Musulmonlar

Юнус сураси

  1. Юнус сураси[1]

بسم الله الرحمن الرحيم

Яхшилиги чексиз, эзгулик ва неъмат улашувчи – Аллоҳ номи билан.

الر تِلْكَ آيَاتُ الْكِتَابِ الْحَكِيمِ{1}

(Юнус 10/1)

Алиф! Лам! Мим! Ро! Булар – тўғри ҳукмли китоб оятларидир.

أَكَانَ لِلنَّاسِ عَجَبًا أَنْ أَوْحَيْنَا إِلَى رَجُلٍ مِّنْهُمْ أَنْ أَنذِرِ النَّاسَ وَبَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُواْ أَنَّ لَهُمْ قَدَمَ صِدْقٍ عِندَ رَبِّهِمْ قَالَ الْكَافِرُونَ إِنَّ هَـذَا لَسَاحِرٌ مُّبِينٌ{2}

(Юнус 10/2)
Ораларидан бир кишига “Инсонларни огоҳлантир! Мўминлар учун яратган Эгаси ҳузуруида содиқлик мартабасига чиқиш борлигини хушхабарини етказ!”- деб ваҳий қилганимиз (бу) инсонларга ажабланарли бўлдими?! (Ҳатто, Қуръонга) ишонмайдиган-кофирлар: “Албатта, бу (одам) жуда уста сеҳргар!”- дедилар.

إِنَّ رَبَّكُمُ اللّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ يُدَبِّرُ الأَمْرَ مَا مِن شَفِيعٍ إِلاَّ مِن بَعْدِ إِذْنِهِ ذَلِكُمُ اللّهُ رَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ أَفَلاَ تَذَكَّرُونَ{3}

(Юнус 10/3)
Аниқки, сизларнинг яратган Эгангиз – осмонлар ва ерни олти кунда яратган[2], кейин  аршга йўналиб, (бошқарув) ишини (арш орқали) юргизадиган Аллоҳдир. Унинг рухсатисиз ҳеч қандай шафоат[3] қилувчи йўқ. Ўша Аллоҳ – яратган Эгангиздир. Шундай экан, Унга қуллик қилинг. Ўйланмайсизларми?

إِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعًا وَعْدَ اللّهِ حَقًّا إِنَّهُ يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ لِيَجْزِيَ الَّذِينَ آمَنُواْ وَعَمِلُواْ الصَّالِحَاتِ بِالْقِسْطِ وَالَّذِينَ كَفَرُواْ لَهُمْ شَرَابٌ مِّنْ حَمِيمٍ وَعَذَابٌ أَلِيمٌ بِمَا كَانُواْ يَكْفُرُونَ{4}

(Юнус 10/4)
Ҳаммангиз Унга қайтасиз[4]. Бу Аллоҳнинг ваъдаси, у албатта амалга ошади. Яратишни У бошлади. Ишониб-суяниб, яхши ишларни амалга оширганларга муносиб ва ҳақли равишда мукофот бериш учун (уларни) қайтадан яратади. (Буни) тан олмаган-кофирларга кофирлиги туфайли қиздирилган суюқликдан ичимлик ва аламли азоб бор.

هُوَ الَّذِي جَعَلَ الشَّمْسَ ضِيَاء وَالْقَمَرَ نُورًا وَقَدَّرَهُ مَنَازِلَ لِتَعْلَمُواْ عَدَدَ السِّنِينَ وَالْحِسَابَ مَا خَلَقَ اللّهُ ذَلِكَ إِلاَّ بِالْحَقِّ يُفَصِّلُ الآيَاتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ {5}

(Юнус 10/5)
Қуёшни ёруғлик манбаи ва ойни ёруғлик акс эттирувчи қилиб яратган Удир. Йиллар саноғини ва ҳисобини билиб олишингиз учун ойга турли манзиллар[5] белгилаб ўлчаб қўйди. Аллоҳ буни – ҳақиқатни кўрсатадиган қилиб яратиб, (фалакиёт илмини) биладиган кишилар учун (бу ҳақидаги) оятларни батафсил тушунтириб беряпти.

إِنَّ فِي اخْتِلاَفِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَمَا خَلَقَ اللّهُ فِي السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ لآيَاتٍ لِّقَوْمٍ يَتَّقُونَ{6}

(Юнус 10/6)
Кеча билан кундузни кет-ма кет алмашиб туришида, ҳамда осмонлар ва ердаги Аллоҳ яратган нарсаларда, гуноҳлардан сақланадиган кишилар учун (яратувчи Аллоҳ экани ҳақида) оят-намуналар бор.

إَنَّ الَّذِينَ لاَ يَرْجُونَ لِقَاءنَا وَرَضُواْ بِالْحَياةِ الدُّنْيَا وَاطْمَأَنُّواْ بِهَا وَالَّذِينَ هُمْ عَنْ آيَاتِنَا غَافِلُونَ{7}

(Юнус 10/7)
Бизга (ёруғ юз билан) йўлиқишни умид қилмаган, дунё ҳаётидан мамнун бўлиб, у билан кўнгли тўлган ва оятларимизга эътиборсизик қилувчиларга[6] келсак,

أُوْلَـئِكَ مَأْوَاهُمُ النُّارُ بِمَا كَانُواْ يَكْسِبُونَ {8}

(Юнус 10/8)
Қилган ишлари учун борар жойлари жаҳаннам бўладиганлар ўшалардир[7].

إِنَّ الَّذِينَ آمَنُواْ وَعَمِلُواْ الصَّالِحَاتِ يَهْدِيهِمْ رَبُّهُمْ بِإِيمَانِهِمْ تَجْرِي مِن تَحْتِهِمُ الأَنْهَارُ فِي جَنَّاتِ النَّعِيمِ

(Юнус 10/9)
(Аллоҳга) ишониб-суяниб яхши ишларни амалга оширганларни эса (амали билан бўлган) имони сабабли яратган Эгаси уларни ҳидоят қилади – неъмат тўла боғларда уларнинг остидан анҳорлар оқиб туради[8].

دَعْوَاهُمْ فِيهَا سُبْحَانَكَ اللَّهُمَّ وَتَحِيَّتُهُمْ فِيهَا سَلاَمٌ وَآخِرُ دَعْوَاهُمْ أَنِ الْحَمْدُ لِلّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ {10}

(Юнус 10/10)
Уларнинг жаннатда (Аллоҳга) дуолари: “Аллоҳ – Ўзига нолойиқ ҳар нарсадан пок ва узоқдир!”, ундаги (бир-бирига) тилаклари[9] эса: “Эсон-омон бўлинглар!”, бўлади. Дуоларининг охири: “Барча чиройли мақтов – борлиқларнинг яратган Эгаси – Аллоҳга хосдир”, бўлади[10].

وَلَوْ يُعَجِّلُ اللّهُ لِلنَّاسِ الشَّرَّ اسْتِعْجَالَهُم بِالْخَيْرِ لَقُضِيَ إِلَيْهِمْ أَجَلُهُمْ فَنَذَرُ الَّذِينَ لاَ يَرْجُونَ لِقَاءنَا فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ {11}

(Юнус 10/11)
Инсонлар яхшиликни тез келишини талаб қилганида (уларга тезлаштириб берганидек), ёмонликни тезлаштириб беришини талаб қилганида Аллоҳ уларга ёмонликни тезлаштириб қўйганида, уларнинг ажаллари тугатилар эди[11]. Бироқ, Бизга (очиқ юз билан) йўлиқишни хоҳламаганларни ҳаддан ошиб юришига қўйиб берамиз, адашиб юриб туради.

وَإِذَا مَسَّ الإِنسَانَ الضُّرُّ دَعَانَا لِجَنبِهِ أَوْ قَاعِدًا أَوْ قَآئِمًا فَلَمَّا كَشَفْنَا عَنْهُ ضُرَّهُ مَرَّ كَأَن لَّمْ يَدْعُنَا إِلَى ضُرٍّ مَّسَّهُ كَذَلِكَ زُيِّنَ لِلْمُسْرِفِينَ مَا كَانُواْ يَعْمَلُونَ {12}

(Юнус 10/12)
Инсонга зарар етганида, ёнбошлаган, ўтирган ва тик турган ҳолида ҳам Бизга дуо қилади. Ундан зарарини даф қилганимизда эса, гўёки унга етган зарар туфайли Бизга ҳеч ҳам дуо қилмагандек давом этаверади. Исрофчиларга[12] ўзларининг қилаётган ишлари[13] мана шу шаклда чиройли кўрсатиб қўйилади.

وَلَقَدْ أَهْلَكْنَا الْقُرُونَ مِن قَبْلِكُمْ لَمَّا ظَلَمُواْ وَجَاءتْهُمْ رُسُلُهُم بِالْبَيِّنَاتِ وَمَا كَانُواْ لِيُؤْمِنُواْ كَذَلِكَ نَجْزِي الْقَوْمَ الْمُجْرِمِينَ {13}

(Юнус 10/13)
Қасамки, сизлардан аввал қанчадан-қанча шаҳар-қишлоқларни золимликлик қилган вақтида ҳалок қилганмиз. Уларга элчилари очиқ-ойдин далиллар билан келганида улар (рисолатга) ишонмаган. Жиноятчиларни шундай жазолаймиз.

ثُمَّ جَعَلْنَاكُمْ خَلاَئِفَ فِي الأَرْضِ مِن بَعْدِهِم لِنَنظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ {14}

(Юнус 10/14)
Қандай ишларни амалга оширишингизни кўриш учун, улардан кейин сизларни ерда (уларни ўрнига) ўринбосар қилдик[14].

وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا بَيِّنَاتٍ قَالَ الَّذِينَ لاَ يَرْجُونَ لِقَاءنَا ائْتِ بِقُرْآنٍ غَيْرِ هَـذَا أَوْ بَدِّلْهُ قُلْ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أُبَدِّلَهُ مِن تِلْقَاء نَفْسِي إِنْ أَتَّبِعُ إِلاَّ مَا يُوحَى إِلَيَّ إِنِّي أَخَافُ إِنْ عَصَيْتُ رَبِّي عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ {15}

(Юнус 10/15)
Уларга очиқ-ойдин оятларимиз ўқиб берилганида[15], Бизга (ёруғ юз билан) йўлиқишни умид қилмайдиганлар: “Бизга бундан бошқа Қуръон[16] келтир, ёки уни ўзгартир”, дейди. “Уни ўзгартиришга ҳақим йўқ. Менга нима ваҳий қилинган бўлса, мен ўшанга амал қиламан, холос. Агар (Қуръонни борича етказмай, айтганингизни қилиб) яратган Эгамга осий бўлсам, буюк куннинг азобидан қўрқаман”, деб айтиб қўй.

قُل لَّوْ شَاء اللّهُ مَا تَلَوْتُهُ عَلَيْكُمْ وَلاَ أَدْرَاكُم بِهِ فَقَدْ لَبِثْتُ فِيكُمْ عُمُرًا مِّن قَبْلِهِ أَفَلاَ تَعْقِلُونَ {16}

(Юнус 10/16)
Айт: “Агар Аллоҳ насиб қилмаганида[17], мен сизларга уни тиловат қилмаган бўлардим ва У сизларга тушунтирмаган бўлар эди. Ахир, ундан аввал орангизда умр ўтказдим-ку! Ақлингизни ишлатмайсизми?”

فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللّهِ كَذِبًا أَوْ كَذَّبَ بِآيَاتِهِ إِنَّهُ لاَ يُفْلِحُ الْمُجْرِمُونَ {17}

(Юнус 10/17)
Аллоҳга ёлғон тўқиган ёки оятларини ёлғонга чиқарган кишидан кўра ҳақсизроқ киши борми[18]? (Бундай) жиноятчилар нажот топмайди.

وَيَعْبُدُونَ مِن دُونِ اللّهِ مَا لاَ يَضُرُّهُمْ وَلاَ يَنفَعُهُمْ وَيَقُولُونَ هَـؤُلاء شُفَعَاؤُنَا عِندَ اللّهِ قُلْ أَتُنَبِّئُونَ اللّهَ بِمَا لاَ يَعْلَمُ فِي السَّمَاوَاتِ وَلاَ فِي الأَرْضِ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ {18}

(Юнус 10/18)
“Булар бизнинг Аллоҳ ҳузуридаги қутқарувчи-шафоатчиларимиздир”- деб, ўзларига зарар ҳам фойда ҳам келтира олмайдиган борлиқларни Аллоҳ ила ораларига қўйиб уларга қуллик қилишмоқда. Айт: “Осмонлар ва ерда Аллоҳ билмаган нарса бўлиб, сизлар уни Аллоҳга билдирмоқчисизлар-а?!” Аллоҳ улар шерик қўшаётганларидан пок ва олийдир.

وَمَا كَانَ النَّاسُ إِلاَّ أُمَّةً وَاحِدَةً فَاخْتَلَفُواْ وَلَوْلاَ كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِن رَّبِّكَ لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ فِيمَا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ {19}

(Юнус 10/19)

Инсонлар бир уммат[19] эди, кейин (фарқли йўлларга) айрилиб кетишди. Агар яратган Эгангни илгари берган сўзи[20] бўлмаганида, ўзлари ихтилоф қилган масалалари бўйича ўрталарида ҳукм қилинган бўларди.

وَيَقُولُونَ لَوْلاَ أُنزِلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِّن رَّبِّهِ فَقُلْ إِنَّمَا الْغَيْبُ لِلّهِ فَانْتَظِرُواْ إِنِّي مَعَكُم مِّنَ الْمُنتَظِرِينَ {20}

(Юнус 10/20)
Улар : Унга (Муҳаммадга) яратган Эгасидан бирон бир оят-мўжиза туширилса бўлмасмикан?”, деяпти. “Ғайб (маълумоти) фақат Аллоҳга хос. Шундай экан, кутинглар. Мен ҳам сизлар билан бирга кутаман[21]”- деб айт.

وَإِذَا أَذَقْنَا النَّاسَ رَحْمَةً مِّن بَعْدِ ضَرَّاء مَسَّتْهُمْ إِذَا لَهُم مَّكْرٌ فِي آيَاتِنَا قُلِ اللّهُ أَسْرَعُ مَكْرًا إِنَّ رُسُلَنَا يَكْتُبُونَ مَا تَمْكُرُونَ {21}

(Юнус 10/21)
Агар инсонларнинг бошига тушган қийинчиликдан кейин уларга бирон-бир яхшилик етса, дарҳол оятларимиз ҳақида уларда хийла пайдо бўлади. Айт: “Аллоҳнинг режаси жуда тездир.”

هُوَ الَّذِي يُسَيِّرُكُمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ حَتَّى إِذَا كُنتُمْ فِي الْفُلْكِ وَجَرَيْنَ بِهِم بِرِيحٍ طَيِّبَةٍ وَفَرِحُواْ بِهَا جَاءتْهَا رِيحٌ عَاصِفٌ وَجَاءهُمُ الْمَوْجُ مِن كُلِّ مَكَانٍ وَظَنُّواْ أَنَّهُمْ أُحِيطَ بِهِمْ دَعَوُاْ اللّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ لَئِنْ أَنجَيْتَنَا مِنْ هَـذِهِ لَنَكُونَنِّ مِنَ الشَّاكِرِينَ {22}

(Юнус 10/22)
Сизларни қуруқликда ва сувда кездираётган Удир. Токи кемаларда эканингизда, кема ўз ичидаги йўлчиларни олиб майин бир шамол билан сузиб кетаётган ва йўловчилар бундан хурсанд бўлаётган бир вақтда, кемаларга тўсатдан бўрон келса ва уларга ҳар тарафдан тўлқинлар келиб, (кемадагилар) ўзларини тамоман қуршаб олинганини[22] билганларида, Аллоҳнинг динига ҳеч нарса қўшмаган ҳолда: “Эй Аллоҳим! Агар бизни бундан қутқарсанг, биз ростдан ҳам ўз вазифасини адо этувчилардан бўламиз”,- деб Аллоҳга дуо қилишади.

فَلَمَّا أَنجَاهُمْ إِذَا هُمْ يَبْغُونَ فِي الأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّمَا بَغْيُكُمْ عَلَى أَنفُسِكُم مَّتَاعَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا ثُمَّ إِلَينَا مَرْجِعُكُمْ فَنُنَبِّئُكُم بِمَا كُنتُمْ تَعْمَلُونَ{23}

(Юнус 10/23)
(Аллоҳ) уларни қутқариб қолганида (вазифасини адо этишни ўрнига), ер юзида ноҳақ зўравонлик қилишади. Эй инсонлар! Зўравонлигингиз ўзингизга зиён. (Зўравонлик билан қўлга киритган нарсангиз) дунё ҳаётидаги (ўткинчи) манфаатдир. Кейин қайтишингиз Бизга бўлади. Ўшанда қилмишларингизни билдириб қўямиз.

إِنَّمَا مَثَلُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا كَمَاء أَنزَلْنَاهُ مِنَ السَّمَاء فَاخْتَلَطَ بِهِ نَبَاتُ الأَرْضِ مِمَّا يَأْكُلُ النَّاسُ وَالأَنْعَامُ حَتَّىَ إِذَا أَخَذَتِ الأَرْضُ زُخْرُفَهَا وَازَّيَّنَتْ وَظَنَّ أَهْلُهَا أَنَّهُمْ قَادِرُونَ عَلَيْهَآ أَتَاهَا أَمْرُنَا لَيْلاً أَوْ نَهَارًا فَجَعَلْنَاهَا حَصِيدًا كَأَن لَّمْ تَغْنَ بِالأَمْسِ كَذَلِكَ نُفَصِّلُ الآيَاتِ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ{24}

(Юнус 10/24)
Дунё ҳаёти фақат Биз осмондан туширган сувга ўхшайди. У сув инсонлар ва чорва ҳайвонлар ейдиган ердаги гиёҳларга (гиёҳларнинг уруғига) аралашиб, токи ер ясаниб (кўкаламлашиб) гўзал тусга кириб, у ернинг эгалари энди ҳосилни бемалол йиғиб-териб олсак бўлади деб турганида, у ерга кечаси ёки кундузи буйруғимиз келади. Шу билан, у ерни бир кун аввал унда (ҳеч нарса) бўлмагандек, ҳосили ўриб олинган қуруқ ер каби қилиб қўямиз. Фикр юритадиган кишиларга оятларимизни мана шундай батафсил тушинтириб берамиз.

وَاللّهُ يَدْعُو إِلَى دَارِ السَّلاَمِ وَيَهْدِي مَن يَشَاء إِلَى صِرَاطٍ مُّسْتَقِيمٍ{25}

(Юнус 10/25)

Аллоҳ эсон-омонлик диёрига чақиради ва муносиб билганини, (унга олиб борадиган) тўғри йўлга ҳидоят қилади[23].

لِّلَّذِينَ أَحْسَنُواْ الْحُسْنَى وَزِيَادَةٌ وَلاَ يَرْهَقُ وُجُوهَهُمْ قَتَرٌ وَلاَ ذِلَّةٌ أُوْلَـئِكَ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ{26}

(Юнус 10/26)
Чиройли ишларни амалга оширганларга энг чиройли нарса (жаннат) ва зиёдалик бор. Уларнинг юзларини на бир қоралик ва на бир хор-зорлик қопламайди. Мана шулар жаннат аҳлиди, улар унда ўлимсиз қолади.

وَالَّذِينَ كَسَبُواْ السَّيِّئَاتِ جَزَاء سَيِّئَةٍ بِمِثْلِهَا وَتَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ مَّا لَهُم مِّنَ اللّهِ مِنْ عَاصِمٍ كَأَنَّمَا أُغْشِيَتْ وُجُوهُهُمْ قِطَعًا مِّنَ اللَّيْلِ مُظْلِمًا أُوْلَـئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ{27}

(Юнус 10/27)
Ёмонликларни касб қилган кишиларга қилган иши билан бир хил жазо берилади, уларни хорлик ўраб олади. Уларни Аллоҳдан қутқариб қоладиган ҳеч кими бўлмайди. Юзлари худди туннинг қоронғи бўлаклари қоплагандек (бўлади)[24]. Мана шулар жаҳаннам аҳлидир, улар (ҳам) унда ўлимсиз қолади.

وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعًا ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ أَشْرَكُواْ مَكَانَكُمْ أَنتُمْ وَشُرَكَآؤُكُمْ فَزَيَّلْنَا بَيْنَهُمْ وَقَالَ شُرَكَآؤُهُم مَّا كُنتُمْ إِيَّانَا تَعْبُدُونَ{28}

(Юнус 10/28)

Ҳаммани бир жойга тўплаган кунимиз мушриклик қилганларга: “Сизлар ҳам,  (Аллоҳга ибодатда) шерик қилганларингиз ҳам ўз жойингизни эгалланглар”, деб ораларини ажратамиз. Шерик қилиб олганлари уларга: “Сизлар бизга қуллик қилмагансиз!”, деб қолади.

فَكَفَى بِاللّهِ شَهِيدًا بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ إِن كُنَّا عَنْ عِبَادَتِكُمْ لَغَافِلِينَ{29}

(Юнус 10/29)
“Ўртамизда гувоҳликка Аллоҳ кифоя. Сизлар (бизга) қуллик қилишингиздан бехабар эдик”- (дейди).

هُنَالِكَ تَبْلُو كُلُّ نَفْسٍ مَّا أَسْلَفَتْ وَرُدُّواْ إِلَى اللّهِ مَوْلاَهُمُ الْحَقِّ وَضَلَّ عَنْهُم مَّا كَانُواْ يَفْتَرُونَ{30}

(Юнус 10/30)
Ўша ерда ҳар ким ўз ўтмишидан хабардор бўлади ва хаммаси ўзининг ҳақиқий бошқарувчи эгаси ҳукмига қайтарилади ва ўзлари тўқиган (шерик)лари улардан узоқлашиб йўқ бўлади.

قُلْ مَن يَرْزُقُكُم مِّنَ السَّمَاء وَالأَرْضِ أَمَّن يَمْلِكُ السَّمْعَ والأَبْصَارَ وَمَن يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَيُخْرِجُ الْمَيَّتَ مِنَ الْحَيِّ وَمَن يُدَبِّرُ الأَمْرَ فَسَيَقُولُونَ اللّهُ فَقُلْ أَفَلاَ تَتَّقُونَ {31}

(Юнус 10/31)

“Сизларга осмондан ва ердан ким ризқ беряпти? Кўриш ва эшитиш қобилиятингизга эга қилиб қўядиган ким? Ўликдан тирикни, тирикдан ўликни чиқарадиган ким? Ҳар бир ишнинг тадбирини кўриб қўядиган ким?”- дегин, улар: “Аллоҳ”, деб жавоб беради. “Ундай бўлса, гуноҳлардан сақланмайсизларми?”- деб айт.

فَذَلِكُمُ اللّهُ رَبُّكُمُ الْحَقُّ فَمَاذَا بَعْدَ الْحَقِّ إِلاَّ الضَّلاَلُ فَأَنَّى تُصْرَفُونَ{32}

(Юнус 10/32)
Ўша Аллоҳ – яратган Эгангиздир [25]. Ҳақдан кейин залолатдан бошқа яна нима бор?! (Ҳақ турганда) сизлар қаёққа бурилиб кетяпсизлар?

كَذَلِكَ حَقَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ عَلَى الَّذِينَ فَسَقُواْ أَنَّهُمْ لاَ يُؤْمِنُونَ{33}

(Юнус 10/33)
Яратган Эгангизнинг итоатсизлар ҳақидаги “Улар яратган Эгасига ишонмайди”- деган сўзи мана шундай амалга ошди.

قُلْ هَلْ مِن شُرَكَآئِكُم مَّن يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ قُلِ اللّهُ يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ{34}

(Юнус 10/34)
“(Ибодатда Аллоҳга қилган) шерикларингиз орасида бир нарсани бошидан бошлаб яратиб, кейин уни қайтара оладиган бири борми?”- де, ва ўзинг: “Бошидан бошлаб яратиб, кейин уни қайтара оладиган Аллоҳдир. Сизлар қаёққа бурилиб кетяпсизлар?”, деб айт.

قُلْ هَلْ مِن شُرَكَآئِكُم مَّن يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ قُلِ اللّهُ يَهْدِي لِلْحَقِّ أَفَمَن يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ أَحَقُّ أَن يُتَّبَعَ أَمَّن لاَّ يَهِدِّيَ إِلاَّ أَن يُهْدَى فَمَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ{35}

(Юнус 10/35)

“Шерикларингиз орасида ҳаққа етаклайдиган бири борми?- де ва ўзинг: “Ҳаққа етаклайдиган Аллоҳдир. Шундай экан, ҳаққа етаклаганга эргашиш тўғрими, ёки  унга йўл кўрсатилмагунча йўлини топа олмайдиганга эргашиш тўғрими? Сизларга нима бўляпти – қандай ҳукм қиляпсизлар?”- деб айт.

وَمَا يَتَّبِعُ أَكْثَرُهُمْ إِلاَّ ظَنًّا إَنَّ الظَّنَّ لاَ يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئًا إِنَّ اللّهَ عَلَيمٌ بِمَا يَفْعَلُونَ {36}

(Юнус 10/36)
Уларнинг кўпчилиги гумон-тахминга эргашади. Гумон-тахмин ҳеч нарсада ҳақнинг ўрнига ўтмайди. Аллоҳ уларнинг қилмишларини билиб туради.

وَمَا كَانَ هَـذَا الْقُرْآنُ أَن يُفْتَرَى مِن دُونِ اللّهِ وَلَـكِن تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَتَفْصِيلَ الْكِتَابِ لاَ رَيْبَ فِيهِ مِن رَّبِّ الْعَالَمِينَ{37}

(Юнус 10/37)
Бу Қуръон Аллоҳдан бошқа бири тарафидан тўқиб чиқарилган эмас, аксинча, у ўзидан аввалги китобларни тасдиқлайди ва улардаги ҳақиқатларни тушинтириб беради, унда ҳеч қандай шубҳа йўқ ва у борлиқларни яратган Эгаси тарафидан нозил қилинган (китоб)дир.

أَمْ يَقُولُونَ افْتَرَاهُ قُلْ فَأْتُواْ بِسُورَةٍ مِّثْلِهِ وَادْعُواْ مَنِ اسْتَطَعْتُم مِّن دُونِ اللّهِ إِن كُنتُمْ صَادِقِينَ{38}

Ёки, уни (Муҳаммад) тўқиган деяптиларми? “Ундай бўлса, кучингиз етганларни ҳам чақириб, ундаги билан бир хил сура келтириб кўринглар-чи, иддаонгизда ҳақли бўлсангиз (сизлар ҳам тўқинглар-чи)”, деб айт.

بَلْ كَذَّبُواْ بِمَا لَمْ يُحِيطُواْ بِعِلْمِهِ وَلَمَّا يَأْتِهِمْ تَأْوِيلُهُ كَذَلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ فَانظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الظَّالِمِينَ {39}

(Юнус 10/39)
Ундай қилолмайдилар! Қуръон илмини эгалламай[26], ҳамда унинг таъвил-ечими келмай туриб Қуръонни ёлғонга чиқаришди. Улардан аввалгилар ҳам (илоҳий ваҳийни) мана шундай ёлғонга чиқаришган. Энди ўша золимларнинг оқибати қандай эканига назар сол.

وَمِنهُم مَّن يُؤْمِنُ بِهِ وَمِنْهُم مَّن لاَّ يُؤْمِنُ بِهِ وَرَبُّكَ أَعْلَمُ بِالْمُفْسِدِينَ{40}

(Юнус 10/40)
Улар орасида Қуръонга ишонадигани ҳам, ишонмайдигани ҳам бор. Яратган Эганг бузғунчиларни (ким эканини) жуда яхши билади.

وَإِن كَذَّبُوكَ فَقُل لِّي عَمَلِي وَلَكُمْ عَمَلُكُمْ أَنتُمْ بَرِيئُونَ مِمَّا أَعْمَلُ وَأَنَاْ بَرِيءٌ مِّمَّا تَعْمَلُونَ{41}

(Юнус 10/41)
Агар сени ёлғончига чиқарсалар, “Менинг (қилган даъват) ишим ўзим учун, сизларнинг қилган (инкор-у куфр) ишингиз ўзингиз учун. Менинг ишимдан сизлар жавобгар бўлмайсиз, сизларнинг ишингиздан мен жавобгар бўлмайман”, деб айт[27].

وَمِنْهُم مَّن يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ أَفَأَنتَ تُسْمِعُ الصُّمَّ وَلَوْ كَانُواْ لاَ يَعْقِلُونَ{42}

(Юнус 10/42)
Улар орасида сени (кар бўлиб) тинглаётганлар бор. Ақлини ишлатмаса, сен “карларга” бирон нарса эшиттира олармидинг?!

وَمِنهُم مَّن يَنظُرُ إِلَيْكَ أَفَأَنتَ تَهْدِي الْعُمْيَ وَلَوْ كَانُواْ لاَ يُبْصِرُونَ{43}

(Юнус 10/43)
Улар орасида сенга (кўр бўлиб) қараётганлари бор. Басиратли кўриш қобилиятларини ишга солмаса, сен кўрларга бирон нарса кўрсата олармидинг?!

إِنَّ اللّهَ لاَ يَظْلِمُ النَّاسَ شَيْئًا وَلَـكِنَّ النَّاسَ أَنفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ{44}

(Юнус 10/44)
Аллоҳ инсонларга ҳеч нарсада ҳақсизлик қилмайди. Улар ўзига ўзи ҳақсизлик қилади.

وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ كَأَن لَّمْ يَلْبَثُواْ إِلاَّ سَاعَةً مِّنَ النَّهَارِ يَتَعَارَفُونَ بَيْنَهُمْ قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ كَذَّبُواْ بِلِقَاء اللّهِ وَمَا كَانُواْ مُهْتَدِينَ{45}

(Юнус 10/45)
(Аллоҳ) уларни бир жойга тўплайдиган куни, улар кундузи бир муддат бир-бири билан танишиб ўтказгандан бошқа умуман (бу дунёда) қолмагандек бўлиб қолади. Аллоҳга йўлиқишни ёлғон деганлар ва тўғри йўлда юрмаганлар хонавайрон бўлади.

وَإِمَّا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ فَإِلَيْنَا مَرْجِعُهُمْ ثُمَّ اللّهُ شَهِيدٌ عَلَى مَا يَفْعَلُونَ{46}

(Юнус 10/46)
Уларга таҳдид қилган нарсамиздан баъзи бирини сенга кўрсатсак, ёки (кўрсатмасдан) сени вафот эттирсак ҳам, қайтар жойлари Бизнинг ҳузуримиз бўлади. Зеро, қилмишларига Аллоҳ шоҳиддир.

وَلِكُلِّ أُمَّةٍ رَّسُولٌ فَإِذَا جَاء رَسُولُهُمْ قُضِيَ بَيْنَهُم بِالْقِسْطِ وَهُمْ لاَ يُظْلَمُونَ{47}

(Юнус 10/47)
Ҳар бир умматнинг бир элчиси бор. Элчилари келганида уларга ҳақсизлик қилинмасдан, ўрталарида адолат ила ҳукм қилинади.

وَيَقُولُونَ مَتَى هَـذَا الْوَعْدُ إِن كُنتُمْ صَادِقِينَ{48}

(Юнус 10/48)
Агар айтганингиз рост бўлса, ўша (таҳдидли) ваъда қачон ўзи”, дейишади.

قُل لاَّ أَمْلِكُ لِنَفْسِي ضَرًّا وَلاَ نَفْعًا إِلاَّ مَا شَاء اللّهُ لِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ إِذَا جَاء أَجَلُهُمْ فَلاَ يَسْتَأْخِرُونَ سَاعَةً وَلاَ يَسْتَقْدِمُونَ{49}

(Юнус 10/49)
Аллоҳ имкон бермаса, мен ўзимга фойда ҳам зарар ҳам етказишга кучим етмайди. Ҳар бир умматнинг ажали бор. Ажали келганида бир он кечиктира олмайдилар ҳам,  (келмаса) олдинга суролмайдилар ҳам[28].

قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَتَاكُمْ عَذَابُهُ بَيَاتًا أَوْ نَهَارًا مَّاذَا يَسْتَعْجِلُ مِنْهُ الْمُجْرِمُونَ{50}

(Юнус 10/50)

Айт: “Ўйлаб кўрмадингизми? Аллоҳнинг азоби сизларга хоҳ кечаси келсин хоҳ кундузи (нима ўзгаради?!) Жиноятчилар азоб ҳақида нега шошиладилар?!

أَثُمَّ إِذَا مَا وَقَعَ آمَنْتُم بِهِ آلآنَ وَقَدْ كُنتُم بِهِ تَسْتَعْجِلُونَ{51}

(Юнус 10/51)

(Азоб) содир бўлганидан кейин: “Аллоҳга[29] энди ишондингизми? Азобни тезлашишини хоҳлаётган эдингиз-ку!” (дейилади.)

ثُمَّ قِيلَ لِلَّذِينَ ظَلَمُواْ ذُوقُواْ عَذَابَ الْخُلْدِ هَلْ تُجْزَوْنَ إِلاَّ بِمَا كُنتُمْ تَكْسِبُونَ{52}

(Юнус 10/52)

Кейин, (мушрик бўлиб ўзига)[30] зулм қилганларга: “Мангу азобни тотинглар. Сизлар фақатгина ўзингиз қилган (гуноҳ) ишларингиз учун жазоланасизлар”, дейилади.

وَيَسْتَنبِئُونَكَ أَحَقٌّ هُوَ قُلْ إِي وَرَبِّي إِنَّهُ لَحَقٌّ وَمَا أَنتُمْ بِمُعْجِزِينَ{53}

(Юнус 10/53)

У азобни тўғрилиги ҳақида сендан хабар олишмоқчи. Ҳа! Худди шундай! Яратган Эгамга қасамки, у албатта ростдир. Ундан қочиб-қутула олмайсиз”- деб айт.

وَلَوْ أَنَّ لِكُلِّ نَفْسٍ ظَلَمَتْ مَا فِي الأَرْضِ لاَفْتَدَتْ بِهِ وَأَسَرُّواْ النَّدَامَةَ لَمَّا رَأَوُاْ الْعَذَابَ وَقُضِيَ بَيْنَهُم بِالْقِسْطِ وَهُمْ لاَ يُظْلَمُونَ{54}

(Юнус 10/54)

(Мушрик ва кофир бўлиб ўзига) зулм қилган ҳар ким агар азобни кўриб, ич-ичидан надомат чекканида ер юзидаги барча нарса уники бўлиб қолса, (азобдан ўзини қутқариб қолиш учун) уни албатта фидя қилиб юборар эди. (Ўшанда) уларга ҳақсизлик қилинмаган ҳолда улар орасида адолат ила ҳукм қилинади.

أَلا إِنَّ لِلّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ أَلاَ إِنَّ وَعْدَ اللّهِ حَقٌّ وَلَـكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لاَ يَعْلَمُونَ{55}

(Юнус 10/55)

Билиб қўйинг! Осмонлару ердаги нарсалар Аллоҳники. Билиб қўйинг! Аллоҳ берган сўз ростдир. Лекин, (буни) инсонларнинг кўпчилиги билмайди.

هُوَ يُحْيِي وَيُمِيتُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ{56}

(Юнус 10/56)

Яшатадиган ҳам, ўлдирадиган ҳам Удир. (Барчангиз) Унга қайтариласиз.

يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءتْكُم مَّوْعِظَةٌ مِّن رَّبِّكُمْ وَشِفَاء لِّمَا فِي الصُّدُورِ وَهُدًى وَرَحْمَةٌ لِّلْمُؤْمِنِينَ{57}

(Юнус 10/57)

Эй инсонлар! Яратган Эгангиздан сизга ваъз-насиҳат, қалбингизга шифо, мўминларга қўлланма ва раҳмат келди.

قُلْ بِفَضْلِ اللّهِ وَبِرَحْمَتِهِ فَبِذَلِكَ فَلْيَفْرَحُواْ هُوَ خَيْرٌ مِّمَّا يَجْمَعُونَ{58}

(Юнус 10/58)

Айт, Аллоҳнинг ўша олийжаноблиги ва раҳмати билан хурсанд бўлсинлар. У – уларнинг тўплай оладиган ҳамма нарсасидан кўра яхшироқдир.

قُلْ أَرَأَيْتُم مَّا أَنزَلَ اللّهُ لَكُم مِّن رِّزْقٍ فَجَعَلْتُم مِّنْهُ حَرَامًا وَحَلاَلاً قُلْ آللّهُ أَذِنَ لَكُمْ أَمْ عَلَى اللّهِ تَفْتَرُونَ{59}

(Юнус 10/59)

Айт: “Аллоҳнинг сизга берган ризқини сизлар ҳаром ва ҳалол қилиб олаётганингизни ўйлаб кўрдингизми?” “Сизларга Аллоҳ рухсат бердими ёки Аллоҳга ёлғон тўнкаяпсизларми?”- де.

وَمَا ظَنُّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللّهِ الْكَذِبَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّ اللّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلَـكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لاَ يَشْكُرُونَ {60}

(Юнус 10/60)

Аллоҳга ёлғон тўнкаганлар қиёмат кунига нисбатан гумони нима экан?! Аллоҳ инсонларга нисбатан жуда олийжанобдир, лекин уларнинг кўпчилиги бурчини бажармайди.

وَمَا تَكُونُ فِي شَأْنٍ وَمَا تَتْلُو مِنْهُ مِن قُرْآنٍ وَلاَ تَعْمَلُونَ مِنْ عَمَلٍ إِلاَّ كُنَّا عَلَيْكُمْ شُهُودًا إِذْ تُفِيضُونَ فِيهِ وَمَا يَعْزُبُ عَن رَّبِّكَ مِن مِّثْقَالِ ذَرَّةٍ فِي الأَرْضِ وَلاَ فِي السَّمَاء وَلاَ أَصْغَرَ مِن ذَلِكَ وَلا أَكْبَرَ إِلاَّ فِي كِتَابٍ مُّبِينٍ {61}

(Юнус 10/61)

Қандай вазиятда бўлишингдан қатъий назар, Қуръондан бирор нарса тиловат қилсанг ҳам, биргаликда бирор иш қилсанглар ҳам, ўша ишга киришганингизда Биз сизларга гувоҳ бўламиз. Ерда ҳам осмонда ҳам заррачалик нарса яратган Эгангга махфий қолмайди. Ундан кичикроғи ҳам каттароғи ҳам равшан китобга аниқ ёзиб қўйилади[31].

أَلا إِنَّ أَوْلِيَاء اللّهِ لاَ خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلاَ هُمْ يَحْزَنُونَ{62}

(Юнус 10/62)

Билиб қўйинг! Аллоҳнинг валийларига ҳеч қандай қўрқув йўқ, улар ғамгин ҳам бўлмайдилар.

الَّذِينَ آمَنُواْ وَكَانُواْ يَتَّقُونَ{63}

(Юнус 10/63)

Улар – (Қуръонга) ишонган ва (ундаги тақиқланган) гуноҳлардан сақланган кишилардир.

لَهُمُ الْبُشْرَى فِي الْحَياةِ الدُّنْيَا وَفِي الآخِرَةِ لاَ تَبْدِيلَ لِكَلِمَاتِ اللّهِ ذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ{64}

(Юнус 10/64)

Дунё ва охиратдаги ҳуш хабар уларга тегишли. Аллоҳнинг сўзларида ўзгариш бўлмайди. Мана шу улкан муваффақиятдир!

وَلاَ يَحْزُنكَ قَوْلُهُمْ إِنَّ الْعِزَّةَ لِلّهِ جَمِيعًا هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ{65}

(Юнус 10/65)

У (мушрик)ларнинг сўзлари сени ғамга солмасин, тамомий  енгилмас куч-қудрат Аллоҳга хос. У эшитади, билади.

أَلا إِنَّ لِلّهِ مَن فِي السَّمَاوَات وَمَن فِي الأَرْضِ وَمَا يَتَّبِعُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِن دُونِ اللّهِ شُرَكَاء إِن يَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ وَإِنْ هُمْ إِلاَّ يَخْرُصُونَ{66}

(Юнус 10/66)

Билиб қўйинг! Осмонлар ва ердаги барча нарса Аллоҳники. Аллоҳ ила ораларига қўйиб дуо этаётганлар нимага эргашаяпти? Улар фақат гумон-тахминга эргашади, улар фақат олди-қочди гап гапиради.

هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِتَسْكُنُواْ فِيهِ وَالنَّهَارَ مُبْصِرًا إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَاتٍ لِّقَوْمٍ يَسْمَعُونَ{67}

(Юнус 10/67)

У сизларни ором олишингиз учун тунни пайдо қилди, кундузни ёритқич қилди. (Оятларга) қулоқ соладиганлар учун бунда (яратувчиси ҳақида) оят-намуналар бор.

قَالُواْ اتَّخَذَ اللّهُ وَلَدًا سُبْحَانَهُ هُوَ الْغَنِيُّ لَهُ مَا فِي السَّمَاوَات وَمَا فِي الأَرْضِ إِنْ عِندَكُم مِّن سُلْطَانٍ بِهَـذَا أَتقُولُونَ عَلَى اللّهِ مَا لاَ تَعْلَمُونَ{68}

(Юнус 10/68)

“Аллоҳ Ўзига фарзанд тутди”, дедилар. Ундай эмас, Аллоҳ бундан покдир! У (ҳар нарсадан) беҳожатдир. Осмонлару ердаги барча нарса Уники. (Аллоҳга фарзанд нисбат бериш ҳақида) сизларда далил йўқ. Сизлар Аллоҳ ҳақида билмаган нарсангизни гапиряпсизларми?

قُلْ إِنَّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللّهِ الْكَذِبَ لاَ يُفْلِحُونَ{69}

(Юнус 10/69)

Айт: “Шубҳасизки, Аллоҳга ёлғон тўнкаганлар нажот топмайди.”

مَتَاعٌ فِي الدُّنْيَا ثُمَّ إِلَيْنَا مَرْجِعُهُمْ ثُمَّ نُذِيقُهُمُ الْعَذَابَ الشَّدِيدَ بِمَا كَانُواْ يَكْفُرُونَ{70}

(Юнус 10/70)

Бу нарса дунёдаги манфаатдир. Сўнгра уларнинг қайтиши Бизга бўлади. Кейин, (оятларга ишонмай) кофирлик қилгани учун, уларга қаттиқ азоб тоттирамиз.

وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ نُوحٍ إِذْ قَالَ لِقَوْمِهِ يَا قَوْمِ إِن كَانَ كَبُرَ عَلَيْكُم مَّقَامِي وَتَذْكِيرِي بِآيَاتِ اللّهِ فَعَلَى اللّهِ تَوَكَّلْتُ فَأَجْمِعُواْ أَمْرَكُمْ وَشُرَكَاءكُمْ ثُمَّ لاَ يَكُنْ أَمْرُكُمْ عَلَيْكُمْ غُمَّةً ثُمَّ اقْضُواْ إِلَيَّ وَلاَ تُنظِرُونِ{71}

(Юнус 10/71)

Уларга Нуҳнинг хабарини ўқиб бер. Бир куни у ўз халқига: “Эй Халқим, мени (орангизда) туришим ва оятларни эслатишим сизларга оғир келган бўлса, мен Аллоҳга суяниб-таяндим. Сизлар шерикларингиз билан бирга ишларингизни қарорлаштиринг, қарорингиз ўзингизга ташвиш бўлиб қолмасин, тағин. Кейин, менга муҳлат бермасдан, менга мен ҳақимдаги ҳукмни ижро қилинглар.

فَإِن تَوَلَّيْتُمْ فَمَا سَأَلْتُكُم مِّنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلاَّ عَلَى اللّهِ وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ{72}

(Юнус 10/72)

(Оятлардан) юз ўгирсангиз ўгираверинг, сизлардан (бу иш учун) ҳақ сўраганим ҳам йўқ. Менга бериладиган ҳақ фақат Аллоҳга тегишли. Мен мусулмонлардан бўлишга буюрилдим.”

فَكَذَّبُوهُ فَنَجَّيْنَاهُ وَمَن مَّعَهُ فِي الْفُلْكِ وَجَعَلْنَاهُمْ خَلاَئِفَ وَأَغْرَقْنَا الَّذِينَ كَذَّبُواْ بِآيَاتِنَا فَانظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُنذَرِينَ{73}

(Юнус 10/73)

Улар Нуҳни ёлғончига чиқаришди. Биз Уни ва кемада у билан бирга бўлганларни қутқариб қолиб, уларни ўринбосар қилдик. Оятларимизни ёлғонга чиқарганларни эса ғарқ қилдик. Ўша огоҳлантирилганларнинг оқибати қандай бўлганига бир қара.

ثُمَّ بَعَثْنَا مِن بَعْدِهِ رُسُلاً إِلَى قَوْمِهِمْ فَجَآؤُوهُم بِالْبَيِّنَاتِ فَمَا كَانُواْ لِيُؤْمِنُواْ بِمَا كَذَّبُواْ بِهِ مِن قَبْلُ كَذَلِكَ نَطْبَعُ عَلَى قُلوبِ الْمُعْتَدِينَ{74}

(Юнус 10/74)

Нуҳдан кейин ҳам элчиларни ўз қавмларига юбордик. Уларга равшан ҳужжат-мўжиза келтиришди. Бироқ, илгари уни ёлғонга чиқаришгани учун, унга ишонишга яқин ҳам йўламадилар. Ҳаддан ошганларнинг қалбини мана шу шаклда муҳрлаб қўямиз.

ثُمَّ بَعَثْنَا مِن بَعْدِهِم مُّوسَى وَهَارُونَ إِلَى فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِ بِآيَاتِنَا فَاسْتَكْبَرُواْ وَكَانُواْ قَوْمًا مُّجْرِمِينَ{75}

(Юнус 10/75)

Улардан кейин Мусо билан Ҳорунни Фиръавн ва унинг хонадонига – оят-мўжизаларимиз билан юбордик. Лекин, улар мутакаббирлик қилишди ва  жиноятчи қавмга айланишди.

فَلَمَّا جَاءهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِندِنَا قَالُواْ إِنَّ هَـذَا لَسِحْرٌ مُّبِينٌ{76}

(Юнус 10/76)

Уларга Биз тарафимиздан ҳақ[32] келганида: “Бу аниқ очиқча сеҳр”, дейишди.

قَالَ مُوسَى أَتقُولُونَ لِلْحَقِّ لَمَّا جَاءكُمْ أَسِحْرٌ هَـذَا وَلاَ يُفْلِحُ السَّاحِرُونَ{77}

(Юнус 10/77)

Мусо эса: “Сизларга ҳақ келганида “Бу сеҳр” деяпсизларми? Сеҳргарлар нажот топмайди”, деди.

قَالُواْ أَجِئْتَنَا لِتَلْفِتَنَا عَمَّا وَجَدْنَا عَلَيْهِ آبَاءنَا وَتَكُونَ لَكُمَا الْكِبْرِيَاء فِي الأَرْضِ وَمَا نَحْنُ لَكُمَا بِمُؤْمِنِينَ{78}

(Юнус 10/78)

Улар: “Сен бизни ота-боболаримизнинг йўлидан чиқариш ҳамда иккингиз бу юртнинг катталари бўлиш учун келдингизми? Биз сиз иккалангизга ҳам ишонмаймиз”, дедилар.

وَقَالَ فِرْعَوْنُ ائْتُونِي بِكُلِّ سَاحِرٍ عَلِيمٍ{79}

(Юнус 10/79)

Фиръавн: “Билимдон сеҳргарларнинг барчасини ёнимга келтиринглар”, деди.

فَلَمَّا جَاء السَّحَرَةُ قَالَ لَهُم مُّوسَى أَلْقُواْ مَا أَنتُم مُّلْقُونَ{80}

(Юнус 10/80)

Сеҳргарлар келганида Мусо (уларга): “Ташлайдиганингизни ташланг”, деди.

فَلَمَّا أَلْقَواْ قَالَ مُوسَى مَا جِئْتُم بِهِ السِّحْرُ إِنَّ اللّهَ سَيُبْطِلُهُ إِنَّ اللّهَ لاَ يُصْلِحُ عَمَلَ الْمُفْسِدِينَ{81}

(Юнус 10/81)

Сеҳргарлар ташлашганида Мусо шундай деди: “Сизлар келтирган нарса сеҳрдир. Аллоҳ уни йўққа чиқаради. Чунки, Аллоҳ бузғунчиларнинг ишини ўнгламайди,

وَيُحِقُّ اللّهُ الْحَقَّ بِكَلِمَاتِهِ وَلَوْ كَرِهَ الْمُجْرِمُونَ{82}

(Юнус 10/82)

Жиноятчилар ёқтирмаса-да, (Аллоҳ) Ўз сўзлари билан ҳақиқатни ўртага чиқаради.

فَمَا آمَنَ لِمُوسَى إِلاَّ ذُرِّيَّةٌ مِّن قَوْمِهِ عَلَى خَوْفٍ مِّن فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِمْ أَن يَفْتِنَهُمْ وَإِنَّ فِرْعَوْنَ لَعَالٍ فِي الأَرْضِ وَإِنَّهُ لَمِنَ الْمُسْرِفِينَ{83}

Фиръавн ва унинг зодагон-амалдорларидан қўрқиб, Мусога унинг ўз қавмидан бир қанча ёшларидан бошқа ҳеч ким ишонмади. Чунки, Фиръавн ўша ерда зулмкор эди ва ҳаддан ошувчилардан эди.

وَقَالَ مُوسَى يَا قَوْمِ إِن كُنتُمْ آمَنتُم بِاللّهِ فَعَلَيْهِ تَوَكَّلُواْ إِن كُنتُم مُّسْلِمِينَ {84}

(Юнус 10/84)

Мусо айтдики: “Эй қавмим, агар Аллоҳга ишонган бўлсангиз, агар мусулмон бўлсангиз, фақат Унга суяниб-таянинглар.”

فَقَالُواْ عَلَى اللّهِ تَوَكَّلْنَا رَبَّنَا لاَ تَجْعَلْنَا فِتْنَةً لِّلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ{85}

(Юнус 10/85)

Улар шундай деди: “Ёлғиз яратган Эгамизга суяниб-таяндик. Эй яратган Эгамиз! Бизни бу золим қавмга алдатиб қўйма.

وَنَجِّنَا بِرَحْمَتِكَ مِنَ الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ{86}

(Юнус 10/86)

Раҳматинг (ёрдаминг) билан бизни бу кофир қавмдан қутқар.”

وَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى وَأَخِيهِ أَن تَبَوَّءَا لِقَوْمِكُمَا بِمِصْرَ بُيُوتًا وَاجْعَلُواْ بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً وَأَقِيمُواْ الصَّلاَةَ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ{87}

(Юнус 10/87)

Мусо ва унинг укасига: “Қавмингиз учун Мисрда уйлар тайёрланг ва уйларингизни қибла (намозгоҳ) қилиб, (у ерда) намозни пухта адо этинг ва мўминларга хушхабар бер”- деб ваҳий қилдик.

وَقَالَ مُوسَى رَبَّنَا إِنَّكَ آتَيْتَ فِرْعَوْنَ وَمَلأهُ زِينَةً وَأَمْوَالاً فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا رَبَّنَا لِيُضِلُّواْ عَن سَبِيلِكَ رَبَّنَا اطْمِسْ عَلَى أَمْوَالِهِمْ وَاشْدُدْ عَلَى قُلُوبِهِمْ فَلاَ يُؤْمِنُواْ حَتَّى يَرَوُاْ الْعَذَابَ الأَلِيمَ{88}

(Юнус 10/88)

Мусо айтдики: “Эй яратган Эгамиз! Сен Фиръавн ва унинг зодагон-амалдорларига дунёда зеб-зийнат ва мол-давлат берибсан. Улар (уни) Сенинг йўлингдан қайтаришга ва то аламли азобни кўрмагунча ишонмасликка сабаб қилиб олишди. Эй яратган Эгамиз! Уларнинг мол-давлатларини йўқ қил ва қалбларини қаттиқ қил.”[33]

قَالَ قَدْ أُجِيبَت دَّعْوَتُكُمَا فَاسْتَقِيمَا وَلاَ تَتَّبِعَآنِّ سَبِيلَ الَّذِينَ لاَ يَعْلَمُونَ{89}

(Юнус 10/89)

“Дуонгиз қабул қилинди. Тўғри йўлда юринг ва билимсизларнинг йўлига эргашманг”, деди Аллоҳ.

وَجَاوَزْنَا بِبَنِي إِسْرَائِيلَ الْبَحْرَ فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ وَجُنُودُهُ بَغْيًا وَعَدْوًا حَتَّى إِذَا أَدْرَكَهُ الْغَرَقُ قَالَ آمَنتُ أَنَّهُ لا إِلِـهَ إِلاَّ الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُو إِسْرَائِيلَ وَأَنَاْ مِنَ الْمُسْلِمِينَ{90}

(Юнус 10/90)

Исроил авлодини денгиздан ўтказдик. Фиръавн ва аскарлари (уларга) зулм ва тажовуз қилиш учун уларнинг ортига тушди. Фиръавнга ғарқ бўлиш етиб келганида: “Ишондимки, Исроил авлоди ишонган илоҳдан бошқа қуллик қилинишга ҳақли ҳеч қандай зот йўқ экан. Мен мусулмонларданман”,- деди.

آلآنَ وَقَدْ عَصَيْتَ قَبْلُ وَكُنتَ مِنَ الْمُفْسِدِينَ{91}

(Юнус 10/91)

“Эндими?! Бундан олдин исён қилган эдинг ва бузғунчилардан бўлгансан.

فَالْيَوْمَ نُنَجِّيكَ بِبَدَنِكَ لِتَكُونَ لِمَنْ خَلْفَكَ آيَةً وَإِنَّ كَثِيرًا مِّنَ النَّاسِ عَنْ آيَاتِنَا لَغَافِلُونَ{92}

(Юнус 10/92)

Сендан кейингиларга оят-ибрат бўлиши учун бугун сени баданингни сақлаб қоламиз”- (дейилди). Ҳақиқатда, инсонларнинг кўпчилиги оятларимизга эътиборсиздир.

وَلَقَدْ بَوَّأْنَا بَنِي إِسْرَائِيلَ مُبَوَّأَ صِدْقٍ وَرَزَقْنَاهُم مِّنَ الطَّيِّبَاتِ فَمَا اخْتَلَفُواْ حَتَّى جَاءهُمُ الْعِلْمُ إِنَّ رَبَّكَ يَقْضِي بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِيمَا كَانُواْ فِيهِ يَخْتَلِفُونَ{93}

(Юнус 10/93)

Қасамки, Исроил авлодини ҳурматли жойга жойлаштирганмиз ва уларни покиза нарсалардан ризқлантирганмиз. Уларга (Қуръондаги) бу маълумот келмагунча ихтилоф қилмадилар[34]. Ихтилоф қилган нарсалари ҳақида улар орасида яратган Эганг қиёмат куни ҳукм қилади.

فَإِن كُنتَ فِي شَكٍّ مِّمَّا أَنزَلْنَا إِلَيْكَ فَاسْأَلِ الَّذِينَ يَقْرَؤُونَ الْكِتَابَ مِن قَبْلِكَ لَقَدْ جَاءكَ الْحَقُّ مِن رَّبِّكَ فَلاَ تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ{94}

(Юнус 10/94)

(Эй Муҳаммад!) Агар сенга нозил қилганимиз (ваҳий)дан шубҳада бўлсанг, сендан аввалги (юборилган) китобни ўқийдиганлардан (бу ҳақида) сўраб кўр. Қасамки, яратган Эгангдан сенга ҳақ (китоб) келди. Асло шубҳаланувчилардан бўлма.

وَلاَ تَكُونَنَّ مِنَ الَّذِينَ كَذَّبُواْ بِآيَاتِ اللّهِ فَتَكُونَ مِنَ الْخَاسِرِينَ{95}

(Юнус 10/95)

Аллоҳнинг оятларини ёлғонга чиқарганлардан ҳам бўлма. Акс ҳолда, хонавайрон бўлувчилардан бирига айланасан.

إِنَّ الَّذِينَ حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَتُ رَبِّكَ لاَ يُؤْمِنُونَ{96}

(Юнус 10/96)

Яратган Эгангнинг (азоб) сўзи лойиқ бўлганлар асло (Қуръонга) ишонмайди.

وَلَوْ جَاءتْهُمْ كُلُّ آيَةٍ حَتَّى يَرَوُاْ الْعَذَابَ الأَلِيمَ{97}

(Юнус 10/97)

Уларга барча оятлар келса ҳам, токи аламли азобни кўрмагунча (ишонмайди).

فَلَوْلاَ كَانَتْ قَرْيَةٌ آمَنَتْ فَنَفَعَهَا إِيمَانُهَا إِلاَّ قَوْمَ يُونُسَ لَمَّآ آمَنُواْ كَشَفْنَا عَنْهُمْ عَذَابَ الخِزْيِ فِي الْحَيَاةَ الدُّنْيَا وَمَتَّعْنَاهُمْ إِلَى حِينٍ{98}

(Юнус 10/98)

Бирон бир шаҳар-юрт аҳолиси (ўзларига азоб келишидан аввал) имон келтирса-да, ана ўша имони уларга фойда берса бўлмасмиди? Фақат Юнуснинг қавми шундай қилди. (Аллоҳга) ишонганида улардан дунё ҳаётидаги хор-зорлик азобини олиб ташлаб, уларга маълум муддат яшашга имкон бердик.

وَلَوْ شَاء رَبُّكَ لآمَنَ مَن فِي الأَرْضِ كُلُّهُمْ جَمِيعًا أَفَأَنتَ تُكْرِهُ النَّاسَ حَتَّى يَكُونُواْ مُؤْمِنِينَ {99}

(Юнус 10/99)

Керакли ишни агар яратган Эганг қилганида, ер юзидаги кишиларнинг барчаси имон келтирган бўларди. Шундай экан, инсонларни мўмин бўлишга сен мажбур қиласанми?!

وَمَا كَانَ لِنَفْسٍ أَن تُؤْمِنَ إِلاَّ بِإِذْنِ اللّهِ وَيَجْعَلُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لاَ يَعْقِلُونَ{100}

(Юнус 10/100)

Аллоҳнинг рухсатисиз ҳеч ким мўмин бўла олмайди[35]. Аллоҳ ақлини ишлатмайдиганларга ифлосликни[36] раво кўради.

قُلِ انظُرُواْ مَاذَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَمَا تُغْنِي الآيَاتُ وَالنُّذُرُ عَن قَوْمٍ لاَّ يُؤْمِنُونَ{101}

(Юнус 10/101)

(Уларга) айт: “Осмонлар ва ерда нималар содир бўлаётганини кузатинглар. Бироқ, (на осмондаги ва на ердаги) оят-намуналар ва огоҳлантиришлар ишонмайдиган кишиларга фойда бермайди.”

فَهَلْ يَنتَظِرُونَ إِلاَّ مِثْلَ أَيَّامِ الَّذِينَ خَلَوْاْ مِن قَبْلِهِمْ قُلْ فَانتَظِرُواْ إِنِّي مَعَكُم مِّنَ الْمُنتَظِرِينَ{102}

(Юнус 10/102)

Улар фақатгина ўзларидан аввал ўтиб кетганларнинг бошига келган кунларга ўхшашини кутяптими? “Майли, кутинглар. Сизлар билан бирга мен ҳам кутаман”, деб айт.

ثُمَّ نُنَجِّي رُسُلَنَا وَالَّذِينَ آمَنُواْ كَذَلِكَ حَقًّا عَلَيْنَا نُنجِ الْمُؤْمِنِينَ {103}

(Юнус 10/103)

Кейин, элчиларимизни ва мўминларни қутқариб қоламиз. Мўминларни мана шу шаклда қутқариб қоламиз. Бу Бизни вазифамиздир.

قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِن كُنتُمْ فِي شَكٍّ مِّن دِينِي فَلاَ أَعْبُدُ الَّذِينَ تَعْبُدُونَ مِن دُونِ اللّهِ وَلَـكِنْ أَعْبُدُ اللّهَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ{104}

(Юнус 10/104)

Айт: “Эй инсонлар, менинг динимдан шубҳада бўлсангиз ҳам, Аллоҳ ила орангизга қўйиб қуллик қилаётганларингизга мен қуллик қилмайман. Мен сизларни жонингизни оладиган Аллоҳга қуллик қиламан. Мен мўминлардан бўлишга буюрилганман.”

وَأَنْ أَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفًا وَلاَ تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ{105}

(Юнус 10/105)

Динга тўғридан-тўғри йўнал ва мушриклардан бўлма.

وَلاَ تَدْعُ مِن دُونِ اللّهِ مَا لاَ يَنفَعُكَ وَلاَ يَضُرُّكَ فَإِن فَعَلْتَ فَإِنَّكَ إِذًا مِّنَ الظَّالِمِينَ{106}

(Юнус 10/106)

Аллоҳ ила орангга қўйиб, сенга фойдаси ҳам зарари ҳам тегмайдиганларга дуо қилма. Агар бундай қилсанг, (дуода ҳаддан ошган)[37] золимлардан бўлиб қоласан.

وَإِن يَمْسَسْكَ اللّهُ بِضُرٍّ فَلاَ كَاشِفَ لَهُ إِلاَّ هُوَ وَإِن يُرِدْكَ بِخَيْرٍ فَلاَ رَآدَّ لِفَضْلِهِ يُصَيبُ بِهِ مَن يَشَاء مِنْ عِبَادِهِ وَهُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ{107}

(Юнус 10/107)

Агар Аллоҳ сенга бирон бир зарар етказса, Ундан бошқа даф этувчи йўқ. Агар сенга яхшиликни хоҳласа, Унинг олийжаноблигини қайратувчи йўқ. У Ўз олийжаноблигини керакли ишни қилган қулларига насибадор қилади. У (гуноҳ-у жазони) кечиб юборувчидир, эзгулик ва неъмат улашувчидир.

قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءكُمُ الْحَقُّ مِن رَّبِّكُمْ فَمَنِ اهْتَدَى فَإِنَّمَا يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ وَمَن ضَلَّ فَإِنَّمَا يَضِلُّ عَلَيْهَا وَمَا أَنَاْ عَلَيْكُم بِوَكِيلٍ{108}

(Юнус 10/108)

Айтгин: “Эй инсонлар! Яратган Эгангиздан сизларга ҳақ (китоб)[38] келди. Ким (у билан) ҳидоятланса, фақат ўз фойдасига ҳидоятланган бўлади. Ким (ундан) адашса, фақат ўз зиёнига адашган бўлади. Мен  сизларга вакил эмасман.”

وَاتَّبِعْ مَا يُوحَى إِلَيْكَ وَاصْبِرْ حَتَّىَ يَحْكُمَ اللّهُ وَهُوَ خَيْرُ الْحَاكِمِينَ {109}

(Юнус 10/109)

Сен ўзингга ваҳий қилинган Қуръонга амал қил ва Аллоҳ ҳукм қилгунга қадар бардош қил. Энг яхши ҳукм қилувчи Удир.


[1] Юнус сураси, Маккада тушган, 109 оят. Тушиш тартиби 51, ёзилиш тартиби 10.

[2] Аъроф 7/54 оятга қаранг.

[3] Шафоат учун Бақара 2/48-оят ва изоҳига қаранг.

[4] Яъни, ҳар ким қиёматда мажбуран Аллоҳнинг ҳукмига қайтади, у кунда фақат Аллоҳнинг айтгани бўлади, Унинг ҳукми ижро қилинади, ҳеч ким ўзича бир ишга қўл ура олмайди, имтиҳон ҳаёти тугаган бўлади, мулкдорлик ва вақтинчалик ҳукмронлик тугайди, Аллоҳ нима берса шуни олинади, нима жазо берса тотилади, нима неъмат берса яшалади. У кунда фақат Аллоҳ ҳукм қилади (Ғофир 40/16).

[5] Қуйидаги ҳар иккала оятда ҳам ойга нур таратувчи дейилган: (Юнус 10/5, Нуҳ 71/16). Шу боис ойга “нур ва нур таратувчи”, дейиш мумкин. Фурқон 25/61-оятдаги (قَمَرًا مُّنِيرًا) ибораси ҳам буни тасдиқлайди. Набаъ 78/13 да қуёшга “иссиқлик ва ёруғлик манбаи” дейилгани учун, демак ой ёруғликни қуёшдан олади. Фурқон 25/61-оятда ойни ботиш жойлашиш нуқталари (манозили) борлиги ва у нуқталар орқали йилларнинг сони ва вақтларини билиб олишлиги билдирилган.

[6] Ғофил, ғафлат = (الغفلة) – етарлича диққат эътибор бермаслик ва бепарволик сабабли юзага келган хатони англатади.

[7] 5-оятдан то мана шу жойгача баъзи бир илмли инсонларнинг маълум бир хато ва камчиликларини билдириб ўтмоқда.

[8] Бу оят имон амали билан имон бўлишига ишорат қилади. Чунки, Аллоҳ имон билан амални иккаласини бир-биридан ажратмасдан имон деб номлади.

[9] Аҳзоб 33/44 ва Ясин 36/58-оятларда Аллоҳ таоло тарафидан жаннат аҳлига салом етказилиши билдирилган. Раъд 13/23-24, Наҳл 16/32 ва Зумар 39/73-оятларда жаннат аҳлига фаришталар тарафидан салом берилиши билдирилган. Марям 19/62 ва Воқеа 62/56-оятларда эса, жаннатдагилар ҳам бир-бирига салом бериши билдирилган. Бу оятдаги салом юқоридаги барча салом турларини (Аллоҳдан келган салом, фаришталарнинг ва ўзаро бир-бирининг саломларини) ўз ичига олган бўлиши ҳам, ёки фақатгина жаннатдагиларни бир-бирига берадиган саломи бўлиши ҳам мумкин.

[10] Оятдаги “Рабб” ва “ҳамд” калималари учун Фотиҳа 1/1-ояти ва изоҳига қаранг.

Оят мазмуни – Жаннатдагилар Аллоҳдан бирон нарса тилашидан олдин “Субҳанака Аллоҳумма” деб, тилаклари сўнгида ёки неъматдан фойдаланганидан кейин эса: “Алҳамду лиллаҳи роббил-аламийн” дейиши, ўзаро бир-бири билан мулоқот қилишда эса “Салом” билан мурожаат қилишларига ишорат қилган бўлиши ҳам мумкин.

[11] “Уларга оятларимиз тиловат қилинганида “Бўлди, эшитдик. Айтсак биз ҳам худди шундай (оят) айтаверамиз. Бу – аввалгиларнинг ёлғон-елпи гапларидан бошқа нарса эмас”, дедилар. Ўшанда улар: “Эй Аллоҳ! Агар бу (Қуръон) сен тарафингдан юборилган ҳақ (китоб) бўлса, тепамизга осмондан тош ёғдир, ёки бизга аламли азоб юбор”, дейишган.” (Анфол 8/31-32) баъзи инсонлар Аллоҳдан ўзларига мана шу шаклда азоб келишини талаб қиладилар. Лекин, Аллоҳ ҳар нарсага бир ўлчов белгилаб қўйган ва ҳамма нарсага ажал белгилаган.

[12] Ҳар қандай ишда белгиланган меъёрни бузишга исроф дейилади.

[13] Анъом сурасининг 43-оятига кўра, гуноҳкор ва осийларга шайтон амалларини ўзларига чиройли қилиб кўрсатиб қўяди. Шайтонга эса Аллоҳ рухсат берган бу ишга, шу сабабли баъзан Аллоҳга нисбат берилади чиройли кўрсатиш иши.

[14] Дунёга келган ҳар ким имтиҳон учун келади. Ҳеч ким имтиҳон қилинмай қолмайди. Ҳуд 11/7, Мулк 67/2.

[15] Тиловат калимасига жумладаги маъно оқишига қараб баъзан “ўқимоқ”, баъзан ўқиган нарсасини тушуниб унга амал қилмоқ”, баъзан “кетма-кет ўқимоқ” каби маънолар берилади.

[16] Қуръон калимаси  – бир орага келиш, бирлашиш, жамланиш деган маъноларни билдиради. Шу боис Исро сурасининг 78-оятидаги وَقُرْآنَ الْفَجْرِ иборасига “шафақларнинг бирлашиши” деб маъно берилади. Битта ҳукм оятни ифодаловчи муҳкам оят билан уни тафсилотлаб очиқлаб берадиган муташобеҳ оятларлар ўша мавзуга алоқадор бўлган оятлар бирлашмаси (Қуръон)дир. қуръондаги ушбу услуб (оятларни бир-бирини очиқлаб беришини) яна-да фарқли изоҳлар билан тушуниш учун Ҳуд сурасининг 1-2, Оли Имрон сурасининг 7, Фуссиилат сурасининг 3-оят ва изоҳларига қаранг.

[17] شَاء феъли учун Бақара 2/20-оят ва изоҳига қаранг.

[18] Оли Имрон 3/84, Анъом 6/21, 93, 144, Аъроф 7/37, Каҳф 18/15, Тоҳа 20/61, Анкабут 29/68.

[19] Агар бу оятдаги инсонларни макка аҳли деб тушунсак, Макка аҳли рисолат келмай туриб ҳаммаси битта тушунчада – мушриклик тушунчасида бўлгани, рисолат келганидан кейин улар имон-эътиқод ва

Тушунчадан бир-биридан айрилиб кетишган маълум бўлади. Агар оятдаги инсонларни барча инсониятни тушунсак, ҳар бир инсон яратилишида битта тушунчада – Ислом фитратида (яъни, ўз табиатини ва онгини бузмаса, Аллоҳни борлиги ва бирлигини ўз ақл-у идроки билан топиб оладиган хилқатда) туғилганини, кейин ўз ихтиёри билан куфр ёки бошқа йўлларни танлаб бошқаларга ихтилофли йўл танлаб айрилиб кетгани маълум бўлади.

[20] Ихтилофлар ҳақида Аллоҳ қиёматда ҳукм қилади (Бақара 2/113, Наҳл 16/124). Ҳар имнинг қилган иши ва тутган йўл қандай эканини охиратда ўзига билдириб қўяди (Анъом 6/159, Мужодала 58/7).

[21] Расулуллоҳдан мўжиза талаб қилганларга мана шу оят жавоб бўлган. Исро сурасининг 59- оятида Расулуллоҳга мўжиза берилмагани ва унинг сабаблари айтилган. Анкабут сурасининг 50 ва 51- оятларида, Муҳаммад алайҳиссломга нега мўжиза берилмаган каби эътироз билдирганларга қаттиқ танбеҳ берилган ва мўжиза ўлароқ Аллоҳнинг китоби кифоя экани айтилган.

[22] Яъни, бу кетишда аниқ ҳалок бўламиз, деб ўйлаб қолиб, Аллоҳдан бошқа ҳеч ким ва ҳеч нарса уларни қутқариб қололмаслигини тан олишади ва Аллоҳга ялиниб-ёлворадилар.

[23] Сиротул-мустақим – мана шу дунёда яшаб ўтишимиз керак бўлган тўғри йўлдир. қилдан ингичка, қиличдан ўткир бўлган кўприк – мана шу дунёдаги имон ва куфр ўртасига қўйилган маънавий кўприкдир. Ундан эсон-омон ўтиб, имон ва амали билан жони узилган киши жаннатга киради, куфр-у исёни билан ўлган киши, дунё ҳаётидаги имтиҳон кўпригидан ўтолмаган бўлиб, жаҳаннамга киради.

[24] Қиёматда кофирларнинг юзлари қора бўлади. (Оли Имрон 3/106)

[25] Аллоҳ таоло Ўзининг ягона яратувчи эканига, яратишда ҳам уни идора қилиб бошқариб туришига ҳам, қулллик қилинишга фақат Ўзи ҳақли эканига ҳам очиқ-ойдин далиллар келтириб қўйди. Далил ва ҳужжат билан келтирилган нарса албатта ҳақ экани баён этилди. Демак, на далили ва на ҳужжат бўлмаган нарса доим залолат ва ёлғон бўлади.

[26] Қуръон илмини эгаллаш – назми ва лафзини ёдлаш, маъносини тушуниш учун тафаккур ва тадаббур қилиш билан бўлади. Макка аҳлининг аксарияти Қуръонни ўқимай, эшитмай, тадаббур ва тафаккур қилмай туриб, кўр-кўрона унга қарши чиқишган. Бир нарсани ёлғон ёки рост ва ҳақ эканини билиш учун аввал унга қаралади, у ҳақида фикр юритилиб, тадаббур қилинади. Тўсатдан бир нарсани ёлғон дейиш тўғри эмас.

[27] “Эртай-у кеч Раббига дуо қилиб, Унинг розилигини истайдиганларни ўзингдан ҳайдама. Уларнинг зиммасига сенинг ҳисоб-китобинг юклатилмаган. Сенинг зиммангга ҳам уларнинг ҳисоб-китоби юклатилмаган. Уларни ҳайдасанг,  ҳақсизлик қилувчи-золимлардан бўлиб қоласан.” (Анъом 6/52), (Нур 24/54, Анкабут 29/18).

[28] Каҳф 18/110, Фуссилат 41/6.

[29] Ғофир сураси 84-85 ва Анъом сураси 158- оятларга суянган ҳолда, оятда келтирилган замирни очиқча Аллоҳ дея таржима қилдик.

[30] Ғфир сурасининг 84- оятига кўра, бу оятдаги зулмни шукр деб изоҳадик.

[31] Ҳадид 57/22.

[32] Оятдаги ҳақ – Аллоҳ тарафидан келган Китобга ҳам, Ислом динига ва ундаги ҳукмларга ҳам, Пайғамбарлар келтирган мўжизаларга ҳам ишорат қилади.

[33] Улар Фиръавн ва унинг хонадони ва зодагон-амалдорлари азобни кўрмагунча Аллоҳ ва Расулига ишонмаслигини ваҳий орқали билиб олишганидан кейин шундай дуо қилишган.

[34] Баййина 98/1.

[35] Бу оят Аллоҳ таолонинг имон ҳақидаги ўзгармас қонуни – Анъом сурасининг 125- оятида келтирилган “суннатуллоҳ” га ишорат қилади. Имон ҳақидаги Аллоҳнинг қонуни қуйидагича:

  • Аллоҳ Ўзига йўналган кишини ҳидоят қилади. (Раъд 13/27, Шўро 43/13
  • Аллоҳ золимларни ҳидоят қилмайди. (Бақара 2/258, Оли Имрон 3/86, Моида 5/51, Анъом 6/144, Тавба 9/19, 109, Қасос 28/50, Ҳаққо 46/10, Соф 61/7, Жумъа 62/5)
  • Аллоҳ итоатсиз-фосиқларни ҳидоят қилмайди. (Моида 5/108, Тавба 9/24, 80, Соф 61/5, Мунофиқун 63/3)
  • Аллоҳ ҳақни тан олмаган кофирларни ҳидоят қилмайди. (Бақара 2/264, Моида 5/67, Тавба 9/37, Наҳл 16/107)
  • Ўз ихтиёри билан йўлдан озган кишиларни Аллоҳ ҳидоят қилмайди. (Наҳл 16/37)
  • Аллоҳ ёлғончиларни ҳидоят қилмайди. (Зумар 39/3)
  • Аллоҳ ҳаддан ошувчи каззобарни ҳидоят қилмайди. (Ғофир 40/28)

Демак, Аллоҳга интилган, ўзини тузатишга ҳаракат қилиб, ҳақ ва адолат сари интилган киши Аллоҳ ҳидоят қилади. Тўғри йўлга киришни истамаган кишини Аллоҳ мажбурлаб ҳидоят қилмайди. Бу оятлардан шу нарса маълум бўладики, ҳидоятга эришиш учун Аллоҳнинг  рухсати – самимий ҳолатда Аллоҳга йўналишдир.

[36] Ифлослик – ҳар турли ёмонликка ишорат қилиши мумкин.

[37] Жин 72/18, Шуаро 26/213 оятларга кўра “Дуода ҳаддан ишган” дея изоҳ бердик.

[38] Ҳарқ – Қуръоннинг яна бир номидир (Бақара 2/91, 109, 119, Нисо 4/170 ва бошқа оятлар.)