Musulmonlar

110. Наср сураси

110. Наср сураси[1], Мадинада тушган, 3 оят.

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ

Яхшилиги чексиз, эзгулик ва неъмат улашувчи – Аллоҳ номи билан.

(Наср 110/1)

إِذَا جَاءَ نَصْرُ اللَّهِ وَالْفَتْحُ

Аллоҳнинг ёрдами[2] ва фатҳ (ғалаба) келганида,[3]

(Наср 110/2)

وَرَأَيْتَ النَّاسَ يَدْخُلُونَ فِي دِينِ اللَّهِ أَفْوَاجًا

Инсонларни Аллоҳнинг динига тўп-тўп бўлиб кираётганини кўрганингда, 

(Наср 110/3)

فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ وَاسْتَغْفِرْهُ ۚ إِنَّهُ كَانَ تَوَّابًا

Яратган Эгангни олқишу мақтов[4] ила улуғла (тасбеҳ айт) ва Ундан кечирим сўра. Чунки, У тавбаларни қабул қилади. 

 

[1] Бу сура тегишли оятлар билан биргаликда ўқилганда, ҳеч ким гуноҳлардан ҳимоя қилиниб қолинмагани, тавбани қачон ва қай тарзда амалга оширилиши кераклиги ҳақида Муҳаммад алайҳиссалом мисол қилиб келтирлгани ўртага чиқади. Гуноҳкор ким бўлишидан қатий назар, агар у гуноҳдан қайтиб ўзини тузатмаса ва ёмон натижаларни қўлидан келганича тузатиб яхшиламаса, у инсон тавба қилган ҳисобланмайди. Уни қилган иши – қуруқ гап билан тавба қилдим, дегани бўлади, холос.

[2] Бу ёрдам Фатҳ сурасининг 1-3 ва 27 оятларида Аллоҳ тарафидан берилган ғалаба ила кафолатланган ёрдамдир. Ана ўша ёрдам натижаси ўлароқ, кўнгил эшикларини Исломга очилишига сабаб бўлган Макканинг ғалабаси келди. Шу боис Маккани ғалабасига “Фатҳ” деб ном берилди.

[3] Табиатан жуда ҳам ҳурматга сазовор бўлган Муҳаммад алайҳиссалом (Қалам 68/4) Макка шаҳрига Аллоҳ тарафидан элчи этиб юборилганида (Жума 62/2) у кишининг олиб бораётган фаолияти ва сўзлари барчани ҳайратга сола бошлади (Нажм 53/1-10). Вақтлар ўтиб Маккаликлар у кишини Аллоҳнинг ҳақиқий элчиси эканини англаб етдилар (Ясн 36/7) бироқ, аввал гапирган гаплари ва ёлғону бўҳтонлари фош бўлиб, ўзларини обро-ъеътиборлари тушиб мазаҳ бўлишларидан қўрқиб у кишига қарши чиқишда давом этдилар (Қасос 28/57) ва ундан қутулиш пайига тушдилар. Макка мушрикларининг расулуллоҳ ва мусулмонларга нисбатан қилаётган ҳақсизликлари кундан-кун ортиб бораётганда қуйидаги оятлар нозил бўлган:

“Эй Муҳаммад! Сени бу тупроқлардан чиқариб юбориш учун сени безовта қилиш арафасидалар, агар сени чиқариб юборишса, ўзлари ҳам бу ерларда кўп қолмайди. Сендан аввалги элчиларга нисбатан қўллаган суннатимиз/қонунимиз мана шудир. Бизни суннатимизда ҳеч қандай ўзгариш кўрмайсан.” (Исро 17/76-77)

Суннат – Аллоҳ таолонинг аввалги умматларда қўллаган қонунидир. Бу оятлар Аллоҳни суннати Макка мушрикларида ҳам қўлланишини, у ерларнинг ҳокимияти мусулмонларнинг қўлига ўтишини ва бу нарса амалга ошиш тарихи ҳақида ҳам маълумот бераётган эди:

“Алиф, Лам, Мим! Румлилар (Форсларга) енгилдилар, (Мағлубият) дунёнинг энг яссиланган жойида (Лут кўли атрофида) юз берди. Улар бу мағлубият орқасидан қайта ғолиб бўладилар. Бу воқеа яқин бир неча йил ичида содир бўлади. Бундан аввал ҳам бундан кейин ҳам барча ваколат Аллоҳникидир. Ўша куни мўминлар қувонадилар. Қувонч Аллоҳнинг ёрдами билан бўлади. Муносиб бўлган қулига Аллоҳ ёрдам беради. У кучлидир, эзгулик ва неъмати улашувчидир.” (Рум 30/1-6)

Макка мушриклари Муҳаммад алайҳиссаломга нотўғри муомала қилаётганини ва очиқча ҳақсизлик қилаётганини билишарди. Буни келгуси оятлардан билиб оламиз:

“Уларни (Маккалиларни) кўпчилиги бу Қуръон ҳақиқатда Аллоҳнинг сўзи эканини англади, (шундай бўлса-да) унга ишониб-суянмаяптилар. Гўёки бўйинларига – жағларига қадалиб турадиган – темир кишанлар тақиб қўйган эмишмизки, (Қуръонга) бош эгмаяптилар. Гўёки уларни олдиларига бир тўсиқ, орқаларига бир тўсиқ қилиб уларни ўраб қўйган эмишмизки, кўра олишмаяпти экан. Уларни огоҳлантирдинг нима-ю, огоҳлантирмадинг нима, уларга бирдек, улар ишониб-суянмаяптилар. Сен фақатгина ич-ичидан Раҳмондан қўрққан ҳолда бу зикр (Қуръон)га эргашиб амал қилганларни огоҳлантира оласан. Унга эргашиб амал қилганларга мағфиратни ва буюк мукофотни хушхабарини бер.” (Ясин 36/7-11)

Маккалиларнинг Пайғамбар алайҳиссаломга нисбатан қилаётган хатти-ҳаракатларини қуйидаги оятлардан билиб оламиз:

“У кофирлар бир вақтлар сени тўхтатиш, ўлдириш ёки сургун қилиш учун тадбир уюштираётган эди. Аллоҳ ҳам бир тадбир тайёрлаб қўяётган эди. Энг яхши тадбир қилувчи Аллоҳдир.” (Анфол 8/30)

Росулуллоҳга билдирилган салбий муносабатлар натижасида, Пайғамбар алайҳиссалом Мадинага ҳижрат қилганида мусулмонлар билан Маккалилар, Форслар эса Румлилар билан совуқ уруш қилишга эътиборларини қаратиб қолишган.

Қурайш сурасида билдирилганидек, Маккалилар ҳар йили икки марта тижорат карвони чиқаришарди. Бу карвонлар қишда Яман ва Хабашистонга, ёзда Фаластин, Сурия, Миср ва Ироқ ўлкаларига чиқариларди. Улар учун катта аҳамиятга эга бўлган карвон Сурияда бўлган вақтда уруш хабари тарқади. Мусулмонлар Аллоҳ уларга карвонни олишда ёрдам беришига ишонган ҳолда йўлга чиқадилар. Карвонбоши бўлган Абу Суфёнк мусулмонларга олдириб қўймаслик учун йўналишини ўзгартирди. Маккалилар ҳам карвонни ҳимоя қилиб қолиш учун Маккадан аскар чиқаришди. Бу воқеаларни қуйидаги оятлардан билиб оламиз:

“Ўша куни (Бадрда) сизлар водийни паст тарафида эдингиз, улар водийни уст тарафида, карвон эса сизлардан пастда эди. Келишиб олганингизда ҳам ваъдалашган жойга бундай тенг келолмасдингиз. Аммо, Аллоҳ бўлиши қарорлаштирилган нарсани (Маккани фатҳ этилишини) амалга ошириши, енгиладиган кишилар ҳақни кўриб енгилиши, яшаб қолган киши ҳам ҳақни кўриб яшаб қолиши учун шундай қилди. Албатта, А эшитувчидир, билувчидир”. (Анфол 8/42)

Маккалилар карвонни ҳимоя қилиш учун аскар чиқариши мусулмонларни ҳаёлифга ҳам келмагани сабабли, барча эътиборини карвонга қаратиб олишга эди. Аммо, Аллоҳ таоло мусулмонлар ғолиб келишини хоҳлар эди. Шу сабаб аввалроқ мана шу оятни нозил қилган:

“Эй Набий! Мўминларни жангга қизиқтир. Сизлардан бардошли йигирма киши икки юз кишини енгади. Ичингиздан бардошли юз киши ҳам оятларни кўрмасликка олувчилардан минг кишини енгади. Чунки улар тушуниб-англамайдиган бир жамиятдир.” (Анфол 8/65)

Мусулмонларнинг бир қисми жанг уёда турсин, ҳатто карвонни тақиб қилишдан ҳам қўрқаётган эди. Буни қуйидаги оятлардан билиб оламиз:

“Аввал (Маккада) берган сози сабабли Роббинг сени уйингдан чиқарганида, мўминларнинг бир қисми тўлиқ бир хушнудсизлик ичида эдилар. Ҳар нарса ўртага чиққан (Форслар билан Румлилар жанг қилиши ва Аллоҳни ёрдам берадиган куни аниқлашганида) ҳолда кўриб туриб ўлимга етаклаб кетилаётгандек (Аллоҳни берган) сўз ҳақида ҳануз сен билан тортишаётган эдилар. Ахир Аллоҳ: “Ўша икки қисмдан бири (Карвон ёки Макка аскарлари)аниқ сизларга тегишли бўлади”, деб сўз берган эди. Сизлар қуролсиз бўлган (карвонни) хоҳлаётган эдингиз. Аллоҳ эса (Исро 17/76-77) сўзлари билан берган ваъдаси (Макканинг фатҳини) амалга оширилишини ва бу кофирларни томирини қуритишни хоҳлар эди. Шундай қилдики, берган сўзини устидан чиқсин ва ўша ботилни йўқ қилсин. Хоҳласа жиноятчилар бундан хушнуд бўлмасинлар.” (Анфол 8/5-8)

Мусулмонларни титратиб юборган бу заифлик жавобгарликларини енгиллатган қуйидаги оятни нозил бўлишига сабаб бўлди:

“Аллоҳ сизларда бир заифлик борлигини билди ва энди жавобгарликларингизни енгиллатди. Энди сизлардан бардошли юз киши бўлса икки юз кишини енгади. Сизлардан минг киши эса Аллоҳни изни билан улардан икки минг кишини енгади. Аллоҳ бардошли кишилар билан биргадир.” (Анфол 8/66)

Макка аскари мусулмонларга нисбатан икки баробардан ҳам кўп эди. Шу сабабли Аллоҳ кофирларни сонини мусулмонларни кўз чамасига ўзларига икки баробар қилиб кўрсатиб қўйди. Буни қуйидаги оятлардан билиб оламиз:

“(Бадрда) юзма-юз келган ўша икки қўшинда сизлар учун бир аломат бордир. Улардан бири Аллоҳ йўлида жанг қилаётган, яна бири эса оятларни кўрмасликка олувчи (кофирлар) қавми эди. (Мўминлар) уларни кўз чамаси билан ўзларига икки қат кўп деб чамалаётган эди. Тўғри танловда бўлган кишиниАллоҳ Ўз ёрдами билан дастаклаб қўяди. Басират эгалари учун бунда бир ибрат бордир.” (Оли Имрон 3/13)

“(Эй Муҳаммад!) Аллоҳ уларни тушингда оз қилиб кўрсатди. Агар кўп кўрсатганда эди, у ишда (жанг қилиш ишида) бесаранжомликка тушиб қолар ва бир-бирларингиз билан талашиб-тортишиб қолардингиз. Аммо, Аллоҳ сизларни бу ҳолга тушиб қолишингиздан қутқариб қолди. Чунки У ичингизда нима ўтаётганини ҳам билади. Улар билан юзма-юз келганингизда ҳам Аллоҳ уларни сизларни кўзингизга оз қилиб кўрсатган. Аллоҳ – қарор берган нарсаси рўёбга чишиши учун шундай қилган. Ҳар иш Аллоҳга боғлиқдир. (У Бўл демасдан ҳеч нарса бўлмайди).” (Анфол 8/43-44)

Бундан ташқари Аллоҳ мусулмонларга 100 та фаришта билан дастак берган. Бунга алоқадор оят қуйидагича:

“Ўша куни Раббингиздан ёрдам истаётган эдингиз. У эса “Орқама-орқа келган мингта фаришта билан сизларни дастаклаб турибман”, деб жавоб берганди. Буни Аллоҳ – бу нарса фақатгина сизларга бир хушхабар бўлсин ва қалбларингиз хотиржам бўлиши учун қилган, холос. Аслида, ғалаба фақатгина Аллоҳ тарафидандир. Аллоҳ кучлидир, тўғри қарор берувчидир. Ўша куни сизларни Ўз тарафидан бир омонликда уйқуга толдирган эди. Сизларни поклаш,  сизлардан шайтонни таъсирини кетказиб юбориш, қалбларингизни сокинлаштириш ва оёқларингизни соғломлаштириш учун тепангизга осмондан ёмғир ёғдирганди.

Малакларга ҳам шуни ваҳий қилаётган эди: “Мен сизлар билан биргаман, кофирларни юрагига қўрқув соламан. Сизлар мўминларни жасоратлантиринглар. (Эй мўминлар!) Сизлар ҳам уларни бўйинларига ва бармоқ учларига уринглар. Шундай қилинглар! Чунки бу кофирлар Аллоҳга, яъни элчисига қарши чиқдилар. Кимки Аллоҳга, яъни элчисига қарши чиқса , билсинки, Аллоҳ қилинган жиноят билан унга бериладиган жазо орасида мустаҳкам боғлиқлик қуриб қўяди.” (Анфол 8/9-13)

Мусулмонлар бу билан хотиржам бўлмаганидан кейин малакларни сони орттирилди. Аллоҳ таоло шундай марҳамат қилади:

“Сизлар Бадрда чорасиз бир ҳолатга тушиб қолганингизда Аллоҳ сизларга ёрдам берди. Шундай экан, (душмандан эмас) Аллоҳдан қўрқингларки, Унга бўлган ишончингизни ўрнига келтирсин. (Эй Муҳаммад!) Бадр куни мўминларга шундай деётган эдинг: “Тушган уч мингта малак билан Аллоҳни сизларга қилган ёрдами сизларга етмайдими?” Оли Имрон 3/123)

Барча бу ёрдамларга қарамасдан Набийимиз нотўғри бир қарор билан Бадр жангида душманни қайтиб қарши чиқолмайдиган кучсиз ва чорасиз ҳолга олиб келмай туриб асир олган эди. Саҳобалардан ҳеч ким бу масалада Расулуллоҳни огоҳлантирмагани сабабли барчаси мана шу оғир сўзлар билан айбланишган эди:

“Жанг майдонида душманни самарасиз ҳолга олиб келмай туриб, ҳеч бир набийнинг асир олишга ҳаққи йўқдир. Сизлар дунё молини хоҳлаяпсизлар, Аллоҳ эса кейингиликни хоҳлаяпти. Устун келувчи ва тўғри қарор берувчи Аллоҳдир. (Румлилар енгилган куни сизларни хурсанд қилишини) Аллоҳ аввалдан ёзиб қўймаганида эди, олган асирларингиз туфайли, бошингизга катта бир талофат келиши аниқ эди.” (Анфол 8/67-68)

Бу оғир оятлар аввалроқ нозил бўлган асирларга алоқадор ҳукмларни ифодаловчи оятларга риоя қиллинмаганлиги сабабли нозил бўлган эди:

“Кофирлар билан жангда юзма-юз келганингизда, уларни қириб ташланглар. Уларни самарасиз ҳолга келтиргунингизча қаттиқ муҳофазали назорат остига олинглар. Сўнгра, асирларни ё текин/эвазсиз ёки фидя эвазига озод қилинглар-ки, урушнинг оғир асорати қолмасин.” (Муҳаммад 47/4)

Аллоҳ илгари ғалаба ҳақида сўз берганлиги сабабли Бадрда мусулмонл;арғалаб қилдилар, лекин Маккани фатҳ қилолмадилар. Уҳуд ва Ҳандакжангларидан кейин Пайғамбаримиз Маккалилар била Ҳудайбиякелушувини тузганида мана қуйидаги оятлар нозил бўлган:

“Фатҳни олдидаги барча тўсиқларни сен учун олиб ташладик. Аллоҳ буни – аввалги ва кейинги гуноҳларингни мағфират қилиши, яхшиликларини тамомлаб бериши ва сени тўғри бир йўлга йўналтириш учун қилди.” (Фатҳ 48/1-2)

Пайғамбаримизни аввалги хатоси (гуноҳи) Абаса сурасида тушунтириб ўтилган юз буриш ҳолати бўлиши, ёки Бадр жангида душманларни ортидан қувоб бормагани бўлиши мумкин (Анфол 8/15-16), кейингиси эса душманни тамоман ўз бошқаруви остига олмай туриб жангда асир олганидир (Анфол 8/67-68). Мана шу ишлар сабабли Макка ўз вақтида фатҳ қилинмай қолинган. Ўша қўл урилган хатоларни кечирилиши учун Маккани фатҳ қилиниши кутилаётган эди. Демак, Наср сурасининг мавзуси бўлган тавба ва истиғфор буйруғининг сабаби ман шу.

Тавба- хатосидан, қилган нотўғри ишидан қайтиш дегани. Бу сура, тавба қилиш учун аввало қилинган хато ишларни тузатиш кераклигини кўрсатиб бермоқда. Иш шундай экан, демак, “бу ойда бундай қилса шундай бўлади”, “бу кечада шундай қилса бундай бўлади”, “бу нафл ибодатни мана шу кунда бажариб қўйса фалон-фистон гуноҳлари кечирилади”, “бу дуони фалон марта ўқиса шунча-мунча гуноҳи кечирилади” ёки” фалончини дуосини олсанг гуноҳларинг кечирилади ва ишларинг юришиб кетади” каби ёлғонларга ўзимизни бериб қўймайлик.

[4] “ حمد  = Ҳамд” калимасига берилган маъно учун Фотиҳа сурасининг 1-оятидаги ҳамд калимасининг изоҳига қаранг.

1 та шарҳ