармасдан жанг қилиш кераклигига ишорат қилмоқда.

[32] Расул (رسول) “Бировга элчи орқали юборилган сўз” маъносини билдиргани каби, ўша сўзни етказиб берувчи элчига ҳам айтилади (Муфрадот). Аллоҳнинг Элчиларини вазифаси – Аллоҳнинг сўзларини инсонларга етказиб беришдир. Шу боис, Қуръонда ер олган Расулуллоҳ = رسول اللّه ва ар-Расул = الرسول сўзларидаги асл урғу Қуръон ва ундаги оятларга қаратилган. Уҳуд жангида Пайғамбаримизни ўлгани ҳақида гап тарқалаётганида мана шу оят тушган: “Муҳаммад фақат элчидир. Ундан олдин ҳам элчилар келдию кетди. Агар у ўлса ёки ўлдирилса ортга ўгириб кетасизларми?” (Оли Имрон 3/144). Муҳаммад алайҳиссалом Аллоҳнинг сўнги элчиси бўлгани боис, бизнинг мухотобимиз бўлган Расул – Қуръондир. Мана шу сабабли ҳам Расул калимасига “Элчи/Элчи олиб келган оятлар” деб маъно бердик. Расулуллоҳни вазифаси эса Қуръонни етказиш/таблиғ қилишдангина иборат бўлган, у киши ўз вазифасини гўзал бир ҳолатда адо этиб кетди. Энди қўлимизда у киши олиб келган Аллоҳнинг китоби бор. (Наҳл 16/35, Моида 5/67.)

[33] Бу оятга кўра, ҳали уларга кўрсатиб қўямиз, бизни кўриб қўйишсин деб мақтаниш учун жангга чиқиб бўлмаслиги ўртага чиқмоқда. Жангга чиқишда Аллоҳ буюргани учун чиқяпман деб ният қилиб чиқиш керак. Аввалги оятда мўминларни жангда талашиб-тортишмасликка буюрган эди, бу оятда эса, ғанимни албатта енгамиз деб эмас, Аллоҳ насиб қилса ва имкон берса енгамиз деб, ўзини босиб, пухта режа ва тартиб билан жангга киришиш кераклиги буюрилмоқда. Бу иккала оятдан шу нарса маълум бўладики, ҳатто ғолиб бўлиши аниқ бўлиб қолганда ҳаддан ошмаслик ва доимо эҳтиёткорликни қўлдан бой бермаслик, ҳамда кучли ва қудратли бўлган тақдирда ҳам тажовуз ва зулм қилмаслик керак.

[34] Шайтон васвасани қилиб қўйиб, кейин инсонни бошига бало тушаётганида ўзини четга олиб қочади ва ўзини оқлашни бошлайди (Ҳашр 59/16).

[35] Бу оятдаги мунофиқлар Маккадан келган мунофиқлар бўлган. Уларга қандай муомала қилиш кераклиги Нисо сурасининг 88-91-оятларида айтиб ўтилган.

[36] Юрагида касали борлар – имон-эътиқодида шубҳа бўлган, имони заиф, имонида тараддуд қиладиган ва айниқса қалбан ишонмагани ҳолда, сўзда “Мен ҳам Худога ишонганман”, деб алдаб юрадиган кимсалардир (Бақара 2/10).

[37] Зумар 39/42-оятга кўра вафот – иши тугаган руҳни бадандан айрилишидир.

[38] “Юзлари ва орқаларига” калималари мажозан англашиладиган бўлса, “Истиқболи ва ортда қолган ҳаётига ёмон муносабат билдиради, яъни сени истиқболинг ҳам ёмон бўлади, ўтмишинг ҳам ёмон ўтди”, деган мазмун ўртага чиқади. Бу каби иборалар Туркий тилларда ҳам ишлатилади. Масалан: “Юзинг порласин, юзинг кулсин” дейди. Бу дегани – истиқболинг ва келажагинг порласин, ва келгусида ҳурсандф бўладиган ҳаёт кўргин, дегани бўлади.

[39] Демак, кофирларни жони чиқаётганида фаришталар уларга энди уларни борар жойи жаҳаннам бўлишини қандайдир бир услубда билдириб қўяди.

[40] Раъд 13/11.

[41] Ҳафс бин Осимдан бошқа Шуъба, Қолун, Варш, Баззий, Қунбул, Дуррий, ва Сусий қироатларининг барчаси يَحْسَبَنَّ  феъли тои мухотоб билан келгани учун, оятга “Кофирлик қилганларни (сизлардан) ўзиб кетади деб ўйлама…” шаклида таржима қилса ҳам бўлади.

[42] Расулуллоҳ минбарда туриб юқоридаги оятни ўқиди ва уч маротаба: “Огоҳ бўлинглар! Қувват – ўқ отишдир!”, деди. (Муслим, Аморат боби; Абу Довуд, Сунан, 2514; Термизий, Сунан, Анфол сурасининг тафсир; Ибн Можа, Сунан, 19/2813)

[43] Аллоҳ идора этиб туришга ва дўстликка ҳам кифоядир (Нисо 4/45), билиб туришда ҳам кифоядир (Нисо 4/7), гувоҳликка ҳам кифоядир (Нисо 4/79), Вакилликка ҳам кифоядир (Нисо 4/81), ҳисоб-китоб қилишга ҳам кифоядир (Аҳзоб 33/39).

[44] Ҳарриз-таҳриз – қизиқтириш, аҳамиятини билдириш ва тайёрлаш дегани.

[45] مع = маъа калимаси Аллоҳ лафзидан кейин келса ва маъа калимасидан кейин маълум бир шахслар келтирилса, шунда маъа калимасига “ёрдам” деган маъно берилади. Чунки маъа калимасида шараф ва иззат маънолари ҳам бор. (Муфрадот مع моддаси) Шунда “Аллоҳ бардошлиларга ёрдам беради” деган маъно чиқади.

[46] Арз – ер дегани. У калима маърифалик алиф-лом билан келгани учун маълум бир ерни, яъни жанг олиб борилайтган майдонни ифода қилади.

[47] Муҳаммад 47/1-6 оятларига қаранг.

[48] Кейингилик – жанг майдонида душманни енгиб бўлиб, жангдан қочган ғанимларини ортидан қувиб қайтиб душманчилик қилолмайдиган даражада мутлақ ҳокимият ўрнатишингиз ва Маккани фатҳ қилишингизни хоҳлаётган эди.

[49] Аввалроқ ёзиб қўйилган қарор – Румлилар Форсларга ғолиб келадиган куни мўминларни хурсанд қилиши ҳақидаги оятдир (Рум 30/1-6).

[50] Ўлжа ҳақидаги яна бир оят: Анфол 8/41. Фидя ҳақидаги яна бир оят: Муҳаммад 47/4.

[51] Бақара 2/218 ва унинг изоҳига қаранг.

[52] Бу оятдаги валий – ҳар иккала тарафдан бир-бирига нисбатан талаб қилинган диний, моддий, сиёсий, ҳуқуқий ва ҳар тарафлама бир-бирига бўлган ҳомийлик, тарафини олишлик, орқасида туриб бериш, яқин дўстлик ва ҳимоя қилиш деган маънолардаги жавобгарликдир.

[53] Аҳолисининг катта қисми мусулмон бўлмаган юртлардаги мусулмонларга нисбатан ёрдам қўлини чўзаётганида, у ердаги ғайридинларга қарши ҳеч қандай зарар етказмаган ҳолда ҳаракат қилиш керак. Акс ҳолда, у ерда мусулмонларга нисбатан катта фитна ва можаролар юзага чиқиши мумкин.

[54] Фитна калимаси учун қаранг: Имтиҳон – (Аъроф 7/155), Алдов – (Аъроф7/27), Жаҳаннам азоби – (Зарият 51/10-14), Жанжал, жанг – (Бақара 2/216).

[55] Яъни, Маккадаги Мусулмонларга ёрдам берамиз деб юритилган сиёсат ва ҳар қандай ёрдам агар икки давлат (икки халқ) орасида тузилган келишувларга зид бўлган ҳолда ёки уларга қарши бир ҳолатда бўлса, у ерда яшаб турган Мусулмонларнинг фойдасига ижобий эмас, аксинча, уларнинг зарарига бўладиган салбий оқибатлар юзага келади. Можаро ва келишмовчиликлар ва катта тартиббузарлик ва бузғунчиликлар юзага келади. Охир-оқибат у ердаги Мусулмонларни зулмига ва қатлига сабаб бўлиши мумкин.

[56] Мўминларни бир-бирига дўст ва жавобгар экани ҳаммага маълум. Шу билан бир қаторда, қариндош-уруғчилик деган нарса ҳам бор. Мерос масаласида мўмин ёки кофир эканига қаралмайди. Аксинча, меросда энг яқин қариндошлардан бошлаб тақсим қилинади. (Қаранг: Нисо 4/7-11, 33, 176, Аҳзоб 33/6, Луқмон 31/15.)

Изоҳ қўшиш