Musulmonlar

6. Анъом сураси (тўлиқ)

Анъом сураси[1]

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيم

Яхшилиги чексиз, эзгулик ва неъмат улашувчи – Аллоҳ номи билан.

(Анъом 6/1)

الْحَمْدُ لِلَّـهِ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَجَعَلَ الظُّلُمَاتِ وَالنُّورَ ۖ ثُمَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ يَعْدِلُونَ

Ҳар бир чиройли мақтов – осмонлару ерни яратган, қоронғиликлар ва ёруғликларни пайдо қилган – Аллоҳга хос[2]. Шундай бўлса-да, Эгасини тан олмаган (кофир)лар Унга бошқаларни тенг қилишмоқда.

(Анъом 6/2)

هُوَ الَّذِي خَلَقَكُم مِّن طِينٍ ثُمَّ قَضَىٰ أَجَلًا ۖ وَأَجَلٌ مُّسَمًّى عِندَهُ ۖ ثُمَّ أَنتُمْ تَمْتَرُونَ

Сизларни лойдан яратиб[3], кейин бир ажал[4] белгилаб қўйган Удир. Унга кўра яна бир белгиланган ажал бор[5]. Сизлар ҳали ҳам талашиб-тортишяпсиз[6].

(Анъом 6/3)

وَهُوَ اللَّـهُ فِي السَّمَاوَاتِ وَفِي الْأَرْضِ ۖ يَعْلَمُ سِرَّكُمْ وَجَهْرَكُمْ وَيَعْلَمُ مَا تَكْسِبُونَ

У осмонларда ҳам ерда ҳам Аллоҳдир[7]. У сирингизни ҳам, ошкор қилган нарсаларингизни ҳам билади, қилиб турган (яхши-ёмон) қилмишларингизни ҳам билади.

(Анъом 6/4)

وَمَا تَأْتِيهِم مِّنْ آيَةٍ مِّنْ آيَاتِ رَبِّهِمْ إِلَّا كَانُوا عَنْهَا مُعْرِضِينَ

Ҳар қачон уларга Раббининг оятларидан бир оят келса, улар ундан юз ўгириб кетишади.

(Анъом 6/5)

فَقَدْ كَذَّبُوا بِالْحَقِّ لَمَّا جَاءَهُمْ ۖ فَسَوْفَ يَأْتِيهِمْ أَنبَاءُ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ

Ҳар сафар уларга ҳақ келганида, унга нисбатан ёлғон муносабат билдиришади. Улар менсимаган (мазаҳ қилган) нарсаларнинг хабари яқинда ўзларига етиб келади.

(Анъом 6/6)

أَلَمْ يَرَوْا كَمْ أَهْلَكْنَا مِن قَبْلِهِم مِّن قَرْنٍ مَّكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ مَا لَمْ نُمَكِّن لَّكُمْ وَأَرْسَلْنَا السَّمَاءَ عَلَيْهِم مِّدْرَارًا وَجَعَلْنَا الْأَنْهَارَ تَجْرِي مِن تَحْتِهِمْ فَأَهْلَكْنَاهُم بِذُنُوبِهِمْ وَأَنشَأْنَا مِن بَعْدِهِمْ قَرْنًا آخَرِينَ

Улардан аввал қанчадан-қанча наслларни ҳалок қилганимизни кўрмадиларми? Бу заминда сизларга бермаган имкониятларни уларга берган эдик, уларни тепасига мўл-кўл ёмғир ёғадиган булутлар юборган эдик ва остларидан анҳорлар оқиб турадиган қилиб қўйган эдик. Сўнгра, гуноҳлари сабабли уларни ҳалок қилиб, улардан кейин бошқа насл пайдо қилдик.

(Анъом 6/7)

وَلَوْ نَزَّلْنَا عَلَيْكَ كِتَابًا فِي قِرْطَاسٍ فَلَمَسُوهُ بِأَيْدِيهِمْ لَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ هَـٰذَا إِلَّا سِحْرٌ مُّبِينٌ

(Эй Муҳаммад!) Агар сенга қоғозга ёзилган китоб нозил қилсак ва уни Ўз қўллари билан ушласалар ҳам, оятларни тан олмайдиган (кофир)лар: “Бу опа-очиқ сеҳргарлик”, деган бўлишар эди[8].

(Анъом 6/8)

وَقَالُوا لَوْلَا أُنزِلَ عَلَيْهِ مَلَكٌ ۖ وَلَوْ أَنزَلْنَا مَلَكًا لَّقُضِيَ الْأَمْرُ ثُمَّ لَا يُنظَرُونَ

Яна: “Унга бир фаришта туширилсайди?”, дейишади. Агар фаришта туширсак, иш битирилади (ҳалок қилинади)[9], кейин уларга муҳлат берилмайди.

(Анъом 6/9)

وَلَوْ جَعَلْنَاهُ مَلَكًا لَّجَعَلْنَاهُ رَجُلًا وَلَلَبَسْنَا عَلَيْهِم مَّا يَلْبِسُونَ

Агар у (элчи)ни фаришта қилиб юборганимизда эди, уни барибир эркак кишининг қиёфасида юборган бўлардик ва пайдо қилган шубҳаниларини ўзларига ўраб қўйган бўлардик[10].

(Анъом 6/10)

وَلَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِّن قَبْلِكَ فَحَاقَ بِالَّذِينَ سَخِرُوا مِنْهُم مَّا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ

Сендан илгари ҳам элчилар[11] камситилди. Кейин, уларни камситганларни ўзлари камситган нарсаси (илоҳий китоб) ўраб олди (ҳалок қилди).

(Анъом 6/11)

قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ ثُمَّ انظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ

Айт: “Ер юзида сайр қилинглар. Сўнгра, ҳақ (пайғамбар ёки у келтирган китоб)ни ёлғонга чиқарувчиларнинг оқибати қандай бўлганига назар солинглар.”

(Анъом 6/12)

قُل لِّمَن مَّا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ ۖ قُل لِّلَّـهِ ۚ كَتَبَ عَلَىٰ نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ ۚ لَيَجْمَعَنَّكُمْ إِلَىٰ يَوْمِ الْقِيَامَةِ لَا رَيْبَ فِيهِ ۚ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنفُسَهُمْ فَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ

“Осмонлару ердаги нарсалар кимники?”, де ва “Аллоҳникидир”, деб (ўзинг) айт. У Ўзига эзгуликни (вазифа қилиб) ёзиб қўйган[12]. Аллоҳ барчангизни – шубҳасиз содир бўладиган қиёмат кунига аниқ тўплайди. Ўзларини хонавайрон қиладиганлар (бунга) ишонмайдиганлардир.

(Анъом 6/13)

وَلَهُ مَا سَكَنَ فِي اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ ۚ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ

Кеча ва кундузда яшаб турган ҳар нарса Аллоҳники. Аллоҳ ҳар нарсани эшитади, билади.

(Анъом 6/14)

قُلْ أَغَيْرَ اللَّـهِ أَتَّخِذُ وَلِيًّا فَاطِرِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَهُوَ يُطْعِمُ وَلَا يُطْعَمُ ۗ قُلْ إِنِّي أُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ أَوَّلَ مَنْ أَسْلَمَ ۖ وَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ

“Осмонлару ерни яратган, емоқ-ичмоқ билан таъминлайдиган, Ўзи таомга муҳтож бўлмайдиган – Аллоҳдан бошқа бирини ўзимга валий[13] қилиб олайми?!”, деб айт. “(Буйруққа) таслим бўлганларнинг аввали бўлишга буюрилдим[14]”, деб айт. Ва асло мушриклардан бўлиб қолма!

(Анъом 6/15)

قُلْ إِنِّي أَخَافُ إِنْ عَصَيْتُ رَبِّي عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ

“Агар Эгамга осий бўлсам[15], буюк куннинг азобидан қўрқаман”, де.

(Анъом 6/16)

مَّن يُصْرَفْ عَنْهُ يَوْمَئِذٍ فَقَدْ رَحِمَهُ ۚ وَذَٰلِكَ الْفَوْزُ الْمُبِينُ

Ўша куни ким азобдан қутқариб қолинса[16], Аллоҳ унга чексиз яхшилик қилган бўлади. Мана шу очиқ-ойдин муваффақиятдир.

(Анъом 6/17)

وَإِن يَمْسَسْكَ اللَّـهُ بِضُرٍّ فَلَا كَاشِفَ لَهُ إِلَّا هُوَ ۖ وَإِن يَمْسَسْكَ بِخَيْرٍ فَهُوَ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

Агар Аллоҳ сенга бирон бир зиён етказса, уни даф этувчи фақат Унинг Ўзи бўлади. Агар Аллоҳ сенга бирон бир яхшилик етказса ҳам (шундай). Чунки, У ҳар нарсага ўлчов қўювчидир.

(Анъом 6/18)

وَهُوَ الْقَاهِرُ فَوْقَ عِبَادِهِ ۚ وَهُوَ الْحَكِيمُ الْخَبِيرُ

У қулларига мутлақ ҳукмрондир. У тўғри қарор берувчидир, ҳар нарсадан хабардордир.

(Анъом 6/19)

قُلْ أَيُّ شَيْءٍ أَكْبَرُ شَهَادَةً ۖ قُلِ اللَّـهُ ۖ شَهِيدٌ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ ۚ وَأُوحِيَ إِلَيَّ هَـٰذَا الْقُرْآنُ لِأُنذِرَكُم بِهِ وَمَن بَلَغَ ۚ أَئِنَّكُمْ لَتَشْهَدُونَ أَنَّ مَعَ اللَّـهِ آلِهَةً أُخْرَىٰ ۚ قُل لَّا أَشْهَدُ ۚ قُلْ إِنَّمَا هُوَ إِلَـٰهٌ وَاحِدٌ وَإِنَّنِي بَرِيءٌ مِّمَّا تُشْرِكُونَ

“Қайси нарсанинг гувоҳлиги энг буюкдир?”-деб айт, ва (ўзинг): “Сизлар билан менинг орамда Аллоҳ гувоҳ. Бу Қуръон менга – бу билан сизларни ва бу улашган барчани огоҳлантиришим учун ваҳий қилинди. Сизлар ростдан ҳам Аллоҳ билан биргаликда бошқа илоҳлар бор деб гувоҳлик қиляпсизларми?”, деб айт. “Мен гувоҳлик бермайман”, де. Ва айт: “Қуллик қилинишга ҳақли ягона зот фақат Удир. (Унга) шерик қилаётганларингиздан мен узоқман.”

(Анъом 6/20)

الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَعْرِفُونَهُ كَمَا يَعْرِفُونَ أَبْنَاءَهُمُ ۘ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنفُسَهُمْ فَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ

Биз уларга китоб берганлар у[17] (Қуръон)ни ўз болаларини танигандек танийди. Ўзини хонавайрон қиладиганлар – (унга) ишонмайдиганлардир.

(Анъом 6/21)

وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَىٰ عَلَى اللَّـهِ كَذِبًا أَوْ كَذَّبَ بِآيَاتِهِ ۗ إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ

(Ўзи тўқиган) ёлғонни[18] Аллоҳга тўнкаган, ёки оятларни ёлғонга чиқарган кишидан ҳам золимроқ ким бор? Золимлар ростдан ҳам нажот топмайди.

(Анъом 6/22)

وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعًا ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ أَشْرَكُوا أَيْنَ شُرَكَاؤُكُمُ الَّذِينَ كُنتُمْ تَزْعُمُونَ

Бир кун уларни барчасини тўплаймиз. Кейин, Аллоҳга шерик қўшганларга (қараб): “Иддао қилган шерикларингиз қани, қаерда?!”, деймиз.

(Анъом 6/23)

ثُمَّ لَمْ تَكُن فِتْنَتُهُمْ إِلَّا أَن قَالُوا وَاللَّـهِ رَبِّنَا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ

Кейин, уларни қийин аҳволга соладиган нарса: “Эгамиз – Аллоҳга қасамки, биз мушрик эмасмиз”, деган (дунёдаги[19]) гаплари бўлади.

(Анъом 6/24)

انظُرْ كَيْفَ كَذَبُوا عَلَىٰ أَنفُسِهِمْ ۚ وَضَلَّ عَنْهُم مَّا كَانُوا يَفْتَرُونَ

Ўзларини қандай алдашига қарагин. Уйдирган нарсалари[20] (охиратда) улардан ғойиб бўлади (ташлаб кетади).

(Анъом 6/25)

وَمِنْهُم مَّن يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ ۖ وَجَعَلْنَا عَلَىٰ قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَن يَفْقَهُوهُ وَفِي آذَانِهِمْ وَقْرًا ۚ وَإِن يَرَوْا كُلَّ آيَةٍ لَّا يُؤْمِنُوا بِهَا ۚ حَتَّىٰ إِذَا جَاءُوكَ يُجَادِلُونَكَ يَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ هَـٰذَا إِلَّا أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ

У (мушрик)лар орасида сени тинглайдиганлари ҳам бор. Биз уларни (ширкдан қайтмагани учун) қулоқларига Қуръонни тушуниш учун тўсиқ бўладиган пардалар тортдик[21]. Уларни қулоқларини оғир қилдик. Агар оятларни барчасини кўрса ҳам унга ишонишмайди. Ҳатто, ёнингга келганида сен билан тортишади. Оятларни тан олмайдиганлар: “Бу аввалгиларнинг афсоналаридан бошқа нарса эмас”, дейишади[22].

(Анъом 6/26)

وَهُمْ يَنْهَوْنَ عَنْهُ وَيَنْأَوْنَ عَنْهُ ۖ وَإِن يُهْلِكُونَ إِلَّا أَنفُسَهُمْ وَمَا يَشْعُرُونَ

Улар инсонларни Қуръондан қайтаради, ўзлари ҳам ундан узоқ туради. Улар (бу ишлари билан) фақат ўзларини ҳалок қиладилар-у, лекин, буни фарқига бормайди.

(Анъом 6/27)

وَلَوْ تَرَىٰ إِذْ وُقِفُوا عَلَى النَّارِ فَقَالُوا يَا لَيْتَنَا نُرَدُّ وَلَا نُكَذِّبَ بِآيَاتِ رَبِّنَا وَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ

Уларни оташ узра тўхтатиб турилганида бир кўрсанг эди! Шунда улар: “Оҳ! Қанийди ортга қайтарилиб, Эгамизнинг оятларини ёлғонга чиқармасайдик ва биз ҳам чин мўминлардан бўлсак эди-я!”, деб қолади.

(Анъом 6/28)

بَلْ بَدَا لَهُم مَّا كَانُوا يُخْفُونَ مِن قَبْلُ ۖ وَلَوْ رُدُّوا لَعَادُوا لِمَا نُهُوا عَنْهُ وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ

Аслида, илгари яширган нарсалари[23] ўзларига ошкор бўлади. Агар улар дунёга қайтарилса, тақиқланган нарсага яна қайтиб олишади. Чунки, улар ёлғончилардир.

(Анъом 6/29)

وَقَالُوا إِنْ هِيَ إِلَّا حَيَاتُنَا الدُّنْيَا وَمَا نَحْنُ بِمَبْعُوثِينَ

Улар: “Дунёдаги ҳаётимиздан бошқа ҳаёт йўқ. (Ўлгандан кейин) қайта тирилтирилмаймиз”, дер эдилар.

(Анъом 6/30)

وَلَوْ تَرَىٰ إِذْ وُقِفُوا عَلَىٰ رَبِّهِمْ ۚ قَالَ أَلَيْسَ هَـٰذَا بِالْحَقِّ ۚ قَالُوا بَلَىٰ وَرَبِّنَا ۚ قَالَ فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنتُمْ تَكْفُرُونَ

Ҳақиқий Эгаси (ҳукми)га тўхтатилганида уларни бир кўрсанг эди! Шунда У уларга: “Бу ҳақ эмасмикан?”, дейилади. Улар эса: “Эгамизга қасамки, албатта ҳақ экан”, дейди. Шунда, “Энди азобни тотинглар, чунки сизлар кофир бўлдингиз” (дейилади уларга).

(Анъом 6/31)

قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقَاءِ اللَّـهِ ۖ حَتَّىٰ إِذَا جَاءَتْهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً قَالُوا يَا حَسْرَتَنَا عَلَىٰ مَا فَرَّطْنَا فِيهَا وَهُمْ يَحْمِلُونَ أَوْزَارَهُمْ عَلَىٰ ظُهُورِهِمْ ۚ أَلَا سَاءَ مَا يَزِرُونَ

Аллоҳга йўлиқишни ёлғонга чиқарганлар хонавайрон бўлади – қиёмат (вақти) тўсатдан келганида, гуноҳларини орқаларига ортиб: “Бу ҳақида қўл урган хатоларимиз туфайли ҳолимизга вой!”, деб қолади. Орқалаб олган нарсалари қандай ҳам ёмон!

(Анъом 6/32)

وَمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا إِلَّا لَعِبٌ وَلَهْوٌ ۖ وَلَلدَّارُ الْآخِرَةُ خَيْرٌ لِّلَّذِينَ يَتَّقُونَ ۗ أَفَلَا تَعْقِلُونَ

Дунё ҳаёти беҳуда ўйин-кулгидан бошқа нарса эмас. Албатта, ўзини гуноҳлардан тийганлар учун энг яхшиси – охират юртидир. Ақл юритмайсизларми?

(Анъом 6/33)

قَدْ نَعْلَمُ إِنَّهُ لَيَحْزُنُكَ الَّذِي يَقُولُونَ ۖ فَإِنَّهُمْ لَا يُكَذِّبُونَكَ وَلَـٰكِنَّ الظَّالِمِينَ بِآيَاتِ اللَّـهِ يَجْحَدُونَ

Улар айтаётган гап сени аниқ қайғуга соляпти, билябмиз. Аслида, улар сени ёлғончига чиқармаяпти, ўша золимлар билиб туриб Аллоҳнинг оятларини инкор қиляпти.

(Анъом 6/34)

وَلَقَدْ كُذِّبَتْ رُسُلٌ مِّن قَبْلِكَ فَصَبَرُوا عَلَىٰ مَا كُذِّبُوا وَأُوذُوا حَتَّىٰ أَتَاهُمْ نَصْرُنَا ۚ وَلَا مُبَدِّلَ لِكَلِمَاتِ اللَّـهِ ۚ وَلَقَدْ جَاءَكَ مِن نَّبَإِ الْمُرْسَلِينَ

Ҳақиқатда, сендан олдин ҳам қанчадан-қанча элчилар ёлғончига чиқарилган. Бироқ, улар ёлғончига чиқарилганига ва озор берилишига нисбатан бардош қилишди. Токи, уларга ёрдамимиз улашди. Аллоҳнинг сўзларини ҳеч ким ўзгартира олмайди[24]. Сенга ўтмишдаги элчилар хабаридан (бир қисми) келди.

(Анъом 6/35)

وَإِن كَانَ كَبُرَ عَلَيْكَ إِعْرَاضُهُمْ فَإِنِ اسْتَطَعْتَ أَن تَبْتَغِيَ نَفَقًا فِي الْأَرْضِ أَوْ سُلَّمًا فِي السَّمَاءِ فَتَأْتِيَهُم بِآيَةٍ ۚ وَلَوْ شَاءَ اللَّـهُ لَجَمَعَهُمْ عَلَى الْهُدَىٰ ۚ فَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْجَاهِلِينَ

Агар юз ўгиришлари сенга оғир келса, ер остига кира оладиган бир туннел, ёки осмонга чиқа оладиган нарвон топишга кучинг етса, бориб уларга бирон бир оят/мўжиза олиб келарсан. Агар Аллоҳ (ихтиёрни) Ўзи қилса эди[25], уларни барчасини тўғри йўлда тўплаб қўяр эди.[26] (Буни) билмайдиганлардан бўлиб қолма![27]

(Анъом 6/36)

إِنَّمَا يَسْتَجِيبُ الَّذِينَ يَسْمَعُونَ ۘ وَالْمَوْتَىٰ يَبْعَثُهُمُ اللَّـهُ ثُمَّ إِلَيْهِ يُرْجَعُونَ

Тинглайдиганларгина (Қуръонга) ижобий жавоб қайтаради. Ўликларга келсак, Аллоҳ уларни тирилтиради, кейин Уни ҳузурига қайтарилади.

(Анъом 6/37)

وَقَالُوا لَوْلَا نُزِّلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِّن رَّبِّهِ ۚ قُلْ إِنَّ اللَّـهَ قَادِرٌ عَلَىٰ أَن يُنَزِّلَ آيَةً وَلَـٰكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ

“Эгаси (Рабби)дан унга бир оят/мўжиза туширилса бўлмасмиди?”, дейишди. Айт: “Аллоҳ мўжиза туширишга (ҳам) ўлчов қўйган[28]. Лекин, уларнинг аксарияти буни билмайди.”

(Анъом 6/38)

وَمَا مِن دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلَا طَائِرٍ يَطِيرُ بِجَنَاحَيْهِ إِلَّا أُمَمٌ أَمْثَالُكُم ۚ مَّا فَرَّطْنَا فِي الْكِتَابِ مِن شَيْءٍ ۚ ثُمَّ إِلَىٰ رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ

Худди сизлар каби уммат бўлмаган ерда ҳаракатланадиган бирон бир жонивор ҳам, осмонда учадиган учар мавжудот ҳам йўқ[29]. (Қуръон) китобда[30] ҳеч нарсани чала қолдирмаганмиз. Сўнгра улар ҳақиқий Эгаси (ҳукми)га тўпланадилар.

(Анъом 6/39)

وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا صُمٌّ وَبُكْمٌ فِي الظُّلُمَاتِ ۗ مَن يَشَإِ اللَّـهُ يُضْلِلْـهُ وَمَن يَشَأْ يَجْعَلْهُ عَلَىٰ صِرَاطٍ مُّسْتَقِيمٍ

Оятларимизни ёлғонга чиқараётганлар – зулматларда қолиб кетган кар ва соқовлардир. Аллоҳ кимни залолатга муносиб билса, уни залолатда қўйиб қўяди, кимни тўғри йўлга муносиб кўрса, уни тўғри йўлда юргизиб қўяди[31].

(Анъом 6/40)

قُلْ أَرَأَيْتَكُمْ إِنْ أَتَاكُمْ عَذَابُ اللَّـهِ أَوْ أَتَتْكُمُ السَّاعَةُ أَغَيْرَ اللَّـهِ تَدْعُونَ إِن كُنتُمْ صَادِقِينَ

Айт: “Ҳеч ўйлаб кўрдингизми? Сизларга Аллоҳнинг азоби келса, ёки ўша вақт келса, Аллоҳдан бошқасини (ёрдамга) чақирасизларми? Агар тўғри бўлсангиз (айтинг)!”

(Анъом 6/41)

بَلْ إِيَّاهُ تَدْعُونَ فَيَكْشِفُ مَا تَدْعُونَ إِلَيْهِ إِن شَاءَ وَتَنسَوْنَ مَا تُشْرِكُونَ

Аксинча, ёлғиз Аллоҳга дуо қиласизлар. Агар Аллоҳ муносиб билса дуоингизни қабул қилади ва (муаммоингизни) ҳал қилади.  Шунда шерик қилаётганларингизни унутиб юборасизлар.

(Анъом 6/42)

وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا إِلَىٰ أُمَمٍ مِّن قَبْلِكَ فَأَخَذْنَاهُم بِالْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ لَعَلَّهُمْ يَتَضَرَّعُونَ

Сендан аввалги умматларга (ҳам) элчилар юбориб, балки ялиниб-ёлворар деб уларни балою қийинчиликлар ва машаққатларга учратганмиз.

(Анъом 6/43)

فَلَوْلَا إِذْ جَاءَهُم بَأْسُنَا تَضَرَّعُوا وَلَـٰكِن قَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ

Уларга баломиз келганида (Бизга) ялиниб-ёлворса бўлмасмиди? Лекин, қалблари қотиб кетди (ундай қилмади). Ёвуз[32] (инсон ва жин)лар улар қилаётган ишларни ўзларига чиройли кўрсатиб қўйди.

(Анъом 6/44)

فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ أَبْوَابَ كُلِّ شَيْءٍ حَتَّىٰ إِذَا فَرِحُوا بِمَا أُوتُوا أَخَذْنَاهُم بَغْتَةً  فَإِذَا هُم مُّبْلِسُونَ

Уларга юклатилган вазифаларини унутиб юборишганида, уларга ҳар нарсанинг эшикларини очиб бердик. Берилган неъматлар билан шод бўлиб юрган вақтларида уларни тўсатдан жазога тортдик. Шу билан умидсизлашиб қолдилар.

(Анъом 6/45)

فَقُطِعَ دَابِرُ الْقَوْمِ الَّذِينَ ظَلَمُوا ۚ وَالْحَمْدُ لِلَّـهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ

Натижада, ҳақсизлик қилган (золим) халқнинг томири қуритилди. Барча чиройли мақтов борлиқларнинг эгаси – Аллоҳга хос.

(Анъом 6/46)

قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَخَذَ اللَّـهُ سَمْعَكُمْ وَأَبْصَارَكُمْ وَخَتَمَ عَلَىٰ قُلُوبِكُم مَّنْ إِلَـٰهٌ غَيْرُ اللَّـهِ يَأْتِيكُم بِهِ ۗ انظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الْآيَاتِ ثُمَّ هُمْ يَصْدِفُونَ

Айт: “Ҳеч ўйлаб кўрдингизми? Агар Аллоҳ тинглаш ва кўриш қобилиятингизни олиб қўйса ва қалбингизни муҳрлаб қўйса,[33] Аллоҳдан бошқа сизларга уларни қайтариб бера оладиган қандай илоҳ бор?” Биз уларга оятларни фарқли услубларда қандай қилиб баён қилиб бераётганимизга қарагин-у, уларни оятлардан қандай қилиб юз ўгираётганига қара.

(Анъом 6/47)

قُلْ أَرَأَيْتَكُمْ إِنْ أَتَاكُمْ عَذَابُ اللَّـهِ بَغْتَةً أَوْ جَهْرَةً هَلْ يُهْلَكُ إِلَّا الْقَوْمُ الظَّالِمُونَ

Айтгин: “Ҳеч ўйлаб кўрдингизми? Агар сизларга Аллоҳнинг азоби кутилмаганда ёки ошкора келса, ҳақсизлик қилувчи (золим) халқдан бошқаси ҳалок қилинадими?![34]

(Анъом 6/48)

وَمَا نُرْسِلُ الْمُرْسَلِينَ إِلَّا مُبَشِّرِينَ وَمُنذِرِينَ ۖ فَمَنْ آمَنَ وَأَصْلَحَ فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ

Элчиларни фақатгина яхшиликдан дарак берадиган ва огоҳлантирадиган қилиб юборамиз. Ким уларга ишониб суянса ва ўзини тузатса, уларга қўрқув ҳам йўқ, ғамгин ҳам бўлмайдилар.

(Анъом 6/49)

وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا يَمَسُّهُمُ الْعَذَابُ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ

Оятларимизни ёлғонга чиқармоқчи бўлганларга келсак, йўлдан чиқиб кетгани учун уларга азоб етади.

(Анъом 6/50)

قُل لَّا أَقُولُ لَكُمْ عِندِي خَزَائِنُ اللَّـهِ وَلَا أَعْلَمُ الْغَيْبَ وَلَا أَقُولُ لَكُمْ إِنِّي مَلَكٌ ۖ إِنْ أَتَّبِعُ إِلَّا مَا يُوحَىٰ إِلَيَّ ۚ قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الْأَعْمَىٰ وَالْبَصِيرُ ۚ أَفَلَا تَتَفَكَّرُونَ

Айт: “Мен сизларга: “Олдимда Аллоҳнинг хазиналари бор”, демаяпман. Ғайбни билмайман[35]. Сизларга: “Мен фариштаман”, ҳам демаяпман. Мен фақат ўзимга ваҳий қилинган (Қуръон)га эргашаман, холос.” Айт: “Кўр билан кўрувчи тенг бўладими? Тафаккур қилмайсизларми?

(Анъом 6/51)

وَأَنذِرْ بِهِ الَّذِينَ يَخَافُونَ أَن يُحْشَرُوا إِلَىٰ رَبِّهِمْ ۙ لَيْسَ لَهُم مِّن دُونِهِ وَلِيٌّ وَلَا شَفِيعٌ لَّعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ

(Қиёматда) Эгасига йиғилишидан қўрқадиганларни у (Қуръон) билан огоҳлантир. (Ўшанда) Эгаси ила уларни ўртасига тушадиган на бир дўсти[36] ва на бир шафоатчиси бўлмайди. Шояд гуноҳлардан сақланишар.

(Анъом 6/52)

وَلَا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُم بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ ۖ مَا عَلَيْكَ مِنْ حِسَابِهِم مِّن شَيْءٍ وَمَا مِنْ حِسَابِكَ عَلَيْهِم مِّن شَيْءٍ فَتَطْرُدَهُمْ فَتَكُونَ مِنَ الظَّالِمِينَ

Эртаю кеч Раббига дуо қилиб, Унинг розилигини истайдиганларни ўзингдан ҳайдама. Уларнинг зиммасига сенинг ҳисоб-китобинг юклатилмаган. Сенинг зиммангга ҳам уларнинг ҳисоб-китоби юклатилмаган. Уларни ҳайдасанг,  ҳақсизлик қилувчи (золим)лардан бўлиб қоласан[37].

(Анъом 6/53)

وَكَذَٰلِكَ فَتَنَّا بَعْضَهُم بِبَعْضٍ لِّيَقُولُوا أَهَـٰؤُلَاءِ مَنَّ اللَّـهُ عَلَيْهِم مِّن بَيْنِنَا ۗ أَلَيْسَ اللَّـهُ بِأَعْلَمَ بِالشَّاكِرِينَ

“Аллоҳ орамиздан мана шуларга яхшилик қилдими?”, – дейишлари учун уларни баъзиларини баъзилари билан синаймиз. Вазифаларини адо этувчиларни жуда яхши билувчи Аллоҳ эмасми?

(Анъом 6/54)

وَإِذَا جَاءَكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِآيَاتِنَا فَقُلْ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ ۖ كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلَىٰ نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ ۖ أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنكُمْ سُوءًا بِجَهَالَةٍ ثُمَّ تَابَ مِن بَعْدِهِ وَأَصْلَحَ فَأَنَّهُ غَفُورٌ رَّحِيمٌ

(Эй Муҳаммад!) Оятларимизга ишонадиганлар сенга келганида, уларга: “Салом сизларга![38] Эгангиз яхшилик қилишни Ўзига вазифа қилиб ёзган. Сизлардан кимки ўзини тута олмай бир ёмонлик қилиб қўйса, кейин тавба қилиб ўзини тузатса, билсинки Аллоҳ (гуноҳу жазодан) кечувчидир, эзгулик ва неъмат улашувчидир”, деб айт.

(Анъом 6/55)

وَكَذَٰلِكَ نُفَصِّلُ الْآيَاتِ وَلِتَسْتَبِينَ سَبِيلُ الْمُجْرِمِينَ

Оятларни мана шу шаклда батафсил баён қиламизки, гуноҳкорларнинг йўли аниқлашсин[39].

(Анъом 6/56)

قُلْ إِنِّي نُهِيتُ أَنْ أَعْبُدَ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِن دُونِ اللّهِ قُل لاَّ أَتَّبِعُ أَهْوَاءكُمْ قَدْ ضَلَلْتُ إِذًا وَمَا أَنَاْ مِنَ الْمُهْتَدِينَ

“Аллоҳ ила орангизга қўйиб дуо қилаётганларингизга қуллик қилишдан ман этилдим”, деб айтиб қўй. Ва: “Мен сизларни орзу-ҳавасларингизга ҳам эргашмайман. Ундай қилсам адашган ва тўғри йўлда бўлмаган бўламан”, деб ҳам айт.

(Анъом 6/57)

قُلْ إِنِّي عَلَىٰ بَيِّنَةٍ مِّن رَّبِّي وَكَذَّبْتُم بِهِ ۚ مَا عِندِي مَا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ ۚ إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّـهِ ۖ يَقُصُّ اللْحَقَّ ۖ وَهُوَ خَيْرُ الْفَاصِلِينَ

“Мен Эгамдан келган очиқ далилга асосланаман. Сизлар эса уни ёлғонга чиқардингиз. Сизлар тезда содир бўлишини талаб қилаётган нарса[40] менинг ихтиёримда эмас. Ўша ҳукм ёлғиз Аллоҳга тегишли. У ҳақни айтиб беради. Ҳақ билан ноҳақни энг яхши ажратиб берувчи Удир[41].

(Анъом 6/58)

قُل لَّوْ أَنَّ عِندِي مَا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ لَقُضِيَ الْأَمْرُ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ ۗ وَاللَّـهُ أَعْلَمُ بِالظَّالِمِينَ

“Агар сизлар тез содир бўлишини талаб қилаётган нарса[42] мени ихтиёримда бўлсайди, мен билан сизларни орангиздаги иш аллақачон тугаб бўлган бўлар эди.” Ҳақсизлик қилувчи (золим)ларни Аллоҳ жуда яхши билади.

(Анъом 6/59)

وَعِندَهُ مَفَاتِحُ الْغَيْبِ لَا يَعْلَمُهَا إِلَّا هُوَ ۚ وَيَعْلَمُ مَا فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ ۚ وَمَا تَسْقُطُ مِن وَرَقَةٍ إِلَّا يَعْلَمُهَا وَلَا حَبَّةٍ فِي ظُلُمَاتِ الْأَرْضِ وَلَا رَطْبٍ وَلَا يَابِسٍ إِلَّا فِي كِتَابٍ مُّبِينٍ

Ғайбларнинг[43] калити Аллоҳдадир, уларни фақат Аллоҳ билади. Қуруқликдаги ва денгиздаги нарсаларни ҳам У билади. Аллоҳ билмасдан бирорта япроқ ҳам тўкилмайди. Ернинг қаъридаги битта уруғ, хўл ва қуруқ нимаики бўлса, бари (илм) равшан китобдадир.

(Анъом 6/60)

وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُم بِاللَّيْلِ وَيَعْلَمُ مَا جَرَحْتُم بِالنَّهَارِ ثُمَّ يَبْعَثُكُمْ فِيهِ لِيُقْضَىٰ أَجَلٌ مُّسَمًّى ۖ ثُمَّ إِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ ثُمَّ يُنَبِّئُكُم بِمَا كُنتُمْ تَعْمَلُونَ

Кечаси сизларни вафот[44] эттирувчи ҳам, кундузи нима қилганингизни билиб турувчи ҳам, ундан кейин, белгиланган ажални[45] тамомланиши учун кундузи сизларни яна қайтадан тирилтирувчи ҳам У (Аллоҳ)дир. Охир-оқибат барчангизни борар жойингиз Унинг ҳукмидир. Ўшанда сизларга қилиб ўтган ишларингизни хабарини билдириб қўяди.

(Анъом 6/61)

وَهُوَ الْقَاهِرُ فَوْقَ عِبَادِهِ ۖ وَيُرْسِلُ عَلَيْكُمْ حَفَظَةً حَتَّىٰ إِذَا جَاءَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ تَوَفَّتْهُ رُسُلُنَا وَهُمْ لَا يُفَرِّطُونَ

Аллоҳ бандалари устидан мутлақ ҳукмрондир. У сизларга сақловчи (муҳофиз) фаришталар юборади. Токи бирортангизга ўлим[46] келганида, (жон олувчи) элчиларимиз хато қилмасдан уни вафот эттиради.

(Анъом 6/62)

ثُمَّ رُدُّوا إِلَى اللَّـهِ مَوْلَاهُمُ الْحَقِّ ۚ أَلَا لَهُ الْحُكْمُ وَهُوَ أَسْرَعُ الْحَاسِبِينَ

Ундан кейин, ўзларининг ҳақиқий ҳукмрони (Аллоҳ) ҳузурига қайтариладилар. Билиб қўйинглар, ҳукм Уики. У энг тез ҳисоб-китоб қилувчидир.

(Анъом 6/63)

قُلْ مَن يُنَجِّيكُم مِّن ظُلُمَاتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ تَدْعُونَهُ تَضَرُّعًا وَخُفْيَةً لَّئِنْ أَنجَانَا مِنْ هَـٰذِهِ لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ

“Агар бизни бу (бало)дан қутқариб қолсанг, албатта ўз вазифасини адо этувчилардан бўламиз”, деб ич-ичингиздан ёлвориб дуо қилаётган пайтингизда, қуруқлик ва денгизнинг зулматларидан сизларни қутқариб қолган ким эди?, деб айт.

(Анъом 6/64)

قُلِ اللَّـهُ يُنَجِّيكُم مِّنْهَا وَمِن كُلِّ كَرْبٍ ثُمَّ أَنتُمْ تُشْرِكُونَ

“Сизларни ундан ва ҳар турли ғам-ташвишлардан Аллоҳ сақлаб қолмоқда. Кейин, сизлар (дуода)[47] Аллоҳга яна шерик қўшяпсиз”, деб айт.

(Анъом 6/65)

قُلْ هُوَ الْقَادِرُ عَلَىٰ أَن يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذَابًا مِّن فَوْقِكُمْ أَوْ مِن تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعًا وَيُذِيقَ بَعْضَكُم بَأْسَ بَعْضٍ ۗ انظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الْآيَاتِ لَعَلَّهُمْ يَفْقَهُونَ

Айт: “Аллоҳ тепангиздан ёки оёқларингизни остидан азоб юборишнинг, ёки сизларни турли фирқаларга бўлиб юборишнинг ва баъзингизга бошқа баъзингизни босимини тоттиришнинг ўлчовини ҳам қўйган[48].” Қарагин, улар англасин деб, оятларимизни фарқли услубларда қандай баён қилиб беряпмиз.

(Анъом 6/66)

وَكَذَّبَ بِهِ قَوْمُكَ وَهُوَ الْحَقُّ ۚ قُل لَّسْتُ عَلَيْكُم بِوَكِيلٍ

Қуръон асл ҳақиқат бўлгани ҳолда, қавминг уни ёлғонга чиқарди. (Энди уларга): “Мен сизларнинг ҳимоячи-вакилингиз[49] эмасман!”, деб айтиб қўй.

(Анъом 6/67)

لِّكُلِّ نَبَإٍ مُّسْتَقَرٌّ ۚ وَسَوْفَ تَعْلَمُونَ

Хабар берилган ҳар нарсанинг содир бўладиган ўрни бор[50]. Яқинда билиб оласизлар.

(Анъом 6/68)

وَإِذَا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آيَاتِنَا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتَّىٰ يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ ۚ وَإِمَّا يُنسِيَنَّكَ الشَّيْطَانُ فَلَا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرَىٰ مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ

Оятларимизни менсимасликка киришиб ҳаддан ошаётганларни кўрганингда, то бошқа гапга ўтмагунларича улардан айрил. Агар сенга шайтон унуттириб қўйган бўлса, ёдингга тушганидан кейин ўша ҳақсизлик қилувчи (золим)лар билан бирга ўтирма![51]

(Анъом 6/69)

وَمَا عَلَى الَّذِينَ يَتَّقُونَ مِنْ حِسَابِهِم مِّن شَيْءٍ وَلَـٰكِن ذِكْرَىٰ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ

(Ўша гуноҳдан) сақланадиганлар[52] зиммасида уларнинг гуноҳидан ҳисобот бериш йўқ. Лекин, (туриб кетишингиз улар учун) эслатмадир. Балки шунда улар ҳам (бу ишидан) сақланишар.

(Анъом 6/70)

وَذَرِ الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَعِبًا وَلَهْوًا وَغَرَّتْهُمُ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا ۚ وَذَكِّرْ بِهِ أَن تُبْسَلَ نَفْسٌ بِمَا كَسَبَتْ لَيْسَ لَهَا مِن دُونِ اللَّـهِ وَلِيٌّ وَلَا شَفِيعٌ وَإِن تَعْدِلْ كُلَّ عَدْلٍ لَّا يُؤْخَذْ مِنْهَا ۗ أُولَـٰئِكَ الَّذِينَ أُبْسِلُوا بِمَا كَسَبُوا ۖ لَهُمْ شَرَابٌ مِّنْ حَمِيمٍ وَعَذَابٌ أَلِيمٌ بِمَا كَانُوا يَكْفُرُونَ

Дунё ҳаётига алданиб динни беҳуда ўйин-кулгуга айлантириб олганларни ўз ҳолига қўй[53]. Ҳар кимни ўз қилмиши ила ҳалок бўлишини, (шунда) Аллоҳ ила орасига тушадиган ҳимоячи-валийси ва шафоатчиси бўлмаслигини, агар у ҳар турли фидя берса ҳам  қабул қилинмаслигини Қуръон билан эслатиб қўй. Қилмишлари сабабли ҳалок бўладиганлар ана шулардир. Ҳақни тан олмагани учун, уларга қайноқ сувдан иборат ичимлик ва аламли азоб бор.

(Анъом 6/71)

قُلْ أَنَدْعُو مِن دُونِ اللَّـهِ مَا لَا يَنفَعُنَا وَلَا يَضُرُّنَا وَنُرَدُّ عَلَىٰ أَعْقَابِنَا بَعْدَ إِذْ هَدَانَا اللَّـهُ كَالَّذِي اسْتَهْوَتْهُ الشَّيَاطِينُ فِي الْأَرْضِ حَيْرَانَ لَهُ أَصْحَابٌ يَدْعُونَهُ إِلَى الْهُدَى ائْتِنَا ۗ قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّـهِ هُوَ الْهُدَىٰ ۖ وَأُمِرْنَا لِنُسْلِمَ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ

“Бизга фойда ҳам зарар ҳам етказа олмайдиганларни Аллоҳ ила орамизга қўйиб дуо қилайликми?! Аллоҳ бизни ҳидоят қилганидан кейин (Аллоҳга) ортимизни ўгирайликми?! Ўзи яшаб турган ерда “Бизга кел” деб чақираётган дўстлари бўла туриб, ёвуз (инсон ва жин)лар уни йўлдан оздириб қўйиб, унинг ўзи ҳайрон бўлиб қолган кимса каби бўлайликми?!”, деб айт. Яна Айт: Тўғри йўл Аллоҳнинг йўлидир. Биз борлиқларнинг Эгасига таслим бўлишга бурилдик.”

(Анъом 6/72)

وَأَنْ أَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَاتَّقُوهُ ۚ وَهُوَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ

Яна “Намозни пухта адо этишга ва Аллоҳга нисбатан гуноҳ қилишдан сақланишга” (буюрилганмиз деб айт). Сизлар ҳукмига тўпланадиган зот Удир.

(Анъом 6/73)

وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ ۖ وَيَوْمَ يَقُولُ كُن فَيَكُونُ ۚ قَوْلُهُ الْحَقُّ ۚ وَلَهُ الْمُلْكُ يَوْمَ يُنفَخُ فِي الصُّورِ ۚ عَالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ ۚ وَهُوَ الْحَكِيمُ الْخَبِيرُ

Осмонлару ерни ҳақ ила яратган ҳам Удир[54]. У бир нарсага: “Бўл!” – деган куни ўша нарса содир бўлади. Унинг сўзи ҳақдир. Сур чалинадиган куни ҳукмронлик Унга хос. У махфию[55] ошкора нарсаларни ҳам билувчидир. У тўғри қарор берувчидир, ҳар нарсадан хабардордир.

(Анъом 6/43)

وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ لِأَبِيهِ آزَرَ أَتَتَّخِذُ أَصْنَامًا آلِهَةً ۖ إِنِّي أَرَاكَ وَقَوْمَكَ فِي ضَلَالٍ مُّبِينٍ

Бир кун Иброҳим ўз отаси – Озарга шундай деди: “Бутларни илоҳлаштириб оляпсизми? Мен сизни ва қавмингизни очиқ-ойдин адашганликда кўряпман.”

(Анъом 6/75)

وَكَذَٰلِكَ نُرِي إِبْرَاهِيمَ مَلَكُوتَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ

Осмонлару ерни бошқарувлари (кимга тегишли эканини) Иброҳимга шу шаклда кўрсатиб қўйдикки, (бу ҳақида) у аниқ ишонч ҳосил қилувчилардан бўлсин.

(Анъом 6/76)

فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ رَأَىٰ كَوْكَبًا ۖ قَالَ هَـٰذَا رَبِّي ۖ فَلَمَّا أَفَلَ قَالَ لَا أُحِبُّ الْآفِلِينَ

Тун зулмати Иброҳимни қоплаб олганида бир сайёрани кўриб: “Бу менинг раббим”, деди. Кўздан ғойиб бўлганида эса: “Мен ғойиб бўлувчиларни ёқтирмайман”, деди.

(Анъом 6/77)

فَلَمَّا رَأَى الْقَمَرَ بَازِغًا قَالَ هَـٰذَا رَبِّي ۖ فَلَمَّا أَفَلَ قَالَ لَئِن لَّمْ يَهْدِنِي رَبِّي لَأَكُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضَّالِّينَ

Ойни нур сочиб турганини кўриб: “Бу менинг раббим”, деди. У ҳам кўздан ғойиб бўлганида: “Агар менинг ҳақиқий Эгам менга йўл кўрсатмаса, мен ҳам шу адашган халқлардан бири бўлиб қоламан”, деди.

(Анъом 6/78)

فَلَمَّا رَأَى الشَّمْسَ بَازِغَةً قَالَ هَـٰذَا رَبِّي هَـٰذَا أَكْبَرُ ۖ فَلَمَّا أَفَلَتْ قَالَ يَا قَوْمِ إِنِّي بَرِيءٌ مِّمَّا تُشْرِكُونَ

Қуёшни нур сочиб туганини кўриб: “Мана бу менинг раббим, бу энг катта экан”, деди. У ҳам кўздан ғойиб бўлганида: “Эй халқим! Сизлар (ҳақиқий илоҳга) шерик қўшаётганларингиздан узоқман[56].

(Анъом 6/79)

إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ حَنِيفًا ۖ وَمَا أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ

Юзимни – тўғридан-тўғри – осмонлару ерни яратганга бурдим. Мен мушриклардан[57] эмасман”, деди.

(Анъом 6/80)

وَحَاجَّهُ قَوْمُهُ ۚ قَالَ أَتُحَاجُّونِّي فِي اللَّـهِ وَقَدْ هَدَانِ ۚ وَلَا أَخَافُ مَا تُشْرِكُونَ بِهِ إِلَّا أَن يَشَاءَ رَبِّي شَيْئًا ۗ وَسِعَ رَبِّي كُلَّ شَيْءٍ عِلْمًا ۗ أَفَلَا تَتَذَكَّرُونَ

Халқи у билан тортишди. Иброҳим шундай деди: “Мен билан Аллоҳ ҳақида тортишяпсизларми? Менга тўғри йўлни У кўрсатди-ку! Эгам бир иш қилмагунча, мен сизларни Аллоҳга шерик қилаётганларингиздан қўрқмайман. Эгамнинг илми ҳар нарсани ўз ичига олган. Маълумотингиздан фойдаланмайсизларми?![58]

(Анъом 6/81)

وَكَيْفَ أَخَافُ مَا أَشْرَكْتُمْ وَلَا تَخَافُونَ أَنَّكُمْ أَشْرَكْتُم بِاللَّـهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ عَلَيْكُمْ سُلْطَانًا ۚ فَأَيُّ الْفَرِيقَيْنِ أَحَقُّ بِالْأَمْنِ ۖ إِن كُنتُمْ تَعْلَمُونَ

Сизларга у ҳақда ҳеч қандай далил тушурмаган нарсаларни Аллоҳга шерик қилишдан қўрқмаяпсизлар-у, мен қандай қилиб сизлар шерик қилаётган нарсаларингиздан қўрқаман экан? Агар билсангиз (айтинг), бу икки тарафдагиларнинг қайси бири омонда бўлишга ҳақлироқ?!

(Анъом 6/82)

الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُم بِظُلْمٍ أُولَـٰئِكَ لَهُمُ الْأَمْنُ وَهُم مُّهْتَدُونَ

Аллоҳга ишониб-суянган ва ишончига ҳеч қандай зулм (ширк)[59] аралаштирмаганлар – омонлик ана шулар учун. Улар тўғри йўлдадир” (деди Иброҳим).

(Анъом 6/83)

وَتِلْكَ حُجَّتُنَا آتَيْنَاهَا إِبْرَاهِيمَ عَلَىٰ قَوْمِهِ ۚ نَرْفَعُ دَرَجَاتٍ مَّن نَّشَاءُ ۗ إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌ

Халқига қарши Иброҳимга берган далилимиз мана шу[60]. Муносиб билганларимизни даража-даража юксалтирамиз. Чунки, Эганг тўғри қарор берувчидир, ҳар нарсани билувчидир.

(Анъом 6/84)

وَوَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ ۚ كُلًّا هَدَيْنَا ۚ وَنُوحًا هَدَيْنَا مِن قَبْلُ ۖ وَمِن ذُرِّيَّتِهِ دَاوُودَ وَسُلَيْمَانَ وَأَيُّوبَ وَيُوسُفَ وَمُوسَىٰ وَهَارُونَ ۚ وَكَذَٰلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ

Иброҳимга (хизматини тақдирлаб) Исҳоқ ва Яъқубни бердик. Барчасини тўғри йўлга қабул қилдик. Ундан аввал Нуҳни ҳам тўғри йўлга қабул қилганмиз. Унинг зурриётидан Довудни, Сулаймонни, Айюбни, Юсуфни, Мусони ва Ҳорунни ҳам тўғри йўлга қабул қилганмиз[61]. Муҳсинларни[62] шундай мукофотлаймиз.

(Анъом 6/85)

وَزَكَرِيَّا وَيَحْيَىٰ وَعِيسَىٰ وَإِلْيَاسَ ۖ كُلٌّ مِّنَ الصَّالِحِينَ

Яна, Закариё, Яҳё, Исо ва Илёсни ҳам тўғри йўлга қабул қилдик. Барчаси яхшилардандир.

(Анъом 6/86)

وَإِسْمَاعِيلَ وَالْيَسَعَ وَيُونُسَ وَلُوطًا ۚ وَكُلًّا فَضَّلْنَا عَلَى الْعَالَمِينَ

Исмоил, Алясаъ, Юнус ва Лутни ҳам тўғри йўлга қабул қилдик. Барчасини замондошларидан устун (фазилатли) қилдик.

(Анъом 6/87)

وَمِنْ آبَائِهِمْ وَذُرِّيَّاتِهِمْ وَإِخْوَانِهِمْ ۖ وَاجْتَبَيْنَاهُمْ وَهَدَيْنَاهُمْ إِلَىٰ صِرَاطٍ مُّسْتَقِيمٍ

Уларнинг ота-боболаридан, зурриётларидан ва ака-укаларидан ҳам… Уларни танлаб олдик ва уларни ҳам тўғри йўлга қабул қилдик.

(Анъом 6/88)

ذَٰلِكَ هُدَى اللَّـهِ يَهْدِي بِهِ مَن يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ ۚ وَلَوْ أَشْرَكُوا لَحَبِطَ عَنْهُم مَّا كَانُوا يَعْمَلُونَ

Мана шу Аллоҳнинг йўли. У қуллари орасидан керакли ишни қилганларни йўлига қабул қилади. Агар (пайғамбарлар) ширк қўшсалар эди, қилган барча (яхши) ишлари ҳабата бўлиб кетарди[63].

(Анъом 6/89)

أُولَـٰئِكَ الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ ۚ فَإِن يَكْفُرْ بِهَا هَـٰؤُلَاءِ فَقَدْ وَكَّلْنَا بِهَا قَوْمًا لَّيْسُوا بِهَا بِكَافِرِينَ

Биз уларга китоб, ҳикмат ва пайғамбарлик берган кишилар ўшалардир. Агар бу (инсон)лар уларни тан оламаса, уларни устидан кофирлик қилмайдиган кишиларни вакил[64] қилиб қўямиз.

(Анъом 6/90)

أُولَـٰئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّـهُ ۖ فَبِهُدَاهُمُ اقْتَدِهْ ۗ قُل لَّا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا ۖ إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرَىٰ لِلْعَالَمِينَ

Ана шулар – Аллоҳ тўғри йўлга солган кишилардир, сен ҳам уларнинг йўлига эргаш[65]. Айт: “(Таблиғ эвазига) сизлардан ҳақ сўрамайман. У (Қуръон) фақат халқларга эслатма (насиҳат)дир!”[66].

(Анъом 6/91)

وَمَا قَدَرُوا اللَّـهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِذْ قَالُوا مَا أَنزَلَ اللَّـهُ عَلَىٰ بَشَرٍ مِّن شَيْءٍ ۗ قُلْ مَنْ أَنزَلَ الْكِتَابَ الَّذِي جَاءَ بِهِ مُوسَىٰ نُورًا وَهُدًى لِّلنَّاسِ ۖ تَجْعَلُونَهُ قَرَاطِيسَ تُبْدُونَهَا وَتُخْفُونَ كَثِيرًا ۖ وَعُلِّمْتُم مَّا لَمْ تَعْلَمُوا أَنتُمْ وَلَا آبَاؤُكُمْ ۖ قُلِ اللَّـهُ ۖ ثُمَّ ذَرْهُمْ فِي خَوْضِهِمْ يَلْعَبُونَ

(Баъзи яҳудийлар):[67] Аллоҳни муносиб равишда қадрламадилар. Чунки, улар: “Аллоҳ башар (зоти)га ҳеч нарса нозил қилмаган”, деди. (Уларга): “Ундай бўлса, Мусо уни нур ва инсонларга қўлланма сифатида келтирган, ҳозирда сизлар уни парча-парча қоғозлар ҳолига олиб келиб, бир қисмини кўрсатаётган ва кўп қисмини яшираётган ва (у орқали) сизлар ҳам ота-боболарингиз ҳам билмаган нарсалар сизларга билдирилган китобни ким нозил қилган?!”, де ва ўзинг: “Аллоҳ (нозил қилган)”,- деб айт. Кейин уларни ўз ҳолига қўй – шунғиган нарсаларида ўйнайверсин.

(Анъом 6/92)

وَهَـٰذَا كِتَابٌ أَنزَلْنَاهُ مُبَارَكٌ مُّصَدِّقُ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَلِتُنذِرَ أُمَّ الْقُرَىٰ وَمَنْ حَوْلَهَا ۚ وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ يُؤْمِنُونَ بِهِ ۖ وَهُمْ عَلَىٰ صَلَاتِهِمْ يُحَافِظُونَ

Биз нозил қилган бу китоб фойдали маълумотларга тўладир[68], ўзидан аввалги (илоҳий китоб)ларни тасдиқловчидир ва она шаҳар – Макка (аҳли)ни ва атрофидагиларни огоҳлантиришинг учундир. Унга охиратга ишонадиганлар ишонади. Улар намозларини пухта адо этишади.

(Анъом 6/93)

وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَىٰ عَلَى اللَّـهِ كَذِبًا أَوْ قَالَ أُوحِيَ إِلَيَّ وَلَمْ يُوحَ إِلَيْهِ شَيْءٌ وَمَن قَالَ سَأُنزِلُ مِثْلَ مَا أَنزَلَ اللَّـهُ ۗ وَلَوْ تَرَىٰ إِذِ الظَّالِمُونَ فِي غَمَرَاتِ الْمَوْتِ وَالْمَلَائِكَةُ بَاسِطُو أَيْدِيهِمْ أَخْرِجُوا أَنفُسَكُمُ ۖ الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذَابَ الْهُونِ بِمَا كُنتُمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّـهِ غَيْرَ الْحَقِّ وَكُنتُمْ عَنْ آيَاتِهِ تَسْتَكْبِرُونَ

Бирон бир ёлғонни Аллоҳга тўнкаган, ёки унга ҳеч нарса ваҳий қилинмаган бўлса-да: “Менга ваҳий қилинди”, деган, ёки: “Аллоҳ нозил қилган (китоб)ни бир хилини мен ҳам нозил қила оламан”,- деган кишидан ҳам золимроқ ким бор? Ўлимнинг барча асоратлари ошкор бўлганида бу золимларни бир кўрсанг эди! – Фаришталар қўлларини чўзиб: “Руҳингизни (танангиздан) чиқаринглар!”,- дейди. “Аллоҳ ҳақида нотўғри гап гапирганингиз ва Аллоҳнинг оятларига нисбатан катта кетганингиз учун сизлар хорли азоб ила жазоланасизлар.

(Анъом 6/94)

وَلَقَدْ جِئْتُمُونَا فُرَادَىٰ كَمَا خَلَقْنَاكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَتَرَكْتُم مَّا خَوَّلْنَاكُمْ وَرَاءَ ظُهُورِكُمْ ۖ وَمَا نَرَىٰ مَعَكُمْ شُفَعَاءَكُمُ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ أَنَّهُمْ فِيكُمْ شُرَكَاءُ ۚ لَقَد تَّقَطَّعَ بَيْنَكُمْ وَضَلَّ عَنكُم مَّا كُنتُمْ تَزْعُمُونَ

Сизларни эгадор қилиб берганимиз (ҳар нарсан)ни ортингизга қолдирган ҳолда, сизларни илк яратганимиздек ҳозир ҳам ҳукмимизга ёлғиз келибсиз.  (Маҳшарда ҳукмда Аллоҳга) шерик бўлади деб иддао қилган шафоатчиларингизни ҳам ёнингизда кўрмаябмиз-ку! (Улар билан) Ўртангиздаги муносабатлар узилиб, (шафоат қилади деб) иддао қилаётганларингиз сизларни ташлаб кетибди-ку!”- (дейилади уларга).

(Анъом 6/95)

إِنَّ اللَّـهَ فَالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوَىٰ ۖ يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَمُخْرِجُ الْمَيِّتِ مِنَ الْحَيِّ ۚ ذَٰلِكُمُ اللَّـهُ ۖ فَأَنَّىٰ تُؤْفَكُونَ

Албатта, дон ва уруғларни бўлиб-ёрувчи Аллоҳдир[69]. У ўлимдан тириклик чиқаради ва тирикликдан ўлим чиқаради. Мана шу сиз билган Аллоҳдир. Шундай экан, (Аллоҳдан) қаёққа оғиб кетяпсизлар?

(Анъом 6/96)

فَالِقُ الْإِصْبَاحِ وَجَعَلَ اللَّيْلَ سَكَنًا وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ حُسْبَانًا ۚ ذَٰلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ

Тонгни ёриб оттирувчи, кечани истироҳат вақти қилган, қуёш ва ойни ҳисобга кўра ҳаракатлантириб қўйган ҳам Удир. Доимо ғолиб ва устун, ҳар нарсани билувчи зотнинг белгилаб қўйган ўлчови шудир.

(Анъом 6/97)

وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ النُّجُومَ لِتَهْتَدُوا بِهَا فِي ظُلُمَاتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ ۗ قَدْ فَصَّلْنَا الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ

Қуруқлик ва денгиз қоронғиликларида йўл топиб олишингиз учун сизларга юлдузларни пайдо қилиб бердик[70]. (Бу сохани) биладиган кишилар учун (бу ҳақидаги) оятларни батафсил баён қилиб қўйганмиз[71].

(Анъом 6/98)

وَهُوَ الَّذِي أَنشَأَكُم مِّن نَّفْسٍ وَاحِدَةٍ فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ ۗ قَدْ فَصَّلْنَا الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَفْقَهُونَ

Сизларни битта нафсдан (уруғланган тухумдан)[72] пайдо қилган Удир. Ортидан, қолиш жойи (бачадон канали) ва омонатгоҳ (она пушти) бор. (Бу сохани) англаб етадиган кишилар учун (бу ҳақидаги) оятларни батафсил баён қилиб қўйганмиз.

(Анъом 6/99)

وَهُوَ الَّذِي أَنزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجْنَا بِهِ نَبَاتَ كُلِّ شَيْءٍ فَأَخْرَجْنَا مِنْهُ خَضِرًا نُّخْرِجُ مِنْهُ حَبًّا مُّتَرَاكِبًا وَمِنَ النَّخْلِ مِن طَلْعِهَا قِنْوَانٌ دَانِيَةٌ وَجَنَّاتٍ مِّنْ أَعْنَابٍ وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ مُشْتَبِهًا وَغَيْرَ مُتَشَابِهٍ ۗ انظُرُوا إِلَىٰ ثَمَرِهِ إِذَا أَثْمَرَ وَيَنْعِهِ ۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكُمْ لَآيَاتٍ لِّقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ

У осмондан сув тушириб, у билан ҳар нарсани (новдасини) ундиради. Кейин ундан яшиллик, ундан эса бир-бирига мингашиб кетган бошоқлар, хурмонинг ғунчасидан ерга яқинлашиб қоладиган шингиллар, узум боғлар, бир-бирига ўхшайдиган ва ўхшамайдиган зайтун ва анор чиқаради[73]. Мева солган вақтда унинг мевасига ва пишиб етилишига бир назар солинглар. Албатта, бунда қатъий ишонувчилар учун оят-белгилар бор[74].

(Анъом 6/100)

وَجَعَلُوا لِلَّـهِ شُرَكَاءَ الْجِنَّ وَخَلَقَهُمْ ۖ وَخَرَقُوا لَهُ بَنِينَ وَبَنَاتٍ بِغَيْرِ عِلْمٍ ۚ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَىٰ عَمَّا يَصِفُونَ

(Баъзи мушриклар)[75] Кўринмас борлиқни (ибодат масаласида) Аллоҳга шерик қилдилар[76]. Ахир, уларни ҳам У яратган. Улар ҳеч қандай илмий асоссиз “Аллоҳнинг ўғил-қизлари бор”,- деб ёлғон тўқишди. Улар таърифлаётган бўҳтонларидан У пок ва устундир.

(Анъом 6/101)

بَدِيعُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ ۖ أَنَّىٰ يَكُونُ لَهُ وَلَدٌ وَلَمْ تَكُن لَّهُ صَاحِبَةٌ ۖ وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ ۖ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ

У осмонлару ерни ўрнаксиз яратувчисидир. Аёли бўлмагани ҳолда Унга қаердан фарзанд бўлсин?! Ҳар нарсани У яратган. У ҳар нарсани билади.

(Анъом 6/102)

ذَٰلِكُمُ اللَّـهُ رَبُّكُمْ ۖ لَا إِلَـٰهَ إِلَّا هُوَ ۖ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ فَاعْبُدُوهُ ۚ وَهُوَ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ

Мана шу сиз билган Аллоҳдир, сизларнинг Эгангиздир, қуллик қилинишга ҳақли ягона зотдир, ҳар нарсанинг яратувчисидир. Шундай экан, Унга қуллик қилинглар. У ҳар нарсага вакилдир (кузатиб-бошқарувчидир).

(Анъом 6/103)

لَّا تُدْرِكُهُ الْأَبْصَارُ وَهُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصَارَ ۖ وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ

Ҳеч қандай фикру-онг  Аллоҳни (зотини) идрок эта олмайди. У эса, барча фикру-онгларни идрок этади[77]. У юмшоқ муомала қилувчидир, ҳар нарсадан хабардордир.

(Анъом 6/104)

قَدْ جَاءَكُم بَصَائِرُ مِن رَّبِّكُمْ ۖ فَمَنْ أَبْصَرَ فَلِنَفْسِهِ ۖ وَمَنْ عَمِيَ فَعَلَيْهَا ۚ وَمَا أَنَا عَلَيْكُم بِحَفِيظٍ

Шубҳасизки, Эгангиздан (Ўз илму қудратини танитадиган) кўрсатмалар келди. Ким (уларни) кўрса, ўзини фойдасига бўлади. Ким кўрлик қилса, ўз зиёнига бўлади. “Мен сизларни қўриқчингиз эмасман”, (деб айт).

(Анъом 6/105)

وَكَذَٰلِكَ نُصَرِّفُ الْآيَاتِ وَلِيَقُولُوا دَرَسْتَ وَلِنُبَيِّنَهُ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ

“Сен дарс олиб ўрганибсан”, деб қолиши учун, ҳамда (бу сохадаги илмни) биладиган кишиларга Қуръонни тушунтириб беришимиз учун, оятларни мана шу шаклда фарқли услубларда тушунтириб беряпмиз.

(Анъом 6/106)

اتَّبِعْ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِن رَّبِّكَ ۖ لَا إِلَـٰهَ إِلَّا هُوَ ۖ وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ

(Эй Муҳаммад!) Эгангдан сенга ваҳий қилинган (Қуръон)га эргаш. У қуллик қилинишга ҳақли ягона зотдир. Аллоҳни иккинчи ўринга қўювчи (мушрик)лардан юз ўгир.

(Анъом 6/107)

وَلَوْ شَاءَ اللَّـهُ مَا أَشْرَكُوا ۗ وَمَا جَعَلْنَاكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظًا ۖ وَمَا أَنتَ عَلَيْهِم بِوَكِيلٍ

Танловни Аллоҳ қилса эди, улар мушрик бўлмасди[78]. Сени уларга қўриқчи қилмадик. Сен уларга ҳимоячи-вакил[79] ҳам эмассан.

(Анъом 6/108)

وَلَا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِن دُونِ اللَّـهِ فَيَسُبُّوا اللَّـهَ عَدْوًا بِغَيْرِ عِلْمٍ ۗ كَذَٰلِكَ زَيَّنَّا لِكُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ ثُمَّ إِلَىٰ رَبِّهِم مَّرْجِعُهُمْ فَيُنَبِّئُهُم بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ

Аллоҳ ила ораларига қўйиб дуо қилаётганларига нисбатан ҳақоратли сўз сўзламанглар, акс ҳолда, улар ҳам ҳаддан ошиб, билмасдан Аллоҳга нисбатан ҳақоқартли сўз айтиб қўяди. Шундай қилиб, ҳар миллатга ўз амалини зийнатлаб қўйдик[80]. Кейин уларнинг қайтар жойи Раббининг ҳукми бўлади. Шунда У уларга қилмишларини билдириб қўяди.

(Анъом 6/109)

وَأَقْسَمُوا بِاللَّـهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ لَئِن جَاءَتْهُمْ آيَةٌ لَّيُؤْمِنُنَّ بِهَا ۚ قُلْ إِنَّمَا الْآيَاتُ عِندَ اللَّـهِ ۖ وَمَا يُشْعِرُكُمْ أَنَّهَا إِذَا جَاءَتْ لَا يُؤْمِنُونَ

Агар ўзларига мўжиза келса, унга аниқ ишонишига бор кучи билан Аллоҳ номи билан қасам ичишган. “Мўжизалар фақат Аллоҳнинг ихтиёрида”, деб айтиб қўй. Кутган мўжизалари келса ҳам, уларни ишонмаслигини сизлар қаердан ҳам билардингиз[81].

(Анъом 6/110)

وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصَارَهُمْ كَمَا لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَنَذَرُهُمْ فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ

(Оятларга ишонмаслиги) илк маротаба содир бўлганидек (мўжизага ҳам) ишонмаслигини, (шу туфайли) қалблари ва кўзларини ўгириб қўйишимизни ва Биз уларни ҳаддан ошиб гангираб юришига қўйиб бераётганимизни сизлар қаердан ҳам билардингиз.

(Анъом 6/111)

وَلَوْ أَنَّنَا نَزَّلْنَا إِلَيْهِمُ الْمَلَائِكَةَ وَكَلَّمَهُمُ الْمَوْتَىٰ وَحَشَرْنَا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ قُبُلًا مَّا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا إِلَّا أَن يَشَاءَ اللَّـهُ وَلَـٰكِنَّ أَكْثَرَهُمْ يَجْهَلُونَ

Агар уларга фаришталар туширсак, уларга ўликлар гапирса ва ҳар нарсани олдиларига тўп-тўп қилиб тўплаб қўйсак ҳам барибир ишонишмаган бўларди. Лекин, Аллоҳ ана шундай бўлишини афзал кўрса иш бошқача бўлади[82]. Бироқ, уларнинг кўпчилиги жоҳиллик[83] қилишмоқда.

(Анъом 6/112)

وَكَذَٰلِكَ جَعَلْنَا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا شَيَاطِينَ الْإِنسِ وَالْجِنِّ يُوحِي بَعْضُهُمْ إِلَىٰ بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُورًا ۚ وَلَوْ شَاءَ رَبُّكَ مَا فَعَلُوهُ ۖ فَذَرْهُمْ وَمَا يَفْتَرُونَ

Бир-бирини алдаш учун (хаёл ва фикрни чалғитадиган) баландпарвоз сўзлар айтадиган шулар каби ёвуз инсон ва жинларни ҳар бир пайғамбарнинг душмани қилдик[84]. Агар Раббинг бунга имкон бермаганида эди, улар бундай қилолмаган бўларди[85]. Энди, уларни тўқиётган бўҳтонларига қўйиб бер.

(Анъом 6/113)

وَلِتَصْغَىٰ إِلَيْهِ أَفْئِدَةُ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَلِيَرْضَوْهُ وَلِيَقْتَرِفُوا مَا هُم مُّقْتَرِفُونَ

Яна ўша баландпарвоз сўзлар билан охиратга ишонмайдиганларнинг кўнгилларини олиш, уларни унга рози қилиш ва қилаётган гуноҳларини давом эттиравериши учун (шундай қилишади).

(Анъом 6/114)

أَفَغَيْرَ اللَّـهِ أَبْتَغِي حَكَمًا وَهُوَ الَّذِي أَنزَلَ إِلَيْكُمُ الْكِتَابَ مُفَصَّلًا ۚ وَالَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَعْلَمُونَ أَنَّهُ مُنَزَّلٌ مِّن رَّبِّكَ بِالْحَقِّ ۖ فَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ

“У сизларга (Қуръон) китобни батафсил (тушунтирилган) қилиб туширгани ҳолда, Аллоҳдан бошқа ҳакам ахтарайми?”, (де). У Раббингдан – ҳақиқатни ўртага қўйиб берадиган шаклда нозил қилинганини (сендан аввал) Биз уларга китоб берганлар ҳам билишади[86]. Демак, (бу ҳақида) тортишувчилардан бўлма!

(Анъом 6/115)

وَتَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ صِدْقًا وَعَدْلًا ۚ لَّا مُبَدِّلَ لِكَلِمَاتِهِ ۚ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ

Эгангнинг сўзи тўғрилик ва адолат жиҳатидан мукаммалдир. Унинг сўзини ўрнини босадиган (сўз) йўқ[87]. У ҳар нарсани эшитувчи ва билувчидир.

(Анъом 6/116)

وَإِن تُطِعْ أَكْثَرَ مَن فِي الْأَرْضِ يُضِلُّوكَ عَن سَبِيلِ اللَّـهِ ۚ إِن يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ

Агар ер юзидагиларнинг кўпчилигини айтганини қилаверсанг, улар сени Аллоҳнинг йўли (Ислом)дан адаштириб юборади. Кўпчилик фақат гумон-тахминга эргашади. Кўпчилик фақат олди-қочди гап гапиради[88].

(Анъом 6/117)

إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ مَن يَضِلُّ عَن سَبِيلِهِ ۖ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ

Раббингни йўлидан ким адашиб кетаётганини Унинг Ўзи жуда яхши билади, тўғри йўлга кирганларни ҳам жуда яхши билади.

(Анъом 6/118)

فَكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّـهِ عَلَيْهِ إِن كُنتُم بِآيَاتِهِ مُؤْمِنِينَ

Агар Аллоҳнинг оятларига ишонган бўлсангиз, Унинг номи айтиб сўйилган ҳайвон гўштини енглар.

(Анъом 6/119)

وَمَا لَكُمْ أَلَّا تَأْكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّـهِ عَلَيْهِ وَقَدْ فَصَّلَ لَكُم مَّا حَرَّمَ عَلَيْكُمْ إِلَّا مَا اضْطُرِرْتُمْ إِلَيْهِ ۗ وَإِنَّ كَثِيرًا لَّيُضِلُّونَ بِأَهْوَائِهِم بِغَيْرِ عِلْمٍ ۗ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُعْتَدِينَ

Аллоҳнинг номи айтиб сўйилган ҳайвон гўштидан нега емаяпсизлар? Ахир, Аллоҳ Ўзи ҳаром қилган нарсаларни сизларга батафсил тушунтириб берди-ку![89] Унга мажбур бўлиб ейишингиз бундан мустасно. Кўпчилик (инсонлар) ўз хоҳишига эргашиб, илмсизлиги сабабли (бошқаларни) адаштириб юбормоқда. Албатта, ҳаддан ошувчиларни Раббинг жуда яхши билади.

(Анъом 6/120)

وَذَرُوا ظَاهِرَ الْإِثْمِ وَبَاطِنَهُ ۚ إِنَّ الَّذِينَ يَكْسِبُونَ الْإِثْمَ سَيُجْزَوْنَ بِمَا كَانُوا يَقْتَرِفُونَ

Гуноҳни ошкорасидан ҳам, махфисидан ҳам четланинглар. Гуноҳни касб қилиб олаётганлар, қилган гуноҳлари сабабли яқинда аниқ жазоланади.

(Анъом 6/121)

وَلَا تَأْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّـهِ عَلَيْهِ وَإِنَّهُ لَفِسْقٌ ۗ وَإِنَّ الشَّيَاطِينَ لَيُوحُونَ إِلَىٰ أَوْلِيَائِهِمْ لِيُجَادِلُوكُمْ ۖ وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ

Фосиқлик қилинган ҳолда[90] унга Аллоҳнинг номи айтилмай сўйилган ҳайвон гўштидан еманглар[91]. Ёвуз (инсон ва жин)лар дўстларига сизлар билан тортишишни васваса қилади. Агар уларга кўнгилдан бўйсунсангиз, сизлар ҳам мушрик бўлиб қоласизлар[92].

(Анъом 6/122)

أَوَمَن كَانَ مَيْتًا فَأَحْيَيْنَاهُ وَجَعَلْنَا لَهُ نُورًا يَمْشِي بِهِ فِي النَّاسِ كَمَن مَّثَلُهُ فِي الظُّلُمَاتِ لَيْسَ بِخَارِجٍ مِّنْهَا ۚ كَذَٰلِكَ زُيِّنَ لِلْكَافِرِينَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ

Ўлик (каби) эканида Биз уни тирилтириб, йўлини ойдинлатиб берган ва инсонлар орасида ўша ойдинлик ила юришда давом этаётган киши, зулматларга кириб қолиб, у ердан чиқа олмаётган киши каби бўладими? Оятларни тан олмайдиган (кофир)ларга қилаётган ишлари (шайтон тарафидан) мана шу шаклда ёқимли (кўркам) қилиб кўрсатиб қўйилди.

(Анъом 6/123)

وَكَذَٰلِكَ جَعَلْنَا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ أَكَابِرَ مُجْرِمِيهَا لِيَمْكُرُوا فِيهَا ۖ وَمَا يَمْكُرُونَ إِلَّا بِأَنفُسِهِمْ وَمَا يَشْعُرُونَ

Шунингдек, ҳар бир шаҳару қишлоқнинг етакчи жиноятчиларига ўша ерларда хийла-найранг қилиб юришига изн бердик. Аслида, хийлаю макрининг зарари фақат ўзига қайтади[93], ўзлари (буни) фарқига бормаяпти[94].

(Анъом 6/124)

وَإِذَا جَاءَتْهُمْ آيَةٌ قَالُوا لَن نُّؤْمِنَ حَتَّىٰ نُؤْتَىٰ مِثْلَ مَا أُوتِيَ رُسُلُ اللَّـهِ ۘ اللَّـهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسَالَتَهُ ۗ سَيُصِيبُ الَّذِينَ أَجْرَمُوا صَغَارٌ عِندَ اللَّـهِ وَعَذَابٌ شَدِيدٌ بِمَا كَانُوا يَمْكُرُونَ

Уларга оят (ёки мўжиза) келганида: “Бизга ҳам айнан Аллоҳнинг элчиларига берилган нарса берилмагунча ишонмаймиз”,- дейишган. Кимни Ўзига элчи қилиб олишни Аллоҳ яхши билади. Аллоҳнинг ҳукму адолатига кўра, жиноят қилганлар хорликка ва қилган хийла-найрангларига боғлиқ азобга йўлиқади[95].

(Анъом 6/125)

فَمَن يُرِدِ اللَّـهُ أَن يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلَامِ ۖ وَمَن يُرِدْ أَن يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقًا حَرَجًا كَأَنَّمَا يَصَّعَّدُ فِي السَّمَاءِ ۚ كَذَٰلِكَ يَجْعَلُ اللَّـهُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ

Аллоҳ кимни ҳидоятга муваффақ қилмоқчи бўлса, унинг (қилган тўғри ҳаракати учун) қалбини Исломга кенг очиб қўяди[96]. Кимни адашганлигини тасдиқламоқчи бўлса, унинг (қилган хатолари учун) қалбини гўё самога юксалаётгандек[97] тор ва сиқилган қилиб қўяди[98]. Аллоҳ (Унга) ишонмайдиганларга мана шундай қабиҳликни раво кўради[99].

(Анъом 6/126)

وَهَـٰذَا صِرَاطُ رَبِّكَ مُسْتَقِيمًا ۗ قَدْ فَصَّلْنَا الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَذَّكَّرُونَ

Эгангнинг тўғри услуби мана шу. Керакли (тўғри) маълумотга эга бўладиган кишилар учун оятларни батафсил тушунтириб бердик.

(Анъом 6/127)

لَهُمْ دَارُ السَّلَامِ عِندَ رَبِّهِمْ ۖ وَهُوَ وَلِيُّهُم بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ

Раббига кўра улар учун эсон-омонлик юрти бор. Қилаётган ишлари туфайли Рабби уларнинг дўстидир.

(Анъом 6/128)

وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعًا يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ قَدِ اسْتَكْثَرْتُم مِّنَ الْإِنسِ ۖ وَقَالَ أَوْلِيَاؤُهُم مِّنَ الْإِنسِ رَبَّنَا اسْتَمْتَعَ بَعْضُنَا بِبَعْضٍ وَبَلَغْنَا أَجَلَنَا الَّذِي أَجَّلْتَ لَنَا ۚ قَالَ النَّارُ مَثْوَاكُمْ خَالِدِينَ فِيهَا إِلَّا مَا شَاءَ اللَّـهُ ۗ إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌ

Барчани (маҳшарга) тўплайдиган куни (Аллоҳ) шундай дейди: “Эй кўринмас борлиқлар жамоаси! Сизлар инсонлардан кўпчилигини адаштирдинглар!” Уларнинг инсон тоифасидаги дўстлари шундай дейди: “Эй Эгамиз! Биз бир-биримиздан фойдаландик ва ниҳоят Сен бизга белгилаб берган ажалнинг охирига етдик.” (Аллоҳ эса шундай дейди): “Қолар жойингиз жаҳаннамдир, у ерда ўлимсиз ҳолда қоласизлар, Аллоҳ белгилаб қўйган кишилар бундан мустасно[100].” Эганг доимо тўғри қарор берувчидир, ҳар нарсани билувчидир.

(Анъом 6/129)

وَكَذَٰلِكَ نُوَلِّي بَعْضَ الظَّالِمِينَ بَعْضًا بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ

Қилмишлари туфайли, золимларни бир-бирига мана шундай (яқин) дўст қилиб қўямиз.

(Анъом 6/130)

يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالْإِنسِ أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِّنكُمْ يَقُصُّونَ عَلَيْكُمْ آيَاتِي وَيُنذِرُونَكُمْ لِقَاءَ يَوْمِكُمْ هَـٰذَا ۚ قَالُوا شَهِدْنَا عَلَىٰ أَنفُسِنَا ۖ وَغَرَّتْهُمُ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا وَشَهِدُوا عَلَىٰ أَنفُسِهِمْ أَنَّهُمْ كَانُوا كَافِرِينَ

“Эй жин[101] ва инсон жамоаси! Ораларингиздан сизларга оятларимни айтиб берадиган, бугун сизлар қаршилашган бу нарсадан сизларни огоҳлантирадиган элчилар келмаганмиди?”, (дейди Аллоҳ уларга). Улар эса: “Биз ўз зиёнимизга гувоҳмиз”, дейди. Уларни дунё ҳаёти алдаб қўйганди. Оятларни тан олмаган (кофир) эканлигига шахсан ўзлари гувоҳлик қилади.

(Анъом 6/131)

ذَٰلِكَ أَن لَّمْ يَكُن رَّبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرَىٰ بِظُلْمٍ وَأَهْلُهَا غَافِلُونَ

(Ҳақиқат) шуки, жамият аъзолари (оятлардан) хабарсиз ҳолда қилган ҳақсизлигини деб, Раббинг ўша жамиятни ҳалок қилиб юбормайди[102].

(Анъом 6/132)

وَلِكُلٍّ دَرَجَاتٌ مِّمَّا عَمِلُوا ۚ وَمَا رَبُّكَ بِغَافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ

Ҳар кимга ўзи қилган ишидан даражалар берилади. Эганг уларнинг ишларидан бехабар эмас.

(Анъом 6/133)

وَرَبُّكَ الْغَنِيُّ ذُو الرَّحْمَةِ ۚ إِن يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ وَيَسْتَخْلِفْ مِن بَعْدِكُم مَّا يَشَاءُ كَمَا أَنشَأَكُم مِّن ذُرِّيَّةِ قَوْمٍ آخَرِينَ

Эганг ҳеч кимга муҳтож эмас, эзгулик эгасидир. Агар муносиб билса, сизларни бошқа бир жамиятнинг наслидан пайдо қилгани каби, сизларни (ҳам) кетказиб юбориб, ортингиздан Ўзи муносиб билганини ўрнингизга алмаштириб қўяди.

(Анъом 6/134)

إِنَّ مَا تُوعَدُونَ لَآتٍ ۖ وَمَا أَنتُم بِمُعْجِزِينَ

Сизларга таҳдид қилинаётган нарса албатта содир бўлади. (Буни) олдини ололмайсизлар.

(Анъом 6/135)

قُلْ يَا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلَىٰ مَكَانَتِكُمْ إِنِّي عَامِلٌ ۖ فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَن تَكُونُ لَهُ عَاقِبَةُ الدَّارِ ۗ إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ

Айтгин: “Эй халқим! Қўлингиздан келганини қилинглар. Мен ҳам қиламан. Натижада бу диёр кимники бўлишини яқинда билиб оласизлар. Чунки, ҳақсизлик қилувчи (золим)лар асло нажот топмас.

(Анъом 6/136)

وَجَعَلُوا لِلَّـهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَالْأَنْعَامِ نَصِيبًا فَقَالُوا هَـٰذَا لِلَّـهِ بِزَعْمِهِمْ وَهَـٰذَا لِشُرَكَائِنَا ۖ فَمَا كَانَ لِشُرَكَائِهِمْ فَلَا يَصِلُ إِلَى اللَّـهِ ۖ وَمَا كَانَ لِلَّـهِ فَهُوَ يَصِلُ إِلَىٰ شُرَكَائِهِمْ ۗ سَاءَ مَا يَحْكُمُونَ

(Мушриклар) Аллоҳга Унинг Ўзи етиштирган экин ва чорва ҳайвонлардан насиба айириб, ўзларининг нотўғри иддаолари[103] бўйича: “Бу Аллоҳга, бу эса шерикларимизга[104]”,- деди.  (Иддаолари бўйича) шерикларининг насибаси Аллоҳникига қўшилмас экан, Аллоҳнинг насибаси эса, шериклариникига қўшилармиш! Берган қарорлари нақадар ёмон!

(Анъом 6/137)

وَكَذَٰلِكَ زَيَّنَ لِكَثِيرٍ مِّنَ الْمُشْرِكِينَ قَتْلَ أَوْلَادِهِمْ شُرَكَاؤُهُمْ لِيُرْدُوهُمْ وَلِيَلْبِسُوا عَلَيْهِمْ دِينَهُمْ ۖ وَلَوْ شَاءَ اللَّـهُ مَا فَعَلُوهُ ۖ فَذَرْهُمْ وَمَا يَفْتَرُونَ

Шунингдек, мушрикларнинг кўпчилигига шериклари уларни (диний) савиясини сусайтириб юбориш ва динини тушунарсиз ҳолга олиб келиш учун, ўз фарзандларини ўлдиришни ҳам чиройли кўрсатиб берди. Танлаш ишини Аллоҳ қилсайди[105], улар бундай қилмаган бўларди. Демак, уйдирган бўҳтонларига уларни қўйиб бер.

(Анъом 6/138)

وَقَالُوا هَـٰذِهِ أَنْعَامٌ وَحَرْثٌ حِجْرٌ لَّا يَطْعَمُهَا إِلَّا مَن نَّشَاءُ بِزَعْمِهِمْ وَأَنْعَامٌ حُرِّمَتْ ظُهُورُهَا وَأَنْعَامٌ لَّا يَذْكُرُونَ اسْمَ اللَّـهِ عَلَيْهَا افْتِرَاءً عَلَيْهِ ۚ سَيَجْزِيهِم بِمَا كَانُوا يَفْتَرُونَ

Иддаолари бўйича яна: “Мана бу чорва ҳайвонлар ва экинлар муқаддасдир[106]. Булардан фақат биз муносиб кўрган кишилар ейди. Булар миниш тақиқланган ҳайвонлардир”, дейишади. (Ўзлари тўқиган) ёлғонни Аллоҳга тўнкаб, (сўйганда) бирқанча чорва ҳайвонларга Аллоҳнинг номини айтмайдилар. (Ҳалол ва ҳаром белгилашда Аллоҳга) тўнкаган ёлғонлари учун Аллоҳ уларни яқинда жазолайди.

(Анъом 6/139)

وَقَالُوا مَا فِي بُطُونِ هَـٰذِهِ الْأَنْعَامِ خَالِصَةٌ لِّذُكُورِنَا وَمُحَرَّمٌ عَلَىٰ أَزْوَاجِنَا ۖ وَإِن يَكُن مَّيْتَةً فَهُمْ فِيهِ شُرَكَاءُ ۚ سَيَجْزِيهِمْ وَصْفَهُمْ ۚ إِنَّهُ حَكِيمٌ عَلِيمٌ

Улар яна: “Мана бу чорва ҳайвонларнинг қорнидагилар эркакларимизга ҳалол, аёлларимизга ҳаром”, дейишади. Агар ўлик туғилса, барчаси (ейишда) шерикмиш. Аллоҳ бу сифатлашнинг жазосини уларга яқинда беради. У тўғри қарор берувчидир, ҳар нарсани билувчидир.

(Анъом 6/140)

قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ قَتَلُوا أَوْلَادَهُمْ سَفَهًا بِغَيْرِ عِلْمٍ وَحَرَّمُوا مَا رَزَقَهُمُ اللَّـهُ افْتِرَاءً عَلَى اللَّـهِ ۚ قَدْ ضَلُّوا وَمَا كَانُوا مُهْتَدِينَ

Билимсизлик сабабли аҳмоқлик қилиб ўз фарзандларини ўлдирганлар ва Аллоҳ уларга эриштирган нарсаларни – Аллоҳга ёлғон тўнкаган ҳолда –ҳаром қилиб олганлар хонавайрон бўлди. Улар адашди ва тўғри йўлга эришмади.

(Анъом 6/141)

وَهُوَ الَّذِي أَنشَأَ جَنَّاتٍ مَّعْرُوشَاتٍ وَغَيْرَ مَعْرُوشَاتٍ وَالنَّخْلَ وَالزَّرْعَ مُخْتَلِفًا أُكُلُهُ وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ مُتَشَابِهًا وَغَيْرَ مُتَشَابِهٍ ۚ كُلُوا مِن ثَمَرِهِ إِذَا أَثْمَرَ وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ ۖ وَلَا تُسْرِفُوا ۚ إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ

Тартибга солиниб қараладиган ва шундай қўйиб қўйиладиган боғларни, таъми фарқли хурмо ва экинларни, бир-бирига ўхшайдиган ва ўхшамайдиган зайтун ва анорларни яратган У (Аллоҳ)дир. Мева берганда унинг мевасидан енглар. Йиғим-терим куни ҳақини[107] беринглар. Ноўрин сарфламанг. Чунки, Аллоҳ меъёрни бузувчилари ёқтирмайди.

(Анъом 6/142)

وَمِنَ الْأَنْعَامِ حَمُولَةً وَفَرْشًا ۚ كُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّـهُ وَلَا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ ۚ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُّبِينٌ

Яна (инсонлар ва юкларни) ташийдиган ва таший олмайдиган (кичик)[108] чорва ҳайвонлардан – Аллоҳ сизларга эриштирганларидан енглар, шайтоннинг йўлларига эргашманглар[109]. Чунки, у сизларга очиқча душмандир.

(Анъом 6/143)

ثَمَانِيَةَ أَزْوَاجٍ ۖ مِّنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْمَعْزِ اثْنَيْنِ ۗ قُلْ آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنثَيَيْنِ أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحَامُ الْأُنثَيَيْنِ ۖ نَبِّئُونِي بِعِلْمٍ إِن كُنتُمْ صَادِقِينَ

(Чорва ҳайвондан саноғи) саккиста бўлган (тўрт) жуфт ҳайвонларни – қўйдан икки (жинс) ва эчкидан икки (жинс)ни (инсонларга ҳаром эканини иддао қилдилар)[110] Айт: “Ўша иккита эркагини ҳаром қилганми ёки икки урғочисиними, ёхуд иккала урғочини бачадонидаги ҳомиланими? Агар тўғри бўлсангиз, менга илмий асос билан айтиб беринглар.”

(Анъом 6/144)

وَمِنَ الْإِبِلِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْبَقَرِ اثْنَيْنِ ۗ قُلْ آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنثَيَيْنِ أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحَامُ الْأُنثَيَيْنِ ۖ أَمْ كُنتُمْ شُهَدَاءَ إِذْ وَصَّاكُمُ اللَّـهُ بِهَـٰذَا ۚ فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَىٰ عَلَى اللَّـهِ كَذِبًا لِّيُضِلَّ النَّاسَ بِغَيْرِ عِلْمٍ ۗ إِنَّ اللَّـهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ

Туя ва молнинг иккала жинсини (ҳам ҳаром деб иддао қилдилар). Айт: “Ўша иккита эркагини ҳаром қилганми ёки икки урғочисиними, ёхуд иккала урғочини бачадонидаги ҳомиланими? Ёки Аллоҳ сизларга буни буюраётганида гувоҳ бўлганмисиз?!” Илмсизлигидан фойдаланиб, инсонларни адаштириш учун (ўзи тўқиган) ёлғонни Аллоҳга тўнкаган кишидан ҳам золимрок бири борми? Ҳақсизлик қилувчи (золим) кишиларни Аллоҳ йўлга солмайди.

(Анъом 6/145)

قُل لَّا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّمًا عَلَىٰ طَاعِمٍ يَطْعَمُهُ إِلَّا أَن يَكُونَ مَيْتَةً أَوْ دَمًا مَّسْفُوحًا أَوْ لَحْمَ خِنزِيرٍ فَإِنَّهُ رِجْسٌ أَوْ فِسْقًا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّـهِ بِهِ ۚ فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ فَإِنَّ رَبَّكَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ

Менга ваҳий қилинган (Қуръон)да ейдиган кишига қуйидагилардан бошқа ҳаром қилинган бирон-бир егулик тополмаяпман: ўлимтик (ҳайвон), оқизилган қон, жирканчлиги учун тўнғиз гўшти ёки фосиқлик бўлгани учун Аллоҳдан бошқасининг номи айтиб сўйилган[111] ҳайвон”, деб айт. Кимки иложсиз қолиб бировнинг ҳақига тажовуз қилмаган ва (керагидан ортиқча еб) ҳаддан ошмаган ҳолда улардан еса, Эганг (ундайларни) гуноҳу жазосидан кечиб юборувчидир, эзгулик ва неъмат улашувчидир.

(Анъом 6/146)

وَعَلَى الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا كُلَّ ذِي ظُفُرٍ ۖ وَمِنَ الْبَقَرِ وَالْغَنَمِ حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ شُحُومَهُمَا إِلَّا مَا حَمَلَتْ ظُهُورُهُمَا أَوِ الْحَوَايَا أَوْ مَا اخْتَلَطَ بِعَظْمٍ ۚ ذَٰلِكَ جَزَيْنَاهُم بِبَغْيِهِمْ ۖ وَإِنَّا لَصَادِقُونَ

Яҳудийларга (мол ва қўйдан бошқа) барча тирноқли ҳайвонларни ҳаром қилганмиз. Мол ва қўйларни беллари ва ичакларига ёпишган ва суяклари билан бирлашиб кетган ёғлардан бошқа ичидаги ёғларини ҳам ҳаром қилганмиз. Зўравонлигу тажовузкорлиги сабабли уларни шундай жазоладик. Биз албатта тўғри сўзлаймиз.

(Анъом 6/147)

فَإِن كَذَّبُوكَ فَقُل رَّبُّكُمْ ذُو رَحْمَةٍ وَاسِعَةٍ وَلَا يُرَدُّ بَأْسُهُ عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ

(Эй Муҳаммад!) Агар  сени ёлғончига чиқарсалар: “Эгангиз (ниҳоясиз) кенг эзгуликка эгадир, (шундай бўлса-да, балоси келганида) жиноятчи жамиятдан унинг жазосини қайтариб бўлмайди”, деб айтиб қўй.

(Анъом 6/148)

سَيَقُولُ الَّذِينَ أَشْرَكُوا لَوْ شَاءَ اللَّـهُ مَا أَشْرَكْنَا وَلَا آبَاؤُنَا وَلَا حَرَّمْنَا مِن شَيْءٍ ۚ كَذَٰلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ حَتَّىٰ ذَاقُوا بَأْسَنَا ۗ قُلْ هَلْ عِندَكُم مِّنْ عِلْمٍ فَتُخْرِجُوهُ لَنَا ۖ إِن تَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَإِنْ أَنتُمْ إِلَّا تَخْرُصُونَ

(Аллоҳга) шерик қўшганлар: “Аллоҳ бизни мушрик қилмаганида эди, биз ҳам ота-боболаримиз ҳам (Аллоҳга) шерик қўшмаган бўлардик. Бирон нарсани (ўзимизча) ҳаром ҳам қилмасдик[112]”, дейди. Улардан илгаргилар ҳам шу шаклда ёлғонга чиқардилар ва токи азобимизни тотдилар[113]. Уларга: “Ёнингизда (бу ҳақида) бирон бир маълумот бормики, уни бизга чиқариб кўрсата олсангиз. Сизлар фақат гумон-тахминга эргашасизлар. Сизлар фақат олди-қочди гап гапираизлар”,- деб айтиб қўй.

(Анъом 6/149)

قُلْ فَلِلَّـهِ الْحُجَّةُ الْبَالِغَةُ ۖ فَلَوْ شَاءَ لَهَدَاكُمْ أَجْمَعِينَ

Айт: “Қатъий далил Аллоҳга хос. Агар (имон ва куфр масаласидаги ишни сизлар эмас) Аллоҳнинг Ўзи қилганида эди,  ҳаммангизни биргаликда ҳидоят қиларди[114].”

(Анъом 6/150)

قُلْ هَلُمَّ شُهَدَاءَكُمُ الَّذِينَ يَشْهَدُونَ أَنَّ اللَّـهَ حَرَّمَ هَـٰذَا ۖ فَإِن شَهِدُوا فَلَا تَشْهَدْ مَعَهُمْ ۚ وَلَا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَالَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَهُم بِرَبِّهِمْ يَعْدِلُونَ

(Эй Муҳаммад!) “Бу (ўзингиз ҳаром қилган нарса)ни Аллоҳ ҳаром қилган деб гувоҳлик берадиган гувоҳларингизни олиб келинглар”, деб айт. Агар улар гувоҳлик берса, уларга қўшилиб биргаликда гувоҳлик берма. Оятларимизни ёлғонга чиқарганлар ва охиратга ишонмайдиганларнинг орзу-ҳавасларига эргашма. Улар Ўз Эгасига (бошқаларни) тенг қилмоқда[115].

(Анъом 6/151)

قُلْ تَعَالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ ۖ أَلَّا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا ۖ وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا ۖ وَلَا تَقْتُلُوا أَوْلَادَكُم مِّنْ إِمْلَاقٍ ۖ نَّحْنُ نَرْزُقُكُمْ وَإِيَّاهُمْ ۖ وَلَا تَقْرَبُوا الْفَوَاحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ ۖ وَلَا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّـهُ إِلَّا بِالْحَقِّ ۚ ذَٰلِكُمْ وَصَّاكُم بِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ

Айт: “Келинглар, сизларга Эгангиз ҳаром қилган нарсаларни саралаб айтиб берай: Ҳеч қандай борлиқни Аллоҳнинг ваколатига шерик қилманглар, ота-онангизга яхшилик қилинглар, қашшоқликдан қўрқиб фарзандларингизни ўлдирманглар, сизларга ҳам, уларга ҳам ризқни Аллоҳ беради[116]. Фаҳш ишларнинг ошкорасига ҳам яширинига ҳам яқинлашманглар. Ҳақли сабабдан ташқари[117] Аллоҳ ҳаром қилган жонни ўлдирманглар.” Уни сизларга юклаган вазифаси мана шулардир. Балки, ақлингизни ишлатарсизлар!

(Анъом 6/152)

وَلَا تَقْرَبُوا مَالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ حَتَّىٰ يَبْلُغَ أَشُدَّهُ ۖ وَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزَانَ بِالْقِسْطِ ۖ لَا نُكَلِّفُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا ۖ وَإِذَا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا وَلَوْ كَانَ ذَا قُرْبَىٰ ۖ وَبِعَهْدِ اللَّـهِ أَوْفُوا ۚ ذَٰلِكُمْ وَصَّاكُم بِهِ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ

Етуклик ёшига киргунга қадар етимнинг мол-мулкига яқинлашманглар[118], етимни фойдаси учун бўлса бу бошқа[119]. Ўлчов ва тарози мувозанатини тўғри адо этинглар. Биз ҳеч кимга кучи етмайдиган нарса таклиф қилмаймиз (буюрмаймиз). Гапирганингизда тўғри гапиринг, гарчи сиз у (ҳақида гапирадиган киши) қариндошингиз бўлса ҳам[120]. Аллоҳга берган сўзингизга тўлиқ риоя этинглар. Уни сизларга юклаган вазифаси мана шулардир. Балки, эслатма оларсизлар.

(Анъом 6/153)

وَأَنَّ هَـٰذَا صِرَاطِي مُسْتَقِيمًا فَاتَّبِعُوهُ ۖ وَلَا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَن سَبِيلِهِ ۚ ذَٰلِكُمْ وَصَّاكُم بِهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ

Шубҳасизки, мана шу менинг тўғри йўлим – шунга эргашинглар. (Бундан бошқа) йўлларга эргашманглар – сизларни Аллоҳнинг йўлидан айириб ташлайди. Уни сизларга юклаган вазифаси мана шулардир. Балки, гуноҳлардан сақланарсизлар.

(Анъом 6/154)

ثُمَّ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ تَمَامًا عَلَى الَّذِي أَحْسَنَ وَتَفْصِيلًا لِّكُلِّ شَيْءٍ وَهُدًى وَرَحْمَةً لَّعَلَّهُم بِلِقَاءِ رَبِّهِمْ يُؤْمِنُونَ

Эгасига йўлиқишига ишониб қолар деб, муҳсинлик қил(ади)ганларга неъматимни тамомлаб беришим, ҳар нарсани батафсил очиқлаб беришим, ҳамда қўлланма-раҳбар ва раҳмат бўлиши учун Мусога ҳам (Таврот) китобни берганмиз.

(Анъом 6/155)

وَهَـٰذَا كِتَابٌ أَنزَلْنَاهُ مُبَارَكٌ فَاتَّبِعُوهُ وَاتَّقُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ

Мана шу Биз нозил қилган муборак[121] китобдир – унга эргашинглар ва (унга ишонмаслик ва амал қилмасликдан) сақланингларки, сизларга яхшилик қилинсин[122].

(Анъом 6/156)

أَن تَقُولُوا إِنَّمَا أُنزِلَ الْكِتَابُ عَلَىٰ طَائِفَتَيْنِ مِن قَبْلِنَا وَإِن كُنَّا عَن دِرَاسَتِهِمْ لَغَافِلِينَ

Акс ҳолда: “Китоб фақатгина биздан аввалги икки тоифа (инсонлар)га берилган. Биз эса, уларнинг ўқиб-ўрганганларидан хабарсиз бўлганмиз”, дер эдингиз.

(Анъом 6/157)

أَوْ تَقُولُوا لَوْ أَنَّا أُنزِلَ عَلَيْنَا الْكِتَابُ لَكُنَّا أَهْدَىٰ مِنْهُمْ ۚ فَقَدْ جَاءَكُم بَيِّنَةٌ مِّن رَّبِّكُمْ وَهُدًى وَرَحْمَةٌ ۚ فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّن كَذَّبَ بِآيَاتِ اللَّـهِ وَصَدَفَ عَنْهَا ۗ سَنَجْزِي الَّذِينَ يَصْدِفُونَ عَنْ آيَاتِنَا سُوءَ الْعَذَابِ بِمَا كَانُوا يَصْدِفُونَ

Ёки: “Бизга ҳам китоб берилганида эди, биз улардан ҳам тўғри йўлда бўлар эдик”, дер эдингиз. Энди, сизларга (ҳам) Эгангиздан равшан далил, қўлланма-раҳбар ва раҳмат келди. Энди, Аллоҳнинг оятларини ёлғонга чиқарган ва улардан узоқлашган кишидан ҳам золимроқ ким бўлиши мумкин?! Оятларимиздан узоқлаҳаётганларни (айнан) узоқлашгани сабабли ёмон азоб билан жазолаймиз.

(Анъом 6/158)

هَلْ يَنظُرُونَ إِلَّا أَن تَأْتِيَهُمُ الْمَلَائِكَةُ أَوْ يَأْتِيَ رَبُّكَ أَوْ يَأْتِيَ بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ ۗ يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ لَا يَنفَعُ نَفْسًا إِيمَانُهَا لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِن قَبْلُ أَوْ كَسَبَتْ فِي إِيمَانِهَا خَيْرًا ۗ قُلِ انتَظِرُوا إِنَّا مُنتَظِرُونَ

Улар ўзларига фаришталар келиши ёки шахсан Эгангнинг (ўлим жазоси[123]) келиши ёхуд Эгангнинг баъзи кўрсатма-оятлари келишидан бошқа нарса кутишмаяпти. Эгангнинг баъзи кўрсатма-оятлари келган куни[124] илгари ишонмаган бўлса (ана шу вақтдаги) ишончи, ёки ишонгани ҳолда яхшилик қилмаган бўлса ўша вақтдаги яхшилиги ҳеч кимга фойда бермайди. “(У кунни) сизлар ҳам кутинглар, мен ҳам кутаман”,-  деб айтиб қўй.

(Анъом 6/159)

إِنَّ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَكَانُوا شِيَعًا لَّسْتَ مِنْهُمْ فِي شَيْءٍ ۚ إِنَّمَا أَمْرُهُمْ إِلَى اللَّـهِ ثُمَّ يُنَبِّئُهُم بِمَا كَانُوا يَفْعَلُونَ

Динини бўлиб-парчалаб[125], маълум бир шахслар атрофида тарафдор бўлиб олганлартарафдори бўлиб олганларга келсак, сен ҳеч бир масалада улардан эмассан. Уларни иши фақат Аллоҳга оид. Кейинчалик, Аллоҳ уларга ўз қилмишларини билдириб қўяди.

(Анъом 6/160)

مَن جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا ۖ وَمَن جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلَا يُجْزَىٰ إِلَّا مِثْلَهَا وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ

Кимки битта яхшилик билан келса, унга унинг айнан ўн баробари берилади. Кимки битта ёмонлик билан келса, унга айнан бир хил жазо берилади[126] ва уларга ҳақсизлик қилинмайди.

(Анъом 6/161)

قُلْ إِنَّنِي هَدَانِي رَبِّي إِلَىٰ صِرَاطٍ مُّسْتَقِيمٍ دِينًا قِيَمًا مِّلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا ۚ وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ

Айт: “Эгам мени тўғри бир йўлга – мустаҳкам динга – Иброҳимни унда тўғри яшаш тарзини кўрсатди. У мушриклардан бўлмаган.”

(Анъом 6/162)

قُلْ إِنَّ صَلَاتِي وَنُسُكِي وَمَحْيَايَ وَمَمَاتِي لِلَّـهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ

Айт: “Намозу ниёзим, қилган (барча) қуллигим, яшашим ва ўлишим борлиқларнинг эгаси – Аллоҳ учундир.

(Анъом 6/163)

لَا شَرِيكَ لَهُ ۖ وَبِذَٰلِكَ أُمِرْتُ وَأَنَا أَوَّلُ الْمُسْلِمِينَ

Унга (ҳеч нарсада) шерик йўқ. Мен шундай буйруқ олдим. (Бу буйруққа) таслим бўлувчиларнинг аввали менман[127].

(Анъом 6/164)

قُلْ أَغَيْرَ اللَّـهِ أَبْغِي رَبًّا وَهُوَ رَبُّ كُلِّ شَيْءٍ ۚ وَلَا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ إِلَّا عَلَيْهَا ۚ وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَىٰ ۚ ثُمَّ إِلَىٰ رَبِّكُم مَّرْجِعُكُمْ فَيُنَبِّئُكُم بِمَا كُنتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ

Айт: “Мен (ўзимга) Аллоҳдан бошқа Эга ахтарайми? Ахир барча нарсанинг эгаси У-ку! Ҳар кимнинг қилган (гуноҳ)и ўзига. Ҳеч бир гуноҳкор бошқа бир гуноҳкорнинг юкини кўтармайди. Охир-оқибат қайтишингиз Эгангизнинг ҳукмидир. Шунда, У сизлар ихтилофга тушган нарсаларни ўзингизга билдириб қўяди.”

(Анъом 6/165)

وَهُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ خَلَائِفَ الْأَرْضِ وَرَفَعَ بَعْضَكُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ لِّيَبْلُوَكُمْ فِي مَا آتَاكُمْ ۗ إِنَّ رَبَّكَ سَرِيعُ الْعِقَابِ وَإِنَّهُ لَغَفُورٌ رَّحِيمٌ

Сизларни (ўзингиз яшаб турган) ерда аввалгиларнинг ўрнига келтириб қўйган[128] Удир. Берган нарсаларида сизларни қаттиқ синаш учун, бирингизни бошқангиздан бир қанча даража юксалтириб қўяди. Эганг, жиноятга мос жазони жуда тез беришга эга. Шу билан бир қаторда, У гуноҳу жазодан кечиб юборувчидир, эзгулик ва неъмат улашувчидир[129].”


[1] Анъом сураси, Маккада нозил бўлган, 165 оятдан иборат, нозил бўлиш тартиби 55, ёзилиш тартиби 6. Анъом деб чорва ҳайвонларга айтилади.

[2] Аллоҳни ҳеч ким мақтамаса-да, Унинг Ўзи шундоқ ҳам энг гўзал мақтовга лойиқ. Бировнинг қилган ишини чиройли деб эътироф этишга ҳамд дейилади. Ҳар бир ишини энг мукаммал ва чиройли қилиш фақат Аллоҳга хос бўлгани учун, барча гўзал мақтов фақат Аллоҳга хос бўлади.

[3] Биз истеъмол қиладиган егуликларнинг шаклланиб пайдо бўлиши сув билан тупроқнинг бирлашмасига боғлиқ. Демак, лой нафақат Одам ва Ҳаввонинг, балки барча инсониятнинг асосий моддияти ҳисобланади. Бу ҳақидаги бошқа тафсилотли оятлар Сажда сурасининг 7 ва 9, Мўминун сурасининг 12 дан 14- оятларида баён қилинган.

[4] Вужуд яратилиши асносида белгилаб қўйилган ажал – табиий биологик умрнинг якуни ҳисобланади. Ҳар бир инсоннинг вужуд ўлчами онасининг бачадонидалигида белгилаб қўйилади (Абаса 80/17-19).

[5] Иккинчи ажал, яъни ажали мусаммо – ёлғиз Аллоҳ биладиган энг сўнги тириклик тарихидир. Ўша ажал келганида бир сония ҳам кечикмасдан инсон вафот этади. Баъзи бир нотўғри хатти ҳаракатлар ўша ажали мусаммони қисқатириб қўйиши мумкин. Агар тавба қилиб ўзини тузатса, ажали мусаммоси яна жойига тушиши мумкин. Бунга мисол қуйидаги оят: (Соффат 37/139-149)

[6] Кўриб турганингиздек ажал икки қисм бўлади: бири Аллоҳ таоло фарисшталарга ҳам билдириб қўйган ажал, яна бири эса, фақат Аллоҳ биладиган ажал. Бу оятда ажал маликаси накра ҳолатида такрорланиши ҳам айнан шунга ишора қилади. Чунки, накра исм такрорланса худди Шарҳ сурасидаги “юсрон” калимасига ўхшаб фарқли нарсаларни ирода қилади.

[7] Бунга ўхшаш яна бир оят Зухруф 43/84.

[8] Ҳақни тан олгиси келмаганларга ҳеҳ қандай ҳужжат-далил фойда бермайди. Ҳатто осмонлардан эшиклар очилиб турса ва улар у ердан чиқиб-тушиб турсалар ҳам ишонмай туриб оладилар (Ҳижр 14/14-15).

[9] Лут алайҳиссаломда бўлгани каби, келган фаришталар фақатгина жазо олиб келиш учун келади. Фаришталар фақатгина белгиланган бир иш учун юбориладилар, огоҳлантириш учун эмас (Қаранг: Ҳижр 15/8)

[10] Яъни, Аллоҳ инсонлар орасидан танлаб элчи қилиб юборган инсонга ишонмасдан, турли баҳоналар билан Аллоҳдан фаришта-элчи юборишини талаб қилишса ва Аллоҳ уларга фариштани элчи қилиб юборса, уларни Муҳаммад алайҳиссаломга ишонмасдан уни ёлғончига чиқараётганликлари боис, фариштани кўрганда уни ҳам ёлғончига чиқарадиган ҳолда ташлаб қўйиши мумкин эди. Аллоҳ ҳар нарсага бир ўлчов ва қонун қўйган. Инсонларга элчи қилиб инсон юбориши ҳам бир ўлчовдир. Аллоҳдан ваҳий олишга, олган ваҳийни инсонларга шартсиз ва қайтсиз етказиб беришга лаёқатли ва сабр-тоқатли кишиларни танлаб, ана ўшаларга фаришта орқали ваҳий юборади. Улардан бошқаларга фаришталарни элчи қилиб юбормайди.

[11] Расул – бирон бир хабарни олиб келган шахсга нисбатан ишлатилгани каби, ўша келтирилган хабарнинг ўзи учун ҳам ишлатилади (Муфрадот).

[12] Аллоҳ бизга Ўз Рабблик ва Илоҳлик вазифасини адо этиб бизларга ҳаёт, ризқ-у рўз, ноз-у неъмат бериб қўйибдими, энди биз ҳам ўз вазифамиз бўлган қуллигимизни адо этиб қўяйлик. Масъулиятли бўлайлик.

[13] Валий калимаси Бақара сурасининг 107- оятида изоҳлаб ўтилган.

[14] Аллоҳнинг дини фақат Исломдир (Оли имрон 3/19). Шу боис, аввалги пайғамбарларнинг барчаси ўз умматлари орасидан илк мусулмони бўлган. Чунки, Исломга – Аллоҳнинг динига мансуб кимсаларга мусулмон дейилади. Бу Қуръондан аввалги китобларда ҳам ёзиб қўйилган (Ҳаж 22/78). Бу оятларга кўра Муҳаммад алайҳиссалом инсониятнинг энг биринчи мусулмони эмас, балки ўзига ваҳий қилиб буюрилаётган буйруқларга таслим бўлганлар орасидаги энг биринчи мусулмон шахсдир.

[15] Пайғамбар алайҳиссалом Юнус сурасининг 15-оятида Қуръонни ўзрагтиришга асло қўл урмаслиги ва Қуръонда тўлиқ амал қилишлиги буюрилган. Акс ҳолда, Аллоҳга осий бўлиб қолиши билдириб ўтилган.

[16] Жаҳаннамдан қутқариб қолинадиганлар – Аллоҳга ишонгану, лекин катта жиноятларга қўл урган, яхшиликлари ёмонликларидан ортиб кетган, тавба қилмай ўлган ва Аллоҳнинг авфи ва мағфиратига муносиб бўлмай, жаҳаннамга жазосини чекиш учун кирган кишилардир. Аллоҳга ишониб яшаб, ўзини катта гуноҳлардан тийиб яшаганлар тўғри жаннатга киради (Анбиё 21/101-103). Оли Имрон 3/185-оятга кўра эса, яхши амаллари оз бўлиб, қилган ёмонликлари кўп бўлган мўминлар жаҳаннамга кирганидан кейин, жазосига яраша азобни тортиб яна қайтиб чиқади.

[17] Оятни Бақара сурасининг 89-оятига кўра тафсилий таржима қилдик. “Ва ниҳоят, Аллоҳ тарафидан улардаги (Тавроту Инжил) тасдиқлайдиган китоб келди. Ундан олдин, ҳақни тан олмаган-кофирларга қарши (бу Китоб билан) уларни олди очилишини ўзлари кутишаётган эди. Аммо, ўзлари таниган-билган  китоб келганида, уни кўрмаганга олиб (ўзлари ҳам) кофир бўлдилар. Аллоҳнинг лаънати ана шундай кофирлар учундир.” (Бақара 2/89)

[18] Бу оятда айтилган ёлғон ширк ёлғонидир. Чунки келгусидаги оятда уларни мушрик экани билдирилади.

[19] Охиратда ҳеч ким ёлғон гапиролмайди (Набаъ 78/38). Мушриклар дунёда ўзларини мушрик эканини тан олмайди (Зумар 39/3). Шунинг учун улар бу дунёда ўзларини мушрик эмаслигига Аллоҳ номи билан ҳам қасам ичишади. Аллоҳ ила ораларига қўйиб олган авлиёларини эса, Аллоҳга яқин мартабага улаштиришга васила қилиб олишади (Зумар 39/3). Бу ҳам катта хато.

[20] Яъни, охиратда авлиёлар уларни Аллоҳнинг азобидан ва адолатли ҳукмидан қутқариб қолади, шафоат қилиб қолади, деб тўқиб чиқарган тушунча ва иддаолари ҳам йўққа чиқади, ҳукмда Аллоҳга ҳукмда шерик бўлади деган шахслари ҳам уларни ташлаб кетади. Уларнинг энг бошида шайтон бўлади. Чунки, шайтон ҳам инсонни куфрга киргизиб қўйиб, кейин ўзи ундан айрилиб кетади (ҳашр 59/16). Охиратда бировни қутқариб қолиш ҳам, бир-бирига ёрдам бериш ҳам бўлмайди (Бақара 2/48, 86, 123, Духон 44/41). Жаҳаннамга кириб жазосини олиб бўлган қулларни Аллоҳнинг Ўзи чиқариб олиб, Ўзи муносиб билган жаннатликлар ёнига қўшиб қўяди.

[21] Қуръонни ҳидоятига мушарраф бўлиш учун тақво, масъулият, Аллоҳдан ич-ичидан қўрқиш ва тўғридан-тўғри Қуръонга йўналиб-боғланиш каби ишларга эга бўлиш керак. Ясин 36/11, Бақара 2/1-3, Ғофир 40/13-оятлар шунга ишора қилмоқда. Аллоҳ ана шундай кимсаларни Қуръон билан ҳидоят қилади.

[22] Оятлар инсонларни ҳис-туйғуларини ва эҳтиросларини жумбишга келтириш учун эмас, балки, инсонларни ақлини янада кўпроқ ишлатишга, изланишга ва интилишга туртки бўлиш учун ўқилади ва амал қилинади.

[23] Бу оятга кўра, Аллоҳга ишонмайман деганларнинг барчасини қалбида Аллоҳга ишонч бўлади. Чунки, бу нарса у туғилганида шундай туғилган бўлади. У кейинчалик дунёни охиратдан, Аллоҳнинг амрини оз хоҳишидан устун тутгани учун куфр ёлини танлаб олган ва Аллоҳни тан олмайдиган бўлиб қолади. Бу аҳқидаги оят шундай: “Баъзи юзлар оқ бўладиган, баъзи юзлар эса қора бўладиган кунда, юзлари қора бўлганларга шундай дейилади: “Сизларга имонга келганингиздан кейин кофир бўлдингиз, шундай эмасми? Кофирлигингиз туфайли мана шу азобни тотинг энди!” (Оли Имрон 3/116)

Куфр – бирон нарсани устини ёпиш, тўсиш, беркитиш, тан олмаслик дегани. Аллоҳ ҳар нарсани эгаси ва яратувчиси эканини, у қўйган қуролларга кўра ҳаракат қилиш кераклигини билмайдиган инсон йўқ. Ўша қонун-қоидалар ва интизомга риоя қилиб яшаш уни баъзи бир орзуларига мос келмай қолса, аста секинлик билан Аллоҳни қонун-қоидаларини кўрмаганга ва билмаганга олишни бошлайди, натижада қалбидаги Аллоҳга бўлган имонини беркитишга ва тўсишга уринади. Баъзи инсонлар қалбидаги имони уни қутқариб қолишига, имонинг ўзигина кифоя қилишига ишониб қолади. Лекин, гоҳида виждони ўзини қийнаб туради, нега мен ҳам бошқа мўминлар каби тақво ва амал қилмайман, яқинда мен ҳам улар каби тақводор ва холис мўмин бўламан деб, ҳаётдаги энг асосий нарсани иккинчи ўринга қўйиб қўяди. “Кофирлар вақти-вақти билан “Қани эди биз ҳам Аллоҳга тўлиқ таслим бўлувчилардан бўлсак эди”, деб туришади. Уларни ўз ҳолига қўй, еб-ичиб ҳаётини лаззатини тотсинлар, орзулари ўзларини чалғитиб турсин; яқинда билиб оладилар.” (Ҳижр 15/2-3)

Зотан, Аллоҳнинг буйруқлари билан ўз шахсий манфаати юзма-юз келиб қолса, қайси бирини биринчи ўринга қўйиш имтиҳоннинг энг нозик жойи ҳисобланади.

[24] Аллоҳ учун қилаётган яхши ва тўғри ишларида сабр-бардош билан ҳаракат қилувчилар билан Аллоҳ бўлади. Чунки, Аллоҳ сабрлилар билан биргадир (Бақара 2/153, Анфол 8/46). Аллоҳнинг бу ва бундан бошқа сўзларини ҳам ҳеч ким ўзгартира олмайди.

[25] Яъни, имон ва куфр йўлини танлашни инсонларга топширмасдан Ўзи танлаганида эди, Инсонларни мажбур имонда бирлаштириб қўйган ва бу дунёни имтиҳон дунёси қилиб яратмаган бўлар эди. Имонни ҳам куфрни ҳам инсонлар ўз ихтиёрлари ва иродалари билан танлаб оладилар ва ҳар бир қилган ишлари учун ё жазо ё мукофот оладилар.

[26] Бақара 2/20 ва Моида 5/48- оятлар изоҳига қаранг.

[27] “Улар оятларни кўрмаганга олишларини кўриб жаҳлинг чиқиб, ўзингни боса олмасдан сенга юклаган вазифамиздан ташқарига чиққан ҳолда зўрлаб ёки мажбурлаб бир иш қилдиришга ва бировга бирон нарсани мажбурлаб уқтиришга уринма” маъносини ифодалайди. Араб тилидаги “Жаҳл” калимаси берган “ўзини тута олмайдиган, ўзини билмай қолган” маънолар учун Ҳуд 11/46 ва Юнус 12/33- оятлар ва изоҳларига қаранг.

[28] Исро 17/59 оятга кўра, Муҳаммад алайҳиссаломга мўжиза берилмаган. Уммати Муҳаммадга мўжиза сифатида Қуръонъон кифоядир. Мўминлар қуръон ва ундаги оятлар билан кифояланиши керак (Анкабут 29/51). Ушбу суранинг 35 35-оятида ҳам Қуръондан бошқа мўжиза керак бўлса, ўзинг ё ер остига кириб, ёки осмонга чиқиб бир мўжиза олиб кел, деб Расулуллоҳга хитоб қилинган. Демак, уммати Муҳаммадга Қуръондан бошқа мўжиза берилмаган.

[29] Инсон кўзига кўриниши ёки кўринмаслигидан қатъий назар, осмонлардаю ердаги барча тирик мавжудот инсонлар каби умматдир – уларнинг ҳам ризқи, тасарруфи, қиладиган иши ва ажали белгилаб қўйилган.

[30] “Ал-Китоб” калимасидаги алиф-лоф аҳди зеҳний бўлгани учун ҳамма билган Қуръон – Аллоҳнинг китоби назарда тутилади. Чунки, бу оятда ундан бошқа маъно беришга ҳеч қандай бошқа қорийна ёки ишорат йўқ.

[31] Аллоҳ таоло ҳар бир ишини бир қонун ва ўлчовга кўра қилади. Чунки У ҳар нарсага ўлчов қўяди (Бақара 2/106, Фатир 25/1). Қулларидан кимни ҳидоят қилса ҳам Ўз ўлчовига кўра ҳидоят қилади, кимни залолат қилса ҳам, Ўз ўлчовига кўра залолат қилади. Залолатва ҳидоятдаги ўлчови бандалардаги ихтиёр қонунидир. Аллоҳ инсонларга танаш ихтиёри берган; ким ҳидоятни танласа ва бунга қарор бериб қатъий турса, Аллоҳ уни ҳидоятда деб қабул қилади ва уни энди Аллоҳдан бошқа ҳеч ким адаштира олмайди (Зумар 39/37). Аллоҳ имни залолатда деб билса ва уни ўзи танлаган залолатига ташлаб қўйса, уни ҳидоят қилувчи бўлмайди (Аъроф 7/186).

[32] Инсонларни йўлдан адаштирадиган борлиқлар инсонлар ва жинлардан иборат бўлгани учун (Ан-Нос 114/1-6), шайтон калимасига исми-жинс олароқ маъно бердик.

[33] Эшитиш, кўриш ва қалб кўзи инсонни бошқа ҳайвонлардан асосий нуқтада ажратиб турадиган хусусиятлари ҳисобланади. Бу нарса вужудга руҳ пуфланиши натижасида ҳосил бўлади. Қаранг: Сажда 32/9 ва изоҳи.

[34] Золим халқни ҳалок қилиш учун келган бало фақатгина ўша золим халқни ҳалок қилади. Етарки мўминлар тўғри йўлдан чиқмасинлар, тавба-тазарру ва ибодатларида бардавом бўлсинлар.

[35] Инсон 5 та ҳиссий ўргани орқали эриша олмайдиган маълумотлар ўша инсон учун ғайб ҳисобланади. Белги ва ишоратлар орқали қўлган киритилган маълумотлар ғайб дейилмайди. Аксинча, буни илм-у заковат, фаҳм-фаросат дейилади.

[36] Валий калимаси яқин дўст, ҳамкор, энг яқин киши, ҳимоячи деган маъноларни билдиради.

[37] Макка мушрикларининг бази раис (зодагон)лари Расулуллоҳга келиб: “Ёнингдаги Билол, Суҳайб, Аммор каби фақир инсонларни ўзингда узоқлаштир, шундагина биз сенга эргашамиз”, деганида, Расулуллоҳ: “Мен мўминларни ўзимдан узоқлаштира олмайман (ҳайдай олмайман)”, деб жавоб беради. Шунда улар: “Ундай бўлса бизга алоҳида бир кун ажрат, улар учун ҳам бир кун ажратасан”, деб талаб қилишди. Расулуллоҳ қийин аҳволга тушиб қолган мана шу ҳолатда ушбу оят нозил бўлган. (Фарқли ривоятлар учун қаранг: Мадорикут Танзил, Имом Нафасий, Ибн Можа 3346, Саҳиҳи Муслим 2413, Имом Аҳмад 3985,)

[38] Араб тилидаги саламун алайкум жумласининг маъноси – сизларга саломатлик (эсон-омонлик, хотиржамлик) тилайман дегани бўлади. Баъзилар эса, сизларга Аллоҳни “доруссалом” номли жаннатини тилайман деган маънони ҳам ўз ичига олади дейди.

[39] Аллоҳ таоло ҳақ йўл билан ноҳақ йўлни аниқ қилиб ажратиб қўйган (Исро 17/81, Сабаъ 34/49).

[40] “Оятларни тан олмаганлар ўшанда: “Эй Аллоҳ! Агар бу Қуръон сен тарафингдан юборилган бир ҳақиқат бўлса, тепамизга осмондан тош ёғдириб юбор, ёки аламли азоб юбор”, дейишган ҳам.” (Анфол 8/32)

[41] Яъни, Аллоҳ Ўзининг ҳукмлари билан ҳақни ботилдан, ростни ёлғондан, яхшини ёмондан энг яхши шаклда айириб берувчи зотдир.

[42]

[43] Ғайб калимаси учун Оли Имрон 3/44 оят ва изоҳига қаранг.

[44] Вафот – Инсон руҳининг фаолияти чеклаб қўйилиши. Мавт – вужуддаги ҳаётнинг якунланиши. Аллоҳ баъзан руҳларни фаолиятига инсон ухлаганда чек қўйса, баъзан ўлганида чек қўяди. Ухлаган инсоннинг руҳи уйғонганида ҳаракатга киришади, ўлган инсоннинг руҳи эса, қайта тирилганида янгитдан баданга кириб фаолиятини бошлайди (Зумар 39/42).

[45] Ажал икки қисм бўлади. Қаранг: Анъом 6/2.

[46] Бир жумлада ҳам мавт-ўлим ва ҳамда вафот калималари биргаликда келтирилганига қараганда, булар бир нарса эмаслиги аниқ бўлади. Ўлим – бадандаги тирикликнинг якун топишидир. Вафот эса, жонли бадандан руҳни чиқишидир. 60 оятга кўра уйқу ҳам ўлимнинг бир тури ҳисобланади. Инсон ҳар кеча уйқуга кетганида ундан руҳи айрилади ва уйғонганда қайтиб киради. Ўлган кишининг руҳи эса асло қайтиб кирмайди. Мавзуга алоқадор кўпроқ маълумот учун Зумар 39/42 оятга қаранг.

[47] Мушриклар асосан Аллоҳга дуо ва ибодатда шерик қўшади. Аллоҳ буни қатъий тақиқлаган (Жин 72/18, Каҳф 18/110, Ғофир 4/14).

[48] Қодир – ўлчовини қўйган, қонун-қоида белгиловчи деган маъноларни ўз ичига олади. Қадар – ўлчов дегани. Миқдор ҳам айни ўзакдан турланади.

[49] Яъни, мен сизлар қилган ишлардан жавобгар эмасман.

[50] Муҳаммад алайҳиссаломга Қуръондан бошқа мўжиза берилмагани учун (Исро 17/59, Анъом 6/35, Анкабут 29/51), ҳамда Зухруф сурасининг 44-оятида билдирилганидек, биз фақатгина Қуръондан жавобгарликка тортиламиз. Қуръонга нисбатан ёлғон ёки эътиборсизлик қилишимиз оқибатида, ушбу суранинг 65- оятда кўрсатилганидек турли фирқаларга бўлиниб кетишимиз ва ўзаро талашиб тортишиб бир-биримизга қарши куч ишлатишгача боришимиз ва бу нарса Аллоҳ таоло қўйган ўлчовга кўра нотўғри қилган ишларимизнинг самараси ўлароқ қутулиб бўлмас қадар бўлиши маълум қилинмоқда. Ўзини мусулмон деб танитаётганлар орасида содир бўлаётган муаммою жанжаллар ва беқарорлик ҳолати айнан юқоридаги оятларда таҳдид қилиб огоҳлантирган нарсалар билан мос келмоқда. (Ўхшаш оятлар учун қаранг:  Қомар 54/1-8, Мулк 67/16, Набаъ 78/1-5)

[51] Оят тафсилоти Нисо 4/140-оятда.

[52] Оятларни тан олмайдиган ва унга бефарқ кимсаларни кўрганида, мусулмон киши у ердан туриб чиқиб кетиши керак. Акс ҳолда унинг ўзи ҳам ўшалар билан бир хил гуноҳкор бўлади.

[53] “Дунё ҳаётига алданиб ўйин-кулги ва беҳуда нарсаларни ўзларига дин қилиб олганларни тарк қил”, деган маъно бериш ҳам мумкин. (Қаранг: Имом Мотуридий, Таъвилот.)

[54] Яъни, ҳақиқий борлиқлар ҳолида яратди. Аллоҳ ерда ҳам осмонда ҳам сохта нарса яратмади, Унинг барча яратган нарсаси ҳақиқийдир ва У яратган нарсаларнинг ўзи ҳақ билан ноҳақни, тўғри билан хатони ажратиб бериш хусусиятига эгадир. Осмонлар ва ер Аллоҳнинг яратган оятларидан эканига қатъий ишонч ҳосил қилиш учун қуйидаги оятларга қарашингиз мумкин: (Нуҳ 71/15-17, Жосия 45/12-13, Бақара 2/164, Оли Имрон 3/190, Анъом 6/99, Юнус 10/6, Юнус 10/101, Раъд 13/2).
“Қиёмат куни ҳақдир” – деганда, қиёмат кунини ҳақлигига ҳам, қиёмат кунида ҳақиқатларга гувоҳ бўлишимизга ҳам ишорат қилаётган бўлади. “Бу китоб ҳақдир” – десак ҳам, бу китоб тўғри эканини ва бу ичидагилар ҳам тўғриларни ва ҳақиқатларни баён қилиб берувчи эканига  ишорат қилади.

[55] Ғайб –5 та хиссий орган билан билинмаган нарсадир. Бир инсон учун ғайб ҳисобланган нарса бошқа бири учун маълум бўлиши мумкин.

[56] Охирги учта оятга кўра, Иброҳим алайҳиссаломнинг халқи қуёш, ой ва юлдузларни ҳам муқаддаслаштириб, уларга ҳам сиғинишган. Иброҳим алайҳиссалом ўз халқида кўрган нарсасини ўзига рабб деб эътиқод қилишни бошлаган, уларнинг барчаси кўздан ғойиб бўлиб, Иброҳимга ҳеч қандай йўл кўрсатмагани учун, уларнинг асл ва ҳақиқий рабб эмаслигини англаб етган. У ҳақиқий Эгасини излагани учун, Аллоҳ уни халқи орасидан танлаб олди ва уни ўз халқига элчи этиб юборди. Кейин у халқини ўша сиғинаётган нарсаларидан қайтаришни бошлади.

[57] Мушрик – Аллоҳни иккинчи ўринга қўювчи.

[58] Оятдаги “Маълумотингиздан фойдаланмайсизларми?!” ибораси, мен ақл ва қалб кўзим билан ҳақиқатни кўрганимни нега кўрмаяпсизлар, ой ва қуёшлар инсонни бошқара олмаслигини, Аллоҳга шерик қилаётган нарсаларингиз на ўзини ва на сизларни бошқара олмаслигини, Аллоҳга шерик қилаётганларингиз сизларга на фойда ва на зарар етказа олмаслигини нега билмаяпсизлар? деган маъноларни ўз ичига олади.

[59] Зулм – ҳар қандай нотўғри иш учун ҳам ишлатилади (Муфрадот). Бу оятда имонга нисбатан қилинаётган нотўғри ишга бўлган ширкка урғу берилмоқда. Чунки, ширк энг катта зулмдир, энг буюк хато ишдир (Луқмон 31/13).

[60] 73- оятдан эътиборан Иброҳим алайҳиссалом Аллоҳни борлиги ва бирлиги ҳақида олиб борган шахсий фикр ва мулоҳазалари, изланишлари ва ён-атрофидаги нарсаларга қараб фикр юритганлиги ҳақида сўз бормоқда. Мана шу шаклда ҳар бир ақлли инсон тафаккур қилиб изланс, Аллоҳни борлиги ва бирлиги ҳақида қатъий бир ишончга эга бўлади ва Аллоҳга ич-ичидан ишониб сўз беради. Бундай ҳолатлар инсонлар ҳали балоғат ёшига етмасдан бурун содир бўлганлиги учун, бу ҳолатлар ҳам Иброҳим алайҳиссалом балоғат ёшига тўлар-тўлмас вақтларда юз берганини айтишимиз мумкин. Иброҳимни ўша вақтда хали ҳануз пайғамбарлиги ўртага чиқади. Аллоҳ таоло бу ҳақида шундай марҳамат қилади: “Роббинг одам болаларидан – уларнинг белларидан ўзларининг наслларини олган вақтда ўзига ўзини гувоҳ қилиб: “Мен сизларни Эгангиз эмасманми?” – дейди. Улар: “Ҳа, Эгамизсан, биз бунга гувоҳ бўлдик”, дейди.” (Аъроф 7/172). Халқ орасида “Аласту би-роббикум” деган машҳур бир гап бор. Ўша гап мана шу оят мазмунидан олинган. Оят бу воқеани Аллоҳ одам фарзандларининг белларидан ўзларини наслига сабаб бўладиган зурриётларини (тухумларини) чиқараётган вақтда содир бўлишини билдирмоқда.

[61] Бандаларни тўғри йўлда эканига ёки адашган эканига Аллоҳ қарор беради, Ўзининг тўғри йўлига Унинг Ўзигина қабул қилади. У тўғри йўлга интитлганларни ҳидоят қилади (Анкабут 29/69, Қасос 28/56, Муҳаммад 47/17).

[62] Муҳсин калимасидан иккита фарқли маъно чиқади:

  • Бировга моддий яхшилик қилувчи.
  • Ўз вазифасини ёки қилаётган яхши ишини пухта, чиройли ва маромига етказиб бажарувчи (Лисан, Муфрадот).

[63] Барча пайғамбарлар ширкдан огоҳлантириб ўтилган. Улардан қайси бири ширкка қўл урса, қилган барча ишлари йўқ бўлиб кетиши билдириб ўтилган (Зумар 39/65).

[64] л

[65] Бу фақатгина Пайғамбаримизга берилган буйруқ. Унга ҳануз ваҳий юборилмаган мавзуларда Таврот ва Инжилга амал қилиб туришлиги буюрилган. Мана шу сабабли, Маккада ва Мадинада намоз ўқиётганида Каъбага эмас Қуддусга қараб намоз ўқиган. Намозни Каъбага қараб ўқиш ҳақидаги оят нозил бўлгунча барча мусулмонлар мана шу шаклда Қуддусга қараб намоз ўқишган. Моида сурасини 3- ояти нозил бўлиши билан биргаликда Уммати-Муҳаммадга буюрилган Дин асослари ва ҳукмлари тамомлангани, бундан кейин фақатгина Қуръонга амал қилиниши ва барча ҳукмлар Қуръондан олиниши ва унга кўра ҳаракат қилиб амал қилиниши кераклиги билдирилган.

[66] Қуръон оятлари билан инсонларга эслатма беришни “тазкир – эслатиш”- дейилади.  Оятларни қабул қилишни эса “тазаккур – эслаш”- деб аталалади. Аллоҳ таоло тарафидан эслатилган илм ҳам зикр дейилади, инсонни фитратидаги илм ҳам зикр дейилади.

[67] Оятни давомида шунга аниқ ишора борлиги учун, Яҳудийлар деб тафсилий таржима қилдик.

[68] Барака – фойдаси ва манфаати кўп нарсага айтилади (Муфрадот). Қилган ишларида манфаат ва яхшилик кўп бўлган инсонларга ҳам муборак инсон дейилади. Ҳаммадан ҳам қилган ишларида яхшилик ва фойда кўп бўлган зот Аллоҳ бўлгани учун, Мулк сурасининг биринчи оятида У ўзини муборак дея таърифляган.

[69] Фалақ сурасининг 113/1-оятида ҳам айнан мана шу сифатнингўзаги келтирилган бўлиб; бўлувчи, ёрувчи, портлатувчи деган маъноларни ифодалайди. Аллоҳ вужудга келтириб яратадиган нарсаларнинг барчаси, ўз жуссасига қараб ёрилиш ва портлаш натижасида пайдо бўлади.

[70] Илтифот қоидасига кўра шундай таржима қилдик.

[71] Юлдузлар орқали йўл топа олиш учун, фалакиёт илмига эга бўлиш керак. Оят мана шунга ишорат қилмоқда.

[72] Аллоҳ таоло икки жуфт – эркак ва аёлни ўлчов белгилаган вақтда битта нутфадан яратади (Нажм 53/45). Аввал уруғ пайдо бўлади, сўнг унга эркак ё аёллик, ёки бошқа ўлчовлари белгиланади (Абаса 80/18-19). Уруғдан нутфа пайдо бўлиши учун унга она бачадони керак бўлади. Юқоридаги оят бачадонни мустақор ва муставдаъ дея икига ажратди. Мустақор – уруғлантирилганидан кейин бачадонга ёпишиб турган вақти, муставдаъ – ҳомилани туғилиб онанинг баданини тарк этган жойини билдиради. Инсон дунёга келишидан олдин онасининг бачадонида етишиб таёр бўлгани учун, Аллоҳ таоло аёлларни экинзорга ўхшатган (Бақара 2/223).

[73] Бу оятда ҳам адабиётга хос илтифот санъати бор.

[74] Оят тўлиқ ва содда тушунилиши учун, араб тилидаги илтифот санъати бу оятда таржима қилинмади. Чунки, Туркий забон миллатларда бу илтифот санъати таржималарда берилмайди, чунки кўп ўринларда мос келмайди.

[75] Бу гапни гапирганлар мушриклар экани мана шу оятларда баён қилинган: (Соффат 37/149-150, Наҳл 16/57).

[76] Аллоҳга ширк қўшиш асосан ибодат масалаларида бўлади (Каҳф 18/21). Кўринмас борлиқлардан бири ёвуз Иблисдир. Ундан бошқа кўринмас мавжудот ҳам бор. Иблиснинг йўлига эргашиб, унинг айтганларини бажариб ёвузлик қилиб юрган кимсалар, Аллоҳнинг эмас, ўша ёвузнинг айтганини қилган бўлади. Иблиснинг айтганларини сўзсиз бажариб юриш унга ибодат қилган деб ҳисобланади (Марям 19/44, Ясин 36/60-61, Сабаъ 34/41, Соффат 37/95-96).

[77] Яъни, инсонларнинг кўриш қобилиятлари Аллоҳни кўриб, Унинг моҳиятини англаб ета олмайди. Аллоҳ эса, кўзларни ва кўзлардаги кўриш қобилиятини ҳам кўради ҳамда моҳиятини тўлиқ билади. Аллоҳ нафақат кўз ва кўз билан кўриш қобилиятини кўради, балки қалб билан кўриш қобилиятини ҳам кўриб туради. Шу сабабли ҳам оятларда “Аллоҳ қалбдаги нарсаларни билади”, маъно ифодаловчи жумлалар бор.

[78] Яъни, инсонларни ҳидоятга ёки залолатга Аллоҳни Ўзи мажбурлаб киргизганда эди, ҳеч бир инсон ширк амалига қўл ура олмад эси. Лекин, бу дунё имтиҳон дунёси бўлганлиги учун, инсонлар залолатни ҳам ҳидоятни ҳам ўзлари танлаб оладилар. Ким нимани танлаган бўлса ва қайси йўлга муносиб бўлса Аллоҳ унга ўша йўлда юришига имкон бериб қўяди. Қўшимча маълумот учун қаранг: (Таъвилот, Имом Мотрудий, Иброҳим сураси 4- оят очиқламаси.)

[79] Мушрикларнинг қилган сиҳларидан расулуллоҳ жавобгар бўлмайди (Бақара 2/119).

[80] Аслида инсонларга қилаётган ёмон ишларини шайтон зийнатлаб кўрсатади (Анъом 6/43, Анфол 8/48, Наҳл 16/63, Намл 27/24, Анкабут 29/38). Лекин, ёмон инсонлар ўз ихтиёрлари билан ёмонлик қилишни хоҳлаганлари учун, ундай кишиларни шайтон васваса қилиб, ишларини зийнатлаб бериши учун шайтонга Аллоҳ имкон берган. Шу сабаб ли баъзи ҳолатларда гуноҳкорларга қилмишларини зийнатлаб кўрсатиш иши Аллоҳга нисбат берилади. Бунга эса, уларнинг ўзларини танлови ва саъйи-ҳаракатлари сабаб бўлади.

[81] Исро 17/59 оятга кўра, аввалги имматлар ўзларига келган мўжизаларни ёлғонга чиқаргаликлари сабабли, Аллоҳ таоло Муҳаммад алайҳисслаомга Қуръондан бошқа мўжиза бермаган. Бу эса, биз умматларга Аллоҳнинг марҳаматидир. Бу оятда ҳам айнан ўша мавзу таъкидланмоқда. Демак, Қуръонга ишонмасдан, ундан бошқа мўжиза сўраганларга агар Аллоҳ мўжиза кўрсаттириб қўйганида ҳам, улар барибир ишонмаслигини билдириб қўймқда. Бу ҳақида қўшимча маълумот учун ушбу суранинг 37-оят изоҳларига қаранг.

[82] Шаъа феълига маъно берилиши ҳақида Бақара 2/20 оят ва изоҳига қаранг.

[83] Жаҳолат деганда билимсизлик, ўзини боса олмаслик, ўзини тутолмаслик каби маънолар тушунилади.

[84] Тоҳа 2/117-122.

[85] Аллоҳ таоло инсонларга яхши ёки ёмонни танлаш ва унга кўра ҳаракат қилиш имкони берган. Агар Аллоҳни амри ва танлови бундан бошқача, яъни инсонлар ва жинларга танлаш ихтиёрини бермасдан, ҳар нарсани ўзи танлаб бир иш қилганида эди, на осмонларда ва на ерда Аллоҳга имон келтирмаган кимса қолмаган бўларди. (Бу ҳақидаги оятлар учун қаранг: Бақара 2/20 ва Моида 5/48 оят ва изоҳлари.)

[86] Араб тилидаги الْحَقُّ – калимасидан коплаб маънолар назарда тутилади. “Қиёмат куни ҳақдир” деган ибора – қиёмат кунини ҳақ эканини, ҳамда қиёмат кунида ҳақиқатларга гувоҳ бўлишимизни ва ҳақиқатларни ўз кўзимиз билан кўришимизни ифодалай олади. Худди шундай “Бу китоб ҳақдир”  десак ҳам, бу китоб ҳақ/тўғри эканини ва ҳамда бу китобни ичидагилар тўғриларни ва ҳақиқатларни баён қилишини билдиради.

[87] “Унинг сўзини ҳеч ким ўзгартира олмайди” шаклида таржима қилса ҳам бўлади.

[88]خرصَ – Гумон ва тахминга асосланиб гапириш, ёлғон гапириш, ҳеч қандай илмга асоссиз гапириш, кўрмаган нарсасини гапириш деган маъноларни ифодалайди (Муфрадот). “Олди-қочди гап гапириш” бу маъноларнинг барчасини ўз ичига олади.

[89] Гўшти ҳаром бўлган ҳайвонлар батафсил тушунтириб ўтилган оятлар учун қаранг: Бақара 2/173. Анъом 6/145 ва Наҳл 16/115. Бу оятларда ҳайвонни сўйиш шарти ҳам, басмала айтиш шарти ҳам, сўядиган инсон имонли ёки имонсиз бўлиш шарти ҳам айтилмаган. Басмала фақат Қурбон Байрамида сўйиладиган қурбонликлар учун шарт қилинган (Ҳаж 22/28 ва Анъом 6/145).

[90] Сўйилаётганда фосиқлик қилиб сўйиш нима ва қандай экани ҳақида ушбу суранинг 145- оятида айтиб ўтилади. 145- оятга кўра, Аллоҳнинг номини айтмасдан бошқа нарсани номини айтиб сўйиш фосиқликдир. Билмаганлиги ёки эсидан чиқиб Аллоҳ номини айтмай сўйилган ҳайвон гўшти фосиқлик ила сўйилган ҳисобланмайди ва ҳаром боълмайди.

[91] Шубҳали ҳолатларда ейиш мумкин. Чунки, ҳеч бир ҳалол нарса шубҳа билан ҳаром бўлмайди. Бир қанча саҳоба Расулуллоҳга: “Эй Аллоҳнинг Элчиси! Баъзи бир инсонлар бизга гўшт олиб келишмоқда. Сўяётганларида Аллоҳ номини айтган ёки айтмаганини билмаймиз. Ўша гўштдан еймизми ёки емаймизми?”,- деб савол берди. Шунда Расулуллоҳ шундай жавоб берди: “Сизлар Аллоҳ номини айтинглар ва енглар!” (Бухорий, Забоиҳ 21. Абу Довуд Азоҳий 13-19. Ибн Можа Забоиҳ 4.)

[92] Динда Аллоҳнинг сўзидан бошқа бирининг сўзини устун тутиш, Аллоҳнинг сўзни қўйиб, бошқа бирини сўзига итоат қилиш бир нави мушриклик экани мана шу оятда баён қилинмоқда.

[93] Бундай маъно берилгани учун қаранг: Маонил Қуръон, Абу Жаъфар ан-Наҳҳос.

[94] Маккада ҳам шундай бўлган. У ердаги етакчи жиноятчи ва кофирларга ўша ерда Ислом ва мусулмонларга қарши хийла-найранглар қилишларига Аллоҳ имкон бериб қўйган. Бу дунё имтиҳон дунё бўлгани учун, исён, хийла ва маъсиятни ирода қилган жиноятчилар ва зодагонларга Аллоҳ имкон бериб қўяди. Лекин, ўша қилмишларининг ёмон оқибати ўзларига қайтишидан хабарлари йўқ. Бу билан Аллоҳ мўминларни имтиҳон қилади, кофирларни эса гуноҳга ботиб юришига қўйиб беради. Агар ўлгунга қадар тавба қилиб қайтса, Аллоҳ афв этиши мумкин, агар тавбасиз ўлиб кетса, қилиб юрган жиноятлари сабабли охиратда аламли азобга дучор бўладилар. Буларга нисбатан мусулмонлар доимо зийрак, тадбирли ва эҳтиёт бўлиши керак.

[95] Анъом сурасининг 160- оятига кўра, Аллоҳнинг мукофоти ёки жазоси банданинг қилган савобли амали ёки гуноҳ амалига боғлиқ бўлади. Жиноятчига чиноятидан ортқича жазо берилмайди, солиҳ инсонларга ҳам, қилган яхши ишларидан камайтириб қолинмайди.

[96] Бу оятнинг яна бир ўхшаши Ҳужурот урасининг 7- оятидир. Аллоҳ Унга ишонган қулларини қалбини ҳидоятга муваффақ қилиб қўяди (Тағобун 64/11). Аллоҳга ишонган ва  яхши ишларни амалга оширганларни, ўша ишончи сабабли Аллоҳ уларни энди ҳидоятда ва имонда собит қилади ва ҳидоятга муваффақ қилади (Юнус 10/9). Аллоҳнинг розилигига интилган ва қўлидан келганича фидокорлик қилганларга, Аллоҳ турли осон йўлларни кўрсатиб қўяди (Анкабут 59). Ҳидоятда давомли юрган кимсаларнинг ҳидоятини Аллоҳ орттириб қўяди (Марям 19/76). Ихтилофга тушиб қолган имсаларни Аллоҳнинг Ўзи ҳидоятга солиб қўяди (Бақара 2/213). Аллоҳга ишонганларни ҳидоят қилади Аллоҳ (Раъд 13/27). Мана шу оятларга кўра, Инсон қачон ҳақ йўлда юришни хоҳласа ва ўша қарорида туриб ҳақ ва тўғри йўлда юришда давом этса, Аллоҳ ҳам унинг қалбини Исломга бира-тўл очиб қўяди, имони ва ҳидоятини ва тавфиқини орттириб қўяди. Лекин, буарнинг бари учун инсон аввал ўзи бу йўлни танлаши ва барқарор бўлиши шарт. Бу эътиқод учун қаранг: Имом Мотрудий, Таъвилоти Аҳли Сунна, Уброҳим сураси 4- оят тафсири.

[97] Бу оятда Аллоҳ таоло яна бир табиат қонунига ҳам ишорат қилиб ўтмоқда. Ердан юқорига 20.000 метр узоқликдаги баландликка кўтарилган инсонда агар махсус нафас олиш асбоби бўлмаса, уни нафас олиши қийинлашиб ўлади. Демак, имонга киришни истамаётган инсонларга ҳидоятдан гапирилса, худди ҳаво қатламидан баландликка кўтарилиб кетиб нафаси қисиб ўлаётган кишидек қийналиб кетишини билдирмоқда.

[98] Залолатда юрган кишини Аллоҳ бир-қанча йўллар орқали огоҳлантириб қўяди. (Тавба 9/115, Шамс 91/8-10). Ҳар турли огоҳлантирувларга қарамасдан залолат йўлидан қайтмаган ва ўша йўлда қомоқчи бўлган кимсаларни залолатини тасдиқлаш ва шунда қолдириб қўйиш учун, ундай кимсаларнинг қалбини Исломга тор қилиб қўяди. Ана энди ундай кимсаларни Аллоҳнинг Ўзидан бошқа ҳеч им ҳидоят қилолмайди. Унинг учун банда аввало тавба қилиши ва Аллоҳдан ҳидоят сўраши керак.

[99] Аллоҳ бир нарсани пайдо қилиши Унинг иродаси ва буйруғи билан содир бўлади. Инсонларнинг бир нарсани амалга ошириши эса, ўша ишни хоҳлаши ва шу йўлда керакли ишларни бажариши орқали содир бўлади. Инсон бир нарсага эришмоқчи бўлиб, ўша йўлни танлаши билангина ҳеч нарсага эриша олмайди.

[100] “Аллоҳ хоҳлаган вақт бундан мустасно”, деб таржима қилганлар ҳам бор. Биз берган таржимага кўра, мушрик бўлмаган ҳолда жаҳаннамга кирганлар у ерда мангу қолмаслигига ишора бор. Қаранг: Нисо 4/48 оят ва изоҳи. Аллоҳ ширкдан бошқа гуноҳларни кечириши мумкинлигини билдиргани сабабли, мушрик бўлмаган ҳолда жаҳаннамга кирганлар у ердан вақти келганда чиқишлари мумкин. Аллоҳ белгилаб қўйган қонун мана шунга ишорат қилади.

[101] Кўринмас борлиқларга жин дейилади.

[102] Бу ҳақида яна бир оят: Қасос 28/59.

[103] Бу оятга кўра, Аллоҳ буюрмаган бир шаклда закот ва бошқа фарз бўлган тақсимотларда Алоҳ буюрмаган бир шаклда тақсимлаш нотўғри экан, бу бир нави мушриклик экани ўртага чиқади. Агар бу тақсимотни Аллоҳнинг Ўзи ўргатган бўлсайди, оятда “заъм – иддао” дея келтирилмаган бўларди. Алоҳнинг ҳукмига инсон ҳукмини қўшиб қўйиш, Аллоҳнинг сўзидан бошқасини сўзини устун тутиб иш қилиш ҳам бир нави мушрикликдир. Аллоҳнинг зотига ва сифатига шерик қилиш билан Унинг ҳукмига шерик қилиш бир хил гуноҳдир.

[104] Аллоҳга ва шерикларига насиба ажратиш дегани – закот ва ушр каби ёки бошқа ҳолатларда Аллоҳ буюргани учун шунга шунча ажратамиз, фалончилар айтгани учун шунга шунча ажратамиз деб ҳукмда Алоҳга бошқаларни шерик қилиш дегани.

[105] Аллоҳга ишониш ёки ишонмаслик, адолат ёки зулмни танлашлик, ҳақ ёки ноҳақликни афзал билиш ёки билмаслик каби масалаларда йўлни инсонлар ўзлари танлайди ава ўзлари қарор беради, Аллоҳ эса уларнинг танлаган йўлларига қўйиб беради ва имкон яратиб беради. Чунки, дунё имтиҳон юртидир.

[106] Моида 5/103.

[107] Боғу роғлар, экин майдонлардан олинган ҳосилдан ҳам закот бериш кераклигига мана шу оят далил бўлади.

[108] Оятдаги “фаршан-فرشا” калимасига берилган маъно учун қаранг: Ибн Қутайба, Ғарибул Қуръон; Маонил Қуръон, Абу Закариё ал-Фарро; Маонил Қуръон, ан-Наҳҳо, Ибн Аббос тафсири.

[109] Бу оят ҳам исроф қилмасликка, ҳамда ушбу суранинг 138-140, 142-144-оятларда билдириб ўтилганидек, Аллоҳ ҳаром қилмаган нарсаларни ўзларича ҳаром қилиб олмасликка буюрмоқда. Аллоҳ ҳаром қилмаган нарсани ўзича ҳаром деб олиш – ҳукмда ўзини Аллоҳга шерик қилиш бўлади.

[110]

[111] Аллоҳдан бошқасининг номи айтилмаса-да, лекин “Бисмиллоҳ” айтмай сўйилган (аслида ҳалол бўлган) ҳайвонларнинг гўшти ҳаром эканига бирорта ҳам оятда далил йўқ. Қуйидаги оятлар шунга далолат қилади: (Бақара 2/173, Моида 5/3, Анъом 6/145, Наҳл 16/115.) СЎяётганда басмала айтиш фақатгина қурбон байрамида сўйиладиган қурбонлик учун шарт қилинган (Ҳаж 22/28, 34-36).

[112] (Анъом 6/138-139, Аъроф 7/28) “лав – لو” қўшимча иштирок этган ҳолатлар ҳақиқатда содир бўлиши учун, шарт ва жазо жумлаларнинг ҳар бири мусбат бўлиши керак. Бу оятдаги эса жазо “مَا أَشْرَكْنَا = Ширкка қўл урмаган бўлардик” шаклида манфий келтирилган. Мусбат бўлган (لَوْ شَاء اللّهُ) жумласига шунинг учун юқоридагидек маъно бердик. Бу оятда келтирилган каби яна бошқа ёлғон гаплар мушрикларнинг қуруқ баҳоналари, холос.

[113] Демак, нотўғри эътисод ва хато тушунчалар билан ҳаёт кечириш оқибатида ҳам инсонга турли балолар келиши мумкин.

[114] Чунки, Аллоҳ бир ишга бўл деб буюрганидан кейин ўша ишни бўлмай қолиши мумкин эмас. Аллоҳ нимага бўл деган бўлса албатта бўлади. Аллоҳ инсонларни яратганидан кейин уларга яхши-ёмонни танлаш ихтиёри бериб қўйган. Ким ҳидоят йўлини танласа ҳидоят қилади ва унга ёрдам ҳам беради, ким залолат йўлини танласа залолатига имкон беради.

[115] Ўзини Худога тенг қилиш гуноҳларнинг энг каттасидир, яъни ширкдир. Бу инсонлар ўз орзу-истакларини ёки кибру ҳавосини Аллоҳ билан ўзларини орасига қўйиб оладилар. (Қаранг: Фурқон 25/43)

[116] Жумлани таржимаси “Бизмиз” бўлади. Лекин, Туркий тилларда бу таржима яна-да тушунарлироқ бўлиши учун “Аллоҳдир” деб маъно бердик. Бу қоидага араб тилида илтифот дейилади.

[117]

[118] Қаранг Нисо 4/6.

[119] Етимларнинг мол-мулкларини керакли ўринда қандай тасарруф қилиш кераклиги ҳақида билиш учун қаранг: Нисо 4/6, Бақара 2/220.

[120] Гувоҳлик берган вақтингизда ёки ваколатли ҳолда бир ишга ҳукм берган вақтингизда яқин инсонларингизга ёнбосиб тарафини олманг деган маънони билдиради. Қаранг: Тавба 9/75-77.

[121] Муборак – барака сўзидан тураган бўлиб; яхшилиги кўп, фойдаси бисёр, манфаатли, бошқаларга нисбатан бундан кўпроқ фойда ва манфаат кўриш мумкин деган маъноларни билдиради.

[122] Аъроф 7/156.

[123] Бақара 2/210, наҳл 16/26, Ҳашр 59/2.

[124] Нисо 4/18, Воқеа 56/83, Мунафиқун 63/10-11.

[125] Қуръонда бирлашмаган мўминлар ҳам шу оят ҳукмига киради. Қуръонда бирлашишлик Аллоҳнинг амридир, фарздир. Шунда мўминлар илоҳий марҳаматга сазовор бўлади, азобу уқубатлардан қутулади.

[126] (Қасос 28/84, Мўмин /40/40.)

[127] Аллоҳнинг дини фақат Исломдир (Оли имрон 3/19). Шу боис, аввалги пайғамбарларнинг барчаси мусулмон бўлган. Чунки, Исломга – Аллоҳнинг динига мансуб кимсаларга мусулмон дейилади. Бу Қуръондан аввалги китобларда ҳам ёзиб қўйилган (Ҳаж 22/78). Бу оятларга кўра Муҳаммад алайҳиссалом инсониятнинг энг биринчи мусулмони эмас, балки ўзига ваҳий қилиб буюрилаётган буйруқларга таслим бўлганлар орасидаги энг биринчи мусулмон шахсдир.

[128] “Халифа” калимаси учун Бақара 2/30 ва изоҳига қаранг.

[129] Бу оятдан шу нарс маълум бўладики, Аллоҳнинг гофур ва раҳим сифати бўлмаса ва қулларига тавба имкони бермаса эди, бандаларнинг қилган жиноятлари учун дархол жазо бериб қўйган бўлар эди.

Изоҳ қўшиш