Musulmonlar

Аъроф сураси

Аъроф сураси[1]

Яхшилиги чексиз, эзгулик ва неъмат улашувчи – Аллоҳ номи билан.

(Аъроф 7/1)

الٓمٓص

Алиф! Лам! Мим! Сод!

(Аъроф 7/2)

كِتَابٌ أُنْزِلَ إِلَيْكَ فَلَا يَكُنْ فِي صَدْرِكَ حَرَجٌ مِنْهُ لِتُنْذِرَ بِهِ وَذِكْرَىٰ لِلْمُؤْمِنِينَ

Бу сенга – у билан огоҳлантиришинг учун туширилган китобдир, ундан юрагингда сиқилиш (шубҳа) бўлмасин. (У) мўминларга эслатмадир[2].

(Аъроф 7/3)

اتَّبِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ وَلَا تَتَّبِعُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِيَاءَ ۗ قَلِيلًا مَا تَذَكَّرُونَ

Яратган Эгангиздан сизларга нозил қилинган (китоб)га эргашиб амал қилинглар, уни қўйиб валий-дўстларга[3] эргашманглар[4]. Эслатмадан нақадар оз фойдаланяпсизлар.

(Аъроф 7/4)

وَكَمْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْنَاهَا فَجَاءَهَا بَأْسُنَا بَيَاتًا أَوْ هُمْ قَائِلُونَ

Биз қанчадан-қанча жамиятларни ҳалок қилдик. Уларга (қаҳрли) жазомиз – улар ё кечаси ёки кундузи ухлаётганда[5] келган.

(Аъроф 7/5)

فَمَا كَانَ دَعْوَاهُمْ إِذْ جَاءَهُمْ بَأْسُنَا إِلَّا أَنْ قَالُوا إِنَّا كُنَّا ظَالِمِينَ

Уларга (қаҳрли) жазомиз келганида қилган фарёдлари фақат шу бўлган: “(Эй воҳ!) Биз ростдан ҳам ҳақсизлик қилувчи (золим) бўлган эканмиз.”

(Аъроф 7/6)

فَلَنَسْأَلَنَّ الَّذِينَ أُرْسِلَ إِلَيْهِمْ وَلَنَسْأَلَنَّ الْمُرْسَلِينَ

Уларга элчи юборилган кишилардан ҳам сўраймиз, элчи бўлиб юборилган кишиларнинг ўзидан ҳам сўраймиз[6].

(Аъроф 7/7)

فَلَنَقُصَّنَّ عَلَيْهِمْ بِعِلْمٍ ۖ وَمَا كُنَّا غَائِبِينَ

Шунда, уларга қилмишларини илмий асосда айтиб берамиз. Чунки, Биз  (улардан) ғойиб (узоқ)[7] бўлмаганмиз.

(Аъроф 7/8)

وَالْوَزْنُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ ۚ فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوَازِينُهُ فَأُولَٰئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ

Ўша куни ҳисоб-китоб ўлчови ҳаққоний қўйилади[8]. Кимнинг яхшилик мезони (ҳисоб-китоби) кўп бўлса, ана шулар нажот топувчилардир[9].

(Аъроф 7/9)

وَمَنْ خَفَّتْ مَوَازِينُهُ فَأُولَٰئِكَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ بِمَا كَانُوا بِآيَاتِنَا يَظْلِمُونَ

Кимнинг яхшилик мезони (ҳисоб-китоби) оз бўлса, оятларимизга нисбатан ҳақсизлик қилгани учун ўзини ўзи хонавайрон қилганлар ана шулар бўлади[10].

(Аъроф 7/10)

وَلَقَدْ مَكَّنَّاكُمْ فِي الْأَرْضِ وَجَعَلْنَا لَكُمْ فِيهَا مَعَايِشَ ۗ قَلِيلًا مَا تَشْكُرُونَ

Ер юзига сизларни Биз ерлаштирганмиз. Унда сизларга яшаш воситаларини ҳам Биз пайдо қилганмиз. Вазифаларингизни нақадар оз бажаряпсиз.

(Аъроф 7/11)

وَلَقَدْ خَلَقْنَاكُمْ ثُمَّ صَوَّرْنَاكُمْ ثُمَّ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ لَمْ يَكُنْ مِنَ السَّاجِدِينَ

Сизларни (отангизни)[11] Биз яратганмиз, сўнгра сизларга (унга) шакл берганмиз[12]. Кейин фаришталарга: “Одамга сажда қилинглар”, дедик. Иблисдан бошқа бариси сажда қилди. У сажда қилувчилардан бўлмади.

(Аъроф 7/12)

قَالَ مَا مَنَعَكَ أَلَّا تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُكَ ۖ قَالَ أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِي مِنْ نَارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ

“Сенга нима тўсқинлик қилдики, (саждага) буюрганимда сажда қилмаяпсан?”, деди Аллоҳ. Иблис эса: “Мен ундан яхшиман. Мени ўтдан яратдинг, уни лойдан яратдинг”, деди.

(Аъроф 7/13)

قَالَ فَاهْبِطْ مِنْهَا فَمَا يَكُونُ لَكَ أَنْ تَتَكَبَّرَ فِيهَا فَاخْرُجْ إِنَّكَ مِنَ الصَّاغِرِينَ

“Туш у ердан![13] Сени унда катта кетиб юришга ҳақинг йўқ. Чиқ-йўқол! Сен хор бўлувчилардансан”, деди (Аллоҳ).

(Аъроф 7/14)

قَالَ أَنْظِرْنِي إِلَىٰ يَوْمِ يُبْعَثُونَ

“Улар қайта тирилтириладиган кунгача менга муҳлат бер”, деди (Иблис).

(Аъроф 7/15)

قَالَ إِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ

“Сен муҳлат берилганлардан[14] бирисан”, деди (Аллоҳ).

(Аъроф 7/16)

قَالَ فَبِمَا أَغْوَيْتَنِي لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِرَاطَكَ الْمُسْتَقِيمَ

Иблис айтдики: “(Эй Аллоҳ,) мени адашган аҳволга солганинг учун,[15] мен ҳам улар (ни адаштириш) учун Сени тўғри йўлингда ўтираман.

(Аъроф 7/17)

ثُمَّ لَآتِيَنَّهُمْ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ وَمِنْ خَلْفِهِمْ وَعَنْ أَيْمَانِهِمْ وَعَنْ شَمَائِلِهِمْ ۖ وَلَا تَجِدُ أَكْثَرَهُمْ شَاكِرِينَ

Кейин, олдиларидан, орқаларидан, ўнгларидан ва чапларидан келавераман – кўпчилиги вазифасини бажармаслигини кўрасан.”

(Аъроф 7/18)

قَالَ اخْرُجْ مِنْهَا مَذْءُومًا مَدْحُورًا ۖ لَمَنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكُمْ أَجْمَعِينَ

Аллоҳ шундай деди: “(Итоатсизлигинг сабабли) айбланган ва ҳайдалган ҳолда чиқ у ердан! Улардан сенга ким эргашса, албатта, жаҳаннамни сизларнинг барчангиз ила тўлдираман.”

(Аъроф 7/19)

وَيَا آدَمُ اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ فَكُلَا مِنْ حَيْثُ شِئْتُمَا وَلَا تَقْرَبَا هَٰذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَكُونَا مِنَ الظَّالِمِينَ

(Аллоҳ шундай деди): “Эй Одам, сен ва жуфтинг шу боғни[16] маскан тутинглар. Ёқтирган жойингиздан еяверинглар. Лекин, бу дарахтга яқинлашманглар, акс ҳолда, ҳақсизлик қилувчи (золим) бўлиб қоласизлар.”

(Аъроф 7/20)

فَوَسْوَسَ لَهُمَا الشَّيْطَانُ لِيُبْدِيَ لَهُمَا مَا وُورِيَ عَنْهُمَا مِنْ سَوْآتِهِمَا وَقَالَ مَا نَهَاكُمَا رَبُّكُمَا عَنْ هَٰذِهِ الشَّجَرَةِ إِلَّا أَنْ تَكُونَا مَلَكَيْنِ أَوْ تَكُونَا مِنَ الْخَالِدِينَ

Кейин, шайтон уларнинг тўсилган баданини ўзларига очилиши учун шундай васваса[17] қилди: “Иккалангиз ҳукмрон[18] бўлиб қолмаслигингиз, ёки ўлимсизлашиб қолмаслигингиз учун яратган Эгангиз сизларни бу дарахтдан ман қилди.”

(Аъроф 7/21)

وَقَاسَمَهُمَا إِنِّي لَكُمَا لَمِنَ النَّاصِحِينَ

Яна у иккаласига: “Мен сизларни фойдангизни ўйловчиларданман”, деб қасам ичди.

(Аъроф 7/22)

فَدَلَّاهُمَا بِغُرُورٍ ۚ فَلَمَّا ذَاقَا الشَّجَرَةَ بَدَتْ لَهُمَا سَوْآتُهُمَا وَطَفِقَا يَخْصِفَانِ عَلَيْهِمَا مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ ۖ وَنَادَاهُمَا رَبُّهُمَا أَلَمْ أَنْهَكُمَا عَنْ تِلْكُمَا الشَّجَرَةِ وَأَقُلْ لَكُمَا إِنَّ الشَّيْطَانَ لَكُمَا عَدُوٌّ مُبِينٌ

Шундай қилиб, уларни алдаб (масканидан) туширди. Дарахтдан тотган маҳал, иккаласининг тўсилган баданлари ўзларига кўриниб қолди, иккаласи ҳам боғдаги япроқлардан устма-уст қўйиб ўранишни бошлади. Яратган Эгаси уларга нидо қилиб: “Иккалангизни ҳам бу дархтдан ман қилмаганмидим, шайтон сизларнинг очиқ-ойдин душманингиз демаганмидим?”, деб нидо қилди.

(Аъроф 7/23)

قَالَا رَبَّنَا ظَلَمْنَا أَنْفُسَنَا وَإِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنَا وَتَرْحَمْنَا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ

У иккакласи: “Эй Эгамиз! Биз ўзимизга зулм (ҳақсизлик) қилдик. Агар бизни (гуноҳу жазомиздан) кечмасанг ва бизга эзгулик қилмасанг, хонавайрон бўлувчилардан бўлиб қолишимиз аниқ”, дедилар.

(Аъроф 7/24)

قَالَ اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ ۖ وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَمَتَاعٌ إِلَىٰ حِينٍ

(Аллоҳ) деди: “(Бу маскандан) тушинглар. Бир-бирингизга душмансиз. Бу юртда сизлар учун қоладиган жой ва бир муддатгача (ҳаёт учун керакли) нарсалар бор[19].”

(Аъроф 7/25)

قَالَ فِيهَا تَحْيَوْنَ وَفِيهَا تَمُوتُونَ وَمِنْهَا تُخْرَجُونَ

(Аллоҳ) деди: “У ерда яшайсизлар, у ерда ўласизлар ва у ердан (қайта тирилиб) чиқариласизлар.”

(Аъроф 7/26)

يَا بَنِي آدَمَ قَدْ أَنْزَلْنَا عَلَيْكُمْ لِبَاسًا يُوَارِي سَوْآتِكُمْ وَرِيشًا ۖ وَلِبَاسُ التَّقْوَىٰ ذَٰلِكَ خَيْرٌ ۚ ذَٰلِكَ مِنْ آيَاتِ اللَّهِ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ

“Эй Одам фарзандлари! Сизларга танангизни ёпадиган ва (сизларни) чиройли кўрсатадиган кийим (яратиш имконини) бердик. (Сизларни) ҳимоя қиладиган кийим – шу энг яхши кийим[20]. Бу Аллоҳнинг оятларидандир, балки (бу ҳақидаги) билимдан фойдаланишар.

(Аъроф 7/27)

يَا بَنِي آدَمَ لَا يَفْتِنَنَّكُمُ الشَّيْطَانُ كَمَا أَخْرَجَ أَبَوَيْكُمْ مِنَ الْجَنَّةِ يَنْزِعُ عَنْهُمَا لِبَاسَهُمَا لِيُرِيَهُمَا سَوْآتِهِمَا ۗ إِنَّهُ يَرَاكُمْ هُوَ وَقَبِيلُهُ مِنْ حَيْثُ لَا تَرَوْنَهُمْ ۗ إِنَّا جَعَلْنَا الشَّيَاطِينَ أَوْلِيَاءَ لِلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ

Эй одам фарзандлари! Шайтон ота-онангизни тўсилган баданларини бир-бирига кўрсатиш учун кийимларини ечтириб боғдан чиқариб юборганидек, сизларни ҳам фитналаб қўймасин. У (шайтон) ва унинг туридагилар сиз уларни кўрмайдиган ердан сизларни кўриб туради. Биз шайтонларни ишонмайдиганларнинг яқин дўсти/валийси қилиб қўйдик.

(Аъроф 7/28)

وَإِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً قَالُوا وَجَدْنَا عَلَيْهَا آبَاءَنَا وَاللَّهُ أَمَرَنَا بِهَا ۗ قُلْ إِنَّ اللَّهَ لَا يَأْمُرُ بِالْفَحْشَاءِ ۖ أَتَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ

Ишонмаганлар бирон-бир қабиҳ иш қилганида: “Ота-боболаримизни шу (иш) узра кўрдик, Аллоҳ бизга шуни буюрган”, дейишади. (Сен) айт: “Аллоҳ қабиҳ ишларга буюрмайди. Ўзингиз билмайдиган нарсаларни Аллоҳга тўқиб айтяпсизми?!”

(Аъроф 7/29)

قُلْ أَمَرَ رَبِّي بِالْقِسْطِ ۖ وَأَقِيمُوا وُجُوهَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ وَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ ۚ كَمَا بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ

Айт: “Эгам тўғриликка (адолатли бўлишга) буюрди. Сажда қилинадиган (Аллоҳга бўйин эгадиган) ҳар ерда бутунлай Унга йўналинглар, динга ҳеч нарса қўшмасдан Унга дуо қилинглар. Сизларни (отангиз Одамни яратилишини) қандай бошлаган бўлса, (охиратда ҳаётга) ана шундай қайтасизлар[21].

(Аъроф 7/30)

فَرِيقًا هَدَىٰ وَفَرِيقًا حَقَّ عَلَيْهِمُ الضَّلَالَةُ ۗ إِنَّهُمُ اتَّخَذُوا الشَّيَاطِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَيَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ مُهْتَدُونَ

(Аллоҳ инсонлардан) бир қанчасини тўғри йўлга[22] қабул қилди. Бошқа бир қисми эса йўлдан адашишга лойиқ бўлди. Йўлдан адашганлар – ёвуз (инсон ва жин)ларни Аллоҳдан кўра ўзларига яқин[23] тутиб яна ўзларини тўғри йўлда деб билган кимсалардир.

(Аъроф 7/31)

يَا بَنِي آدَمَ خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ وَكُلُوا وَاشْرَبُوا وَلَا تُسْرِفُوا ۚ إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ

Эй одам фарзандлари! Сажда қилинадиган (Аллоҳга бўйин эгадиган) ҳар ерда зийнатларингизни (ташқи, кўркам кийимингизни[24]) кийинглар. Енглар, ичинглар, аммо меъёрдан ошманглар[25]. Аллоҳ меъёрдан ошувчиларни ёқтирмайди.

(Аъроф 7/32)

قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللَّهِ الَّتِي أَخْرَجَ لِعِبَادِهِ وَالطَّيِّبَاتِ مِنَ الرِّزْقِ ۚ قُلْ هِيَ لِلَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا خَالِصَةً يَوْمَ الْقِيَامَةِ ۗ كَذَٰلِكَ نُفَصِّلُ الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ

Айт: “Аллоҳнинг Ўз бандаларига[26] чиқарган зийнатини ва покиза (ризқ)ларни ким ҳаром қилди?” Айт: “Улар дунё ҳаётида асосан мўминлар учун[27] (аммо бошқалар ҳам фойдаланади). Қиёмат куни эса, у фақат мўминларга хос бўлади.” (Бу ҳақида) биладиган кишилар учун оятларимизни батафсил тушунтириб беряпмиз.

(Аъроф 7/33)

قُلْ إِنَّمَا حَرَّمَ رَبِّيَ الْفَوَاحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ وَالْإِثْمَ وَالْبَغْيَ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَأَنْ تُشْرِكُوا بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطَانًا وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ

“Эгам фақатгина ошкор ва яширин ҳар турли қабиҳликни[28], гуноҳ турларини[29], ноҳақ тажовузкорликни, у ҳақида ҳеч қандай далил туширмаган нарсани Аллоҳга шерик қилишингизни (ширкни) ва Аллоҳ ҳақида билмайдиган нарсангизни гапириб юришингизни тақиқлаган, холос”, деб айт.

(Аъроф 7/34)

وَلِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ ۖ فَإِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ لَا يَسْتَأْخِرُونَ سَاعَةً ۖ وَلَا يَسْتَقْدِمُونَ

Ҳар бир умматнинг ажали[30] бор. Ажали келганида, уни бир он ортга ҳам, илгарига ҳам суришни талаб қилолмайдилар.

Аъроф 7/35)

يَا بَنِي آدَمَ إِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَقُصُّونَ عَلَيْكُمْ آيَاتِي ۙ فَمَنِ اتَّقَىٰ وَأَصْلَحَ فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ

Эй Одам фарзандлари! Орангиздан элчилар келиб, сизларга оятларимни тушунтириб берганида, кимки гуноҳлардан сақланиб ўзини тузатса, уларга ҳеч қандай қўрқув йўқ, хафа[31] ҳам бўлмайдилар.

(Аъроф 7/36)

وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَاسْتَكْبَرُوا عَنْهَا أُولَٰئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ ۖ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ

Оятларимизни ёлғонга чиқарган ва улардан ўзини катта тутганлар – ўшалар[32] жаҳаннам аҳлидир. Улар унда ўлимсиз қолади.

(Аъроф 7/37)

فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَىٰ عَلَى اللَّهِ كَذِبًا أَوْ كَذَّبَ بِآيَاتِهِ ۚ أُولَٰئِكَ يَنَالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتَابِ ۖ حَتَّىٰ إِذَا جَاءَتْهُمْ رُسُلُنَا يَتَوَفَّوْنَهُمْ قَالُوا أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ ۖ قَالُوا ضَلُّوا عَنَّا وَشَهِدُوا عَلَىٰ أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ كَانُوا كَافِرِينَ

Аллоҳга бирон-бир ёлғон тўнкаган ёки Унинг оятларини ёлғонга чиқарган кишидан ҳам золим (ҳақсизроқ) киши борми?! Китобига (ёзиб қўйилган гуноҳларининг жазоси) уларни топади[33]. Токи уларга (жон олувчи) элчиларимиз келиб жонини олаётиб: “Аллоҳ ила орангизга қўйиб дуо қиладиганларингиз қани, қаерда?”,- дейишганида, “Улар биздан ғойиб бўлди!”- деб жавоб бериб, ўзларини тан олмайдиган (кофир) эканига шахсан ўзлари гувоҳ бўлади.

(Аъроф 7/38)

قَالَ ادْخُلُوا فِي أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ فِي النَّارِ ۖ كُلَّمَا دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَهَا ۖ حَتَّىٰ إِذَا ادَّارَكُوا فِيهَا جَمِيعًا قَالَتْ أُخْرَاهُمْ لِأُولَاهُمْ رَبَّنَا هَٰؤُلَاءِ أَضَلُّونَا فَآتِهِمْ عَذَابًا ضِعْفًا مِنَ النَّارِ ۖ قَالَ لِكُلٍّ ضِعْفٌ وَلَٰكِنْ لَا تَعْلَمُونَ

Аллоҳ уларга: “Сизлардан илгари келиб яшаган инсон ва жинларга қўшилиб мана шу оташга киринглар!”, дейди. У ерга кирган ҳар бир жамоа ўзига ўхшаганларни лаънатлайди. Токи у ерда бир-бири билан учрашганида, кейингилар аввалгиларга шундай дейди: “Эй яратган Эгамиз! Бизни адаштиришганлар мана шулардир, уларга бу оташ (азоби)дан ортириб қўй[34].” Аллоҳ эса: “(Сизлардан) ҳар кимга ортиш бор, лекин билмаяпсизлар”, дейди.

(Аъроф 7/39)

وَقَالَتْ أُولَاهُمْ لِأُخْرَاهُمْ فَمَا كَانَ لَكُمْ عَلَيْنَا مِنْ فَضْلٍ فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ

Илгаргилар кейингиларга (қараб): “Сизларни биздан кўра афзаллик тарафингиз йўқ. Қилмишингизга яраша азобни тотаверинглар”, дейишади.

(Аъроф 7/40)

إِنَّ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَاسْتَكْبَرُوا عَنْهَا لَا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوَابُ السَّمَاءِ وَلَا يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ حَتَّىٰ يَلِجَ الْجَمَلُ فِي سَمِّ الْخِيَاطِ ۚ وَكَذَٰلِكَ نَجْزِي الْمُجْرِمِينَ

Оятларимизни ёлғонга чиқарганлар ва улардан ўзини катта тутганларга осмон эшиклари очилмайди, туя игна тешигидан ўтмагунича жаннатга кирмайдилар[35]. Жиноятчиларни шундай жазолаймиз.

(Аъроф 7/41)

لَهُمْ مِنْ جَهَنَّمَ مِهَادٌ وَمِنْ فَوْقِهِمْ غَوَاشٍ ۚ وَكَذَٰلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ

Уларга кўрпа-тўшак ҳам, устларига ёпинчиқ ҳам жаҳаннамдан (берилади). Ҳақсизлик қилувчи (золим)ларни шундай жазолаймиз.

(Аъроф 7/42)

وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَا نُكَلِّفُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا أُولَٰئِكَ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ ۖ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ

Аллоҳга ишониб-суяниб, яхши ишларни амалга оширганлар – ҳеч кимга тоқатидан ташқари нарса таклиф қилмаймиз – ана ўшалар жаннат аҳлидир. Улар унда ўлимсиз қолади.

(Аъроф 7/43)

وَنَزَعْنَا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهَارُ ۖ وَقَالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي هَدَانَا لِهَٰذَا وَمَا كُنَّا لِنَهْتَدِيَ لَوْلَا أَنْ هَدَانَا اللَّهُ ۖ لَقَدْ جَاءَتْ رُسُلُ رَبِّنَا بِالْحَقِّ ۖ وَنُودُوا أَنْ تِلْكُمُ الْجَنَّةُ أُورِثْتُمُوهَا بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ

(Жаннатда) кўнглидаги ёмон ҳис-туйғуни[36] олиб ташлаймиз, остларидан анҳорлар оқиб туради ва улар: “Барча гўзал мақтов – буни бизга кўрсатиб берган Аллоҳга хос, Аллоҳ бизга бу йўлни кўрсатмаса эди, ўзимизча топа олмасдик. Эгамизнинг элчилари ҳақиқатни олиб келган экан”, дейди. Уларга шундай дейилади: “Мана сизга жаннат! Қилган ишларингиз эвазига у сизларга мерос қилиб берилди.”

(Аъроф 7/44)

وَنَادَىٰ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ أَصْحَابَ النَّارِ أَنْ قَدْ وَجَدْنَا مَا وَعَدَنَا رَبُّنَا حَقًّا فَهَلْ وَجَدْتُمْ مَا وَعَدَ رَبُّكُمْ حَقًّا ۖ قَالُوا نَعَمْ ۚ فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَيْنَهُمْ أَنْ لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ

Жаннат аҳли жаҳаннам аҳлига (қараб): “Яратган Эгамизнинг бизга берган сўзи рост эканини кўрдик. Сизлар ҳам яратган Эгангиз берган сўз ростлигини кўрдингизми?”, деб нидо қилади. Улар: “Ҳа!”, деб жавоб беради. Шунда ўрталарида бир жарчи: “Ҳақсизлик қилувчи (золим)ларга Аллоҳнинг лаънати бўлсин!

(Аъроф 7/45)

الَّذِينَ يَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَيَبْغُونَهَا عِوَجًا وَهُمْ بِالْآخِرَةِ كَافِرُونَ

Улар – охиратни тан олмаган ҳолда Аллоҳнинг йўлидан тўсадиган ва у йўлни эгри (тушунарсиз) кўрсатишга уринадиган кишилардир.

(Аъроф 7/46)

وَبَيْنَهُمَا حِجَابٌ ۚ وَعَلَى الْأَعْرَافِ رِجَالٌ يَعْرِفُونَ كُلًّا بِسِيمَاهُمْ ۚ وَنَادَوْا أَصْحَابَ الْجَنَّةِ أَنْ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ ۚ لَمْ يَدْخُلُوهَا وَهُمْ يَطْمَعُونَ

Жаннат ила жаҳаннам орасида тўсиқ бўлади. Аъроф тепасида (жаннатдаги тепаликларда) ҳурматли шахслар бўлади. Улар ҳар кимни юз-симосидан танийди. Жаннат аҳли-ю, лекин хали ҳануз у ерга кирмаганарга (қараб): “Сизларга эсон-омонлик бўлади”, деб нидо қилади[37].

(Аъроф 7/47)

وَإِذَا صُرِفَتْ أَبْصَارُهُمْ تِلْقَاءَ أَصْحَابِ النَّارِ قَالُوا رَبَّنَا لَا تَجْعَلْنَا مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ

Уларнинг (Жаҳаннамда туриб жаннатга кириш умидида бўлган мўминларнинг) кўзлари (у ерда мангу қоладиган) жаҳаннам аҳли тарафига бурилганда: “Эй Эгамиз! Бизни бу ҳақсизлик қилувчи (золим)[38] қавм билан бирга қилиб қўйма”, дейишади.

(Аъроф 7/48)

وَنَادَىٰ أَصْحَابُ الْأَعْرَافِ رِجَالًا يَعْرِفُونَهُمْ بِسِيمَاهُمْ قَالُوا مَا أَغْنَىٰ عَنْكُمْ جَمْعُكُمْ وَمَا كُنْتُمْ تَسْتَكْبِرُونَ

Аъроф аҳолиси (жаннат ила жаҳаннам орасидаги тепаликдан туриб) юз-симосидан таниб оладиган бир қанча кишиларга (қараб): “Тўплаган (тарафдор)ларингиз ҳам, катта кетишингиз ҳам ўзингизга асқатмади-ку”, деб нидо қилади.

(Аъроф 7/49)

أَهَٰؤُلَاءِ الَّذِينَ أَقْسَمْتُمْ لَا يَنَالُهُمُ اللَّهُ بِرَحْمَةٍ ۚ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ لَا خَوْفٌ عَلَيْكُمْ وَلَا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ

(Жаннатга кирадиганларни кўрсатиб, жаҳаннамда мангу қоладиганларга шундай дейдилар): Уларга Аллоҳнинг эзгулиги улашмайди деган кимсалар мана шулармиди?” (Жаҳаннамда жазосини тортиб бўлганларга эса): “Сизлар жаннатга киринглар. Сизларга қўрқув ҳам йўқ, сизлар хафа ҳам бўлмайсизлар”, дейишади.

(Аъроф 7/50)

وَنَادَىٰ أَصْحَابُ النَّارِ أَصْحَابَ الْجَنَّةِ أَنْ أَفِيضُوا عَلَيْنَا مِنَ الْمَاءِ أَوْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ ۚ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَهُمَا عَلَى الْكَافِرِينَ

Жаҳаннам аҳли жаннат аҳлига нидо қилиб: “Сувингиздан ёки Аллоҳнинг сизга эриштирган нарсаларидан бизга ҳам улашинглар”, деганида, жаннат аҳли (уларга жавобан): “Аллоҳ у иккаласини ҳам кофирларга ман қилди қилди”, дейди.

(Аъроф7/51)

الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَهْوًا وَلَعِبًا وَغَرَّتْهُمُ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا ۚ فَالْيَوْمَ نَنسَاهُمْ كَمَا نَسُوا لِقَاءَ يَوْمِهِمْ هَـٰذَا وَمَا كَانُوا بِآيَاتِنَا يَجْحَدُونَ

Дунё ҳаётига алданиб динини беҳуда ўйин-кулгуга айлантириб олганларни[39], ўзлари бу кунги учрашувни унутгани ва билиб  туриб оятларимизни ёлғонга чиқаргани каби, Биз ҳам уларни унутамиз.

(Аъроф7/52)

وَلَقَدْ جِئْنَاهُم بِكِتَابٍ فَصَّلْنَاهُ عَلَىٰ عِلْمٍ هُدًى وَرَحْمَةً لِّقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ

Уларга китоб келтириб, унга ишонадиганларга йўл кўрсатувчи (қўлланма) ва раҳмат сифатида уни Ўзимиз (махсус) илмга[40] кўра батафсил очиқлаб бердик[41].

(Аъроф7/53)

هَلْ يَنظُرُونَ إِلَّا تَأْوِيلَهُ ۚ يَوْمَ يَأْتِي تَأْوِيلُهُ يَقُولُ الَّذِينَ نَسُوهُ مِن قَبْلُ قَدْ جَاءَتْ رُسُلُ رَبِّنَا بِالْحَقِّ فَهَل لَّنَا مِن شُفَعَاءَ فَيَشْفَعُوا لَنَا أَوْ نُرَدُّ فَنَعْمَلَ غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ ۚ قَدْ خَسِرُوا أَنفُسَهُمْ وَضَلَّ عَنْهُم مَّا كَانُوا يَفْتَرُونَ

Улар Қуръоннинг огоҳлантириши содир бўлишидан[42] бошқа нарса кутмаяптими? Огоҳлантириши (қиёмат) содир бўладиган кун, олдинлари у кунни унутганлар шундай деб қолади: “Эгамизнинг элчилари келтирган нарса тўғри экан. Бизни шафоат қиладиганлар бўлса шафоат қилсин[43], ёки, ортга қайтарилайлик, шунда, қилиб ўтган ишларимиздан бошқача иш қиламиз!” Улар ўзларини хонавайрон қилиб бўлди. Тўқиб чиқарган (шафоатчи)лари улардан ғойиб бўлади (йўқ бўлади).

(Аъроф7/54)

إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّـهُ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوَىٰ عَلَى الْعَرْشِ يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهَارَ يَطْلُبُهُ حَثِيثًا وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ مُسَخَّرَاتٍ بِأَمْرِهِ ۗ أَلَا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ ۗ تَبَارَكَ اللَّـهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ

Шубҳасизки, сизларнинг яратган Эгангиз – осмонлару ерни олти кунда[44] яратиб, кейин бошқарувни (Аршни)[45] эгаллаган Аллоҳдир. Кундузни доимий тақиқб қиладиган тун билан кундузни ўраб қўяди. Қуёш, ой ва юлдузларни ҳам Ўз буйруғига кўра, хизматингизга берилган ҳолда яратди[46]. Билиб қўйинг, яратиш ҳам буйруқ бериш ҳам Унинг иши. Борлиқларнинг эгаси – Аллоҳ ҳар не яхшиликнинг манбаидир.

(Аъроф7/55)

ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعًا وَخُفْيَةً ۚ إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ

Яратган Эгангизга ялиниб-ёлворган ва ич-ичингиздан дуо қилинглар. У (дуода) ҳаддан ошувчиларни (ҳам) яхши кўрмайди[47].

(Аъроф7/56)

وَلَا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلَاحِهَا وَادْعُوهُ خَوْفًا وَطَمَعًا ۚ إِنَّ رَحْمَتَ اللَّـهِ قَرِيبٌ مِّنَ الْمُحْسِنِينَ

Тартиб ўрнатилгандан кейин ер юзида бузғунчилик қилманглар. У (Аллоҳга) қўрқув ва умид билан дуо қилинглар. Аллоҳнинг раҳмати муҳсинларга[48] яқин.

(Аъроф7/57)

وَهُوَ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّيَاحَ بُشْرًا بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ ۖ حَتَّىٰ إِذَا أَقَلَّتْ سَحَابًا ثِقَالًا سُقْنَاهُ لِبَلَدٍ مَّيِّتٍ فَأَنزَلْنَا بِهِ الْمَاءَ فَأَخْرَجْنَا بِهِ مِن كُلِّ الثَّمَرَاتِ ۚ كَذَٰلِكَ نُخْرِجُ الْمَوْتَىٰ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ

Ўз раҳматини юборишидан олдин шамолларни хушхабар қилиб юборадиган У (Аллоҳ)дир[49]. Шамоллар (ёмғир юкланган) оғир булутларни ташиб келганида, уни ўлик ерга ташитамиз, кейин у ерга сув тушириб, у билан турли маҳсулот чиқарамиз. Ўликларни ҳам мана шу шаклда (тупроқдан) чиқарамиз. Балки (ўликларни қайта тирилиши ҳақида) ўйланарсизлар!

(Аъроф7/58)

وَالْبَلَدُ الطَّيِّبُ يَخْرُجُ نَبَاتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ ۖ وَالَّذِي خَبُثَ لَا يَخْرُجُ إِلَّا نَكِدًا ۚ كَذَٰلِكَ نُصَرِّفُ الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَشْكُرُونَ

Унумли ернинг ўсимлиги Ўз Эгаси изни ила (осонликча) чиқаверади. Унумсиз ернинг экини эса қийин чиқади. Вазифасини адо этувчиларга оятларни мана шу шаклда турли йўллар ила тушунтириб берамиз.

(Аъроф7/59)

لَقَدْ أَرْسَلْنَا نُوحًا إِلَىٰ قَوْمِهِ فَقَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّـهَ مَا لَكُم مِّنْ إِلَـٰهٍ غَيْرُهُ إِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ

Нуҳни (ҳам) ўз халқига элчи қилиб юборганмиз[50]. У: “Эй халқим! Аллоҳга қуллик[51] қилинглар – қуллик қилишга ҳақли сиз учун Ундан бошқа илоҳ йўқ. Сизларга буюк куннинг азоби келишидан қўрқаман”, деди.

(Аъроф7/60)

قَالَ الْمَلَأُ مِن قَوْمِهِ إِنَّا لَنَرَاكَ فِي ضَلَالٍ مُّبِينٍ

Қавмининг етакчилари шундай деди: “(Эй Нуҳ!) “Биз сени очиқчасига йўлдан озганликда кўряпмиз.”

(Аъроф7/61)

قَالَ يَا قَوْمِ لَيْسَ بِي ضَلَالَةٌ وَلَـٰكِنِّي رَسُولٌ مِّن رَّبِّ الْعَالَمِينَ

Нуҳ айтди: “Эй халқим! Менда ҳеч қандай йўлдан озиш йўқ. Лекин, мен борлиқларни яратган Эгасининг элчисиман.

(Аъроф7/62)

أُبَلِّغُكُمْ رِسَالَاتِ رَبِّي وَأَنصَحُ لَكُمْ وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّـهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ

Мен сизларга Эгамнинг рисолаларини (оятларини) етказяпман ва сизларга яхшиликни раво кўраман. Сизлар билмаётган нарсани Аллоҳ билдиргани учун биляпман.

(Аъроф7/63)

أَوَعَجِبْتُمْ أَن جَاءَكُمْ ذِكْرٌ مِّن رَّبِّكُمْ عَلَىٰ رَجُلٍ مِّنكُمْ لِيُنذِرَكُمْ وَلِتَتَّقُوا وَلَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ

Сизларни огоҳлантириш, гуноҳлардан сақланишингиз ва яхшиликка эришишингиз учун орангиздан бир эркак кишига яратган Эгангиздан зикр[52] келганига ажабландизнигзми?” (деди Нуҳ ўз халқига.)

(Аъроф7/64)

فَكَذَّبُوهُ فَأَنجَيْنَاهُ وَالَّذِينَ مَعَهُ فِي الْفُلْكِ وَأَغْرَقْنَا الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا ۚ إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمًا عَمِينَ

Улар Нуҳни ёлғончига чиқарди. Биз эса уни ва у билан бирга кемага чиққанларни қутқардик. Оятларимизни ёлғонга чиқарганларни сувга чўктирдик. Чунки, улар (ҳақни кўрмайдиган) кўр кишиларга айланиб бўлишган эди.

(Аъроф7/65)

وَإِلَىٰ عَادٍ أَخَاهُمْ هُودًا ۗ قَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّـهَ مَا لَكُم مِّنْ إِلَـٰهٍ غَيْرُهُ ۚ أَفَلَا تَتَّقُونَ

Од халқига ҳам ўзларининг биродари Ҳудни (элчи қилиб юборганмиз). У (ҳам): “Эй халқим! Аллоҳга қуллик[53] қилинглар – қуллик қилишга ҳақли сиз учун Ундан бошқа илоҳ йўқ. Гуноҳдан сақланмайсизларми?!”, деди.

(Аъроф7/66)

قَالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِن قَوْمِهِ إِنَّا لَنَرَاكَ فِي سَفَاهَةٍ وَإِنَّا لَنَظُنُّكَ مِنَ الْكَاذِبِينَ

Халқи орасидан оятларни тан олмаган етакчилари (Ҳудга): “Эй Ҳуд! Сени аниқ бир аҳмоқлик ичида кўряпмиз, сени ёлғончилардан бири деб ўйлаяпмиз”, дейишган.

(Аъроф7/67)

قَالَ يَا قَوْمِ لَيْسَ بِي سَفَاهَةٌ وَلَـٰكِنِّي رَسُولٌ مِّن رَّبِّ الْعَالَمِينَ

У эса: “Эй халқим! Менда ҳеч қандай аҳмоқлик йўқ. Лекин, мен борлиқларни яратган Эгасининг элчисиман.

(Аъроф7/68)

أُبَلِّغُكُمْ رِسَالَاتِ رَبِّي وَأَنَا لَكُمْ نَاصِحٌ أَمِينٌ

Сизларга Эгамнинг рисолаларини (оятарини) етказяпман. Мен сизларга яхшиликни раво кўрувчиман, ишончли кишиман.

(Аъроф7/69)

أَوَعَجِبْتُمْ أَن جَاءَكُمْ ذِكْرٌ مِّن رَّبِّكُمْ عَلَىٰ رَجُلٍ مِّنكُمْ لِيُنذِرَكُمْ ۚ وَاذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفَاءَ مِن بَعْدِ قَوْمِ نُوحٍ وَزَادَكُمْ فِي الْخَلْقِ بَسْطَةً ۖ فَاذْكُرُوا آلَاءَ اللَّـهِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ

Сизларни огоҳлантириш учун орангиздан бир эркак кишига яратган Эгангиздан зикр келганига ажабландизнгизми? (Эгангиз) ўз вақтида Нуҳ халқидан кейин уларнинг ўрнига сизларни келтириб қўйганини ва хилқатингизни ҳайбатли қилиб қўйганини эсланг. Аллоҳнинг неъматларини ёдингиздан чиқармангларки, шоятд муродингизга етасизлар.” (деди Ҳуд ўз халқига.)

(Аъроф7/70)

قَالُوا أَجِئْتَنَا لِنَعْبُدَ اللَّـهَ وَحْدَهُ وَنَذَرَ مَا كَانَ يَعْبُدُ آبَاؤُنَا ۖ فَأْتِنَا بِمَا تَعِدُنَا إِن كُنتَ مِنَ الصَّادِقِينَ

Улар: “(Эй Ҳуд) Бизга фақат Аллоҳга қуллиқ қилиб, ота-боболаримиз қуллик қилиб келган нарсаларни тарк қилишимиз учун келдингми? Агар тўғрисўз бўлсанг, бизга таҳдид қилаётган нарсангни келтир!”, дейишди.

(Аъроф7/71)

قَالَ قَدْ وَقَعَ عَلَيْكُم مِّن رَّبِّكُمْ رِجْسٌ وَغَضَبٌ ۖ أَتُجَادِلُونَنِي فِي أَسْمَاءٍ سَمَّيْتُمُوهَا أَنتُمْ وَآبَاؤُكُم مَّا نَزَّلَ اللَّـهُ بِهَا مِن سُلْطَانٍ ۚ فَانتَظِرُوا إِنِّي مَعَكُم مِّنَ الْمُنتَظِرِينَ

Ҳуд айтди: “Сизлар яратган Эгангиздан келадиган азоб ва ғазабга лойиқ бўлдингиз. Аллоҳ у ҳақида ҳеч қандай ҳужжат тушурмаган, номларини ўзингиз қўйиб олган нарсалар ҳақида мен билан тортишяпсизларми? Ундай бўлса кутинглар, мен ҳам сизлар билан бирга кутаман.”

(Аъроф7/72)

فَأَنجَيْنَاهُ وَالَّذِينَ مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِّنَّا وَقَطَعْنَا دَابِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا ۖ وَمَا كَانُوا مُؤْمِنِينَ

Шундай қилиб, Ҳуд ва у билан биргаларни Ўз марҳаматимиз ила қутқардик. Оятларимизни ёлғонга чиқарганларни илдизини қуритдик. Улар (оятларимизга) ишонувчи эмасди.

(Аъроф7/73)

وَإِلَىٰ ثَمُودَ أَخَاهُمْ صَالِحًا ۗ قَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّـهَ مَا لَكُم مِّنْ إِلَـٰهٍ غَيْرُهُ ۖ قَدْ جَاءَتْكُم بَيِّنَةٌ مِّن رَّبِّكُمْ ۖ هَـٰذِهِ نَاقَةُ اللَّـهِ لَكُمْ آيَةً ۖ فَذَرُوهَا تَأْكُلْ فِي أَرْضِ اللَّـهِ ۖ وَلَا تَمَسُّوهَا بِسُوءٍ فَيَأْخُذَكُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ

Самуд халқига ҳам ўзларининг биродари Солиҳни (элчи қилиб юбордик). У шундай деди: “Эй халқим! Аллоҳга қуллик[54] қилинглар – қулик қилишга ҳақли сиз учун Ундан бошқа илоҳ йўқ. Сизларга яратган Эгангиздан очиқ ҳужжат келди. Бу сизларга мўжиза сифатида Аллоҳдан берилган урғочи туя, уни тек қўйинглар – Аллоҳнинг ерида ўтлаб юрсин. Унга ёмонлик етказманглар, Акс ҳолда, аламли азобга дучор бўласизлар.

(Аъроф7/74)

وَاذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفَاءَ مِن بَعْدِ عَادٍ وَبَوَّأَكُمْ فِي الْأَرْضِ تَتَّخِذُونَ مِن سُهُولِهَا قُصُورًا وَتَنْحِتُونَ الْجِبَالَ بُيُوتًا ۖ فَاذْكُرُوا آلَاءَ اللَّـهِ وَلَا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ

Аллоҳ сизларни Од халқидан кейин уларнинг ўрнини келтириб қўйганини ва сизларни ўша заминга жойлаштириб қўйганини эсингиздан чиқарманглар. Ҳозир ўша заминни текисликларида саройлар қурмоқдасизлар ва тоғларини ўйиб уй солмоқдасизлар. Шундай экан, Аллоҳнинг неъматларини ёдингиздан чиқарманглар ва ер юзида бузғунчилик қилиб тартибни бузманглар.”

(Аъроф7/75)

قَالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا مِن قَوْمِهِ لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِمَنْ آمَنَ مِنْهُمْ أَتَعْلَمُونَ أَنَّ صَالِحًا مُّرْسَلٌ مِّن رَّبِّهِ ۚ قَالُوا إِنَّا بِمَا أُرْسِلَ بِهِ مُؤْمِنُونَ

Солиҳ халқининг катта кетган етакчилари кучсиз деб ҳисоблаганларига – ўзлари орасидан Аллоҳга ишонганарга (қараб): “Солиҳ ростдан ҳам яратган Эгасидан элчи бўлиб келганини аниқ биласизларми?, дейишганида, улар: “Албатта, биз унга юборилган ҳар нарсага ишонамиз”, деб жавоб беришган.

(Аъроф7/76)

قَالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا بِالَّذِي آمَنتُم بِهِ كَافِرُونَ

Ўзини катта тутганлар: “Биз эса сизлар ишонган нарсани тан олмаймиз”, деди.

(Аъроф7/77)

فَعَقَرُوا النَّاقَةَ وَعَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ وَقَالُوا يَا صَالِحُ ائْتِنَا بِمَا تَعِدُنَا إِن كُنتَ مِنَ الْمُرْسَلِينَ

Натижада, Эгасининг буйруғидан бош тортган ҳолда ўша урғочи туяни оёқларини кесиб ўлдириб: “Эй Солиҳ! Агар элчилардан бўлсанг, қани бизга таҳдид қилган нарсангни олиб кел-чи!”, дейишди.

(Аъроф7/78)

فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دَارِهِمْ جَاثِمِينَ

Кўп ўтмай уларни қаттиқ зилзилада тутдики, турган жойларига қулаб тушдилар[55].

(Аъроф7/79)

فَتَوَلَّىٰ عَنْهُمْ وَقَالَ يَا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ رِسَالَةَ رَبِّي وَنَصَحْتُ لَكُمْ وَلَـٰكِن لَّا تُحِبُّونَ النَّاصِحِينَ

Солиҳ улардан айрилди ва: “Эй халқим! Мен сизларга ростдан ҳам Эгамнинг рисоласини (сўзини) етказган, сизларга яхшиликни раво кўриб келган эдим. Лекин, сизлар насиҳат қилувчиларни ёқтирмас экансиз”, деди[56].

(Аъроф7/80)

وَلُوطًا إِذْ قَالَ لِقَوْمِهِ أَتَأْتُونَ الْفَاحِشَةَ مَا سَبَقَكُم بِهَا مِنْ أَحَدٍ مِّنَ الْعَالَمِينَ

Лутни ҳам (элчи қилиб юборгамиз). Ўшанда у ўз халқига шундай деган: “Сизлар ҳозиргача инсоният оламида ҳеч ким қилмаган қабиҳ (жирканч) ишга қўл уряпсизларми?!

(Аъроф7/81)

إِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجَالَ شَهْوَةً مِّن دُونِ النِّسَاءِ ۚ بَلْ أَنتُمْ قَوْمٌ مُّسْرِفُونَ

Сизлар аёлларингизни эмас, шаҳват учун ростдан ҳам эркакларга яқинлашяпсиз. Аслида, сизлар ҳаддан ошувчи халқсиз.”

(Аъроф7/82)

وَمَا كَانَ جَوَابَ قَوْمِهِ إِلَّا أَن قَالُوا أَخْرِجُوهُم مِّن قَرْيَتِكُمْ ۖ إِنَّهُمْ أُنَاسٌ يَتَطَهَّرُونَ

Халқининг жавоби фақат айтган шу гаплари бўлган: “Уларни юртингиздан чиқариб юборинглар! Улар ўзларини жуда покиза тутадиган инсонмиш!”

(Аъроф7/83)

فَأَنجَيْنَاهُ وَأَهْلَهُ إِلَّا امْرَأَتَهُ كَانَتْ مِنَ الْغَابِرِينَ

Кейин, аёлидан ташқари[57] Лутнинг барча оила-аъзосини қутқариб қолдик. У (аёл вулқон) кули остида қолганлардан бўлди[58].

(Аъроф7/84)

وَأَمْطَرْنَا عَلَيْهِم مَّطَرًا ۖ فَانظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُجْرِمِينَ

Уларга “ёмғир[59]” ёғдирдик. Энди, ўша жиноятчи-гуноҳкорларнинг оқибати қандай бўлганига қара.

(Аъроф7/85)

وَإِلَىٰ مَدْيَنَ أَخَاهُمْ شُعَيْبًا ۗ قَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّـهَ مَا لَكُم مِّنْ إِلَـٰهٍ غَيْرُهُ ۖ قَدْ جَاءَتْكُم بَيِّنَةٌ مِّن رَّبِّكُمْ ۖ فَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزَانَ وَلَا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْيَاءَهُمْ وَلَا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلَاحِهَا ۚ ذَٰلِكُمْ خَيْرٌ لَّكُمْ إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ

Мадян халқига ҳам ўзларининг биродари Шуайбни (элчи қилиб юбордик). У шундай деди: “Эй Халқим! Аллоҳга қуллик[60] қилинглар – қуллик қилишга ҳақли сиз учун Ундан бошқа илоҳ йўқ. Сизларга яратган Эгангиздан очиқ ҳужжат келди. Ўлчовни тўғри ўлчанглар, тарозини тўғри тортинглар, инсонларни нарсаларини камайтириб берманглар, тартибга келтирилганидан кейин ер юзида бузғунчилик қилманглар[61]. Агар ишонсангиз, сизлар учун яхши бўлган мана шу.

(Аъроф7/86)

وَلَا تَقْعُدُوا بِكُلِّ صِرَاطٍ تُوعِدُونَ وَتَصُدُّونَ عَن سَبِيلِ اللَّـهِ مَنْ آمَنَ بِهِ وَتَبْغُونَهَا عِوَجًا ۚ وَاذْكُرُوا إِذْ كُنتُمْ قَلِيلًا فَكَثَّرَكُمْ ۖ وَانظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُفْسِدِينَ

Ҳар йўлда ўтириб олиб, Аллоҳга ишонган кишиларни таҳдид қилманглар, уларни Аллоҳнинг йўлидан тўсманглар, ҳамда у (Аллоҳнинг) йўлида эгрилик пайдо қилишга уринманглар. Бир вақтлар озчилик бўлганингизни, кейин Аллоҳ сизларни (сон жиҳатидан) кўпайтириб қўйганини ёдингиздан чиқарманглар. Бузғунчиларнинг оқибати қандай бўлганини қаранглар.

(Аъроф7/87)

وَإِن كَانَ طَائِفَةٌ مِّنكُمْ آمَنُوا بِالَّذِي أُرْسِلْتُ بِهِ وَطَائِفَةٌ لَّمْ يُؤْمِنُوا فَاصْبِرُوا حَتَّىٰ يَحْكُمَ اللَّـهُ بَيْنَنَا ۚ وَهُوَ خَيْرُ الْحَاكِمِينَ

Мен у билан юборилган нарсага (ваҳийга) орангиздан бир қисм инсонлар ишониб, бошқа бир қисм инсонлар ишонмаётган бўлса, Аллоҳ орамизда қарорини бергунча чидаб туринглар. Энг яхши қарор берувчи Удир.”

(Аъроф7/88)

قَالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا مِن قَوْمِهِ لَنُخْرِجَنَّكَ يَا شُعَيْبُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَكَ مِن قَرْيَتِنَا أَوْ لَتَعُودُنَّ فِي مِلَّتِنَا ۚ قَالَ أَوَلَوْ كُنَّا كَارِهِينَ

Шуайб халқининг ўзини катта тутган етакчилари: “Эй Шуайб! (Сени) ва сен билан бирга ишонганларни юртимиздан аниқ ҳайдаб чиқарамиз! Ёки, бизни диний яшаш тарзимизга қайтасизлар”, деди. (Шуайб эса): “Ўзимзи хоҳламасак ҳам-а?”деди.

(Аъроф7/89)

قَدِ افْتَرَيْنَا عَلَى اللَّـهِ كَذِبًا إِنْ عُدْنَا فِي مِلَّتِكُم بَعْدَ إِذْ نَجَّانَا اللَّـهُ مِنْهَا ۚ وَمَا يَكُونُ لَنَا أَن نَّعُودَ فِيهَا إِلَّا أَن يَشَاءَ اللَّـهُ رَبُّنَا ۚ وَسِعَ رَبُّنَا كُلَّ شَيْءٍ عِلْمًا ۚ عَلَى اللَّـهِ تَوَكَّلْنَا ۚ رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ قَوْمِنَا بِالْحَقِّ وَأَنتَ خَيْرُ الْفَاتِحِينَ

Аллоҳ бизни сизларнинг диний яшаш тарзингиздан қутқариб қолганидан кейин унга қайтсак, Аллоҳга ёлғон тўқиган бўламиз-ку! Эгамиз – Аллоҳ қайтармагунча биз унга қайтмаймиз. Эгамизнинг илми ҳар нарсани ўз ичига олган. Биз Аллоҳга суяниб-таяндик. Эй Эгамиз! Биз билан халқимиз орасини ҳақ ила очиб бер. Сен (ўртани) энг яхши очувчисан”, деди.

(Аъроф7/90)

وَقَالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِن قَوْمِهِ لَئِنِ اتَّبَعْتُمْ شُعَيْبًا إِنَّكُمْ إِذًا لَّخَاسِرُونَ

Шуайбнинг халқининг (Шуайбни элчи эканини) тан олмаган етакчилари шундай деди: “Агар Шуайбга эргашсаларинг, шубҳасизки, сизлар зиёнкор бўласизлар.”

(Аъроф7/91)

فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دَارِهِمْ جَاثِمِينَ

Кўп ўтмай уларни қаттиқ зилзила тутдики, турган жойларида қулаб тушдилар.

(Аъроф7/92)

الَّذِينَ كَذَّبُوا شُعَيْبًا كَأَن لَّمْ يَغْنَوْا فِيهَا ۚ الَّذِينَ كَذَّبُوا شُعَيْبًا كَانُوا هُمُ الْخَاسِرِينَ

Шуайбни ёлғончига чиқарганлар гўё у юртларда фаровон яшамагандек бўлиб қолди. Шуайбни ёлғончига чиқарганлар хонавайрон бўлди.

(Аъроф7/93)

فَتَوَلَّىٰ عَنْهُمْ وَقَالَ يَا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ رِسَالَاتِ رَبِّي وَنَصَحْتُ لَكُمْ ۖ فَكَيْفَ آسَىٰ عَلَىٰ قَوْمٍ كَافِرِينَ

Шуайб улардан айрилди ва: “Эй халқим! Мен сизларга ростдан ҳам Эгамнинг рисоласини (сўзини) етказган, сизларга яхшиликни раво кўриб келган эдим. Энди қандай қилиб (рисолатни) тан олмайдиган халққа қайғураман?”, деди[62].

(Аъроф7/94)

وَمَا أَرْسَلْنَا فِي قَرْيَةٍ مِّن نَّبِيٍّ إِلَّا أَخَذْنَا أَهْلَهَا بِالْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ لَعَلَّهُمْ يَضَّرَّعُونَ

Қайсики юртга пайғамбар юборган бўлсак, унинг аҳолиси[63] ялиниб-ёлвориши учун, уларни қийинчилик ва машаққатларга тутганмиз[64].

(Аъроф7/95)

ثُمَّ بَدَّلْنَا مَكَانَ السَّيِّئَةِ الْحَسَنَةَ حَتَّىٰ عَفَوا وَّقَالُوا قَدْ مَسَّ آبَاءَنَا الضَّرَّاءُ وَالسَّرَّاءُ فَأَخَذْنَاهُم بَغْتَةً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ

Кейин, ёмонлик (ёмон кунлар) ўрнига гўзаллик (фаровонлик) бердик. Токи (бой бўлиб) кўпайганида: “Ота-боболаримизга ҳам қийинчилик ва машаққатлар етган (буни имон-эътиқодга нима алоқаси бор?)”, дейишган. Натижада, уларни тўсатдан жазога тутдик, сезмай ҳам қолишди.

(Аъроф7/96)

وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرَىٰ آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَفَتَحْنَا عَلَيْهِم بَرَكَاتٍ مِّنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ وَلَـٰكِن كَذَّبُوا فَأَخَذْنَاهُم بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ

Агар ўша юртларнинг аҳолиси (элчи келтирган нарсага) ишонса ва ўзини гуноҳдан сақласайди, уларга осмону ердан баракатлар (мўл-кўлчилик) очиб берардик. Лекин, улар ёлғончига чиқарди. Биз эса қилмишлари учун уларни жазоладик.

(Аъроф7/97)

أَفَأَمِنَ أَهْلُ الْقُرَىٰ أَن يَأْتِيَهُم بَأْسُنَا بَيَاتًا وَهُمْ نَائِمُونَ

Ўша юртларнинг аҳолиси Бизнинг (қаҳрли) жазомиз уларга кечаси ухлаётганида келишидан омондамиди?

(Аъроф7/98)

أَوَأَمِنَ أَهْلُ الْقُرَىٰ أَن يَأْتِيَهُم بَأْسُنَا ضُحًى وَهُمْ يَلْعَبُونَ

Ёки, ўша юртларнинг аҳолиси Бизнинг (қаҳрли) жазомиз уларга кундузи[65] ўйнаб-кулаётганида келишидан омондамиди?

(Аъроф7/99)

أَفَأَمِنُوا مَكْرَ اللَّـهِ ۚ فَلَا يَأْمَنُ مَكْرَ اللَّـهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْخَاسِرُونَ

Улар Аллоҳнинг тадбиридан ўзини омонда деб билдими? Хонавайрон бўлувчи кишиларгина Аллоҳнинг тадбиридан ўзини омонда деб билади.

(Аъроф7/100)

أَوَلَمْ يَهْدِ لِلَّذِينَ يَرِثُونَ الْأَرْضَ مِن بَعْدِ أَهْلِهَا أَن لَّوْ نَشَاءُ أَصَبْنَاهُم بِذُنُوبِهِمْ ۚ وَنَطْبَعُ عَلَىٰ قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لَا يَسْمَعُونَ

Агар муносиб кўрсак буларга ҳам гуноҳлари туфайли бало-мусибат бериб, (ҳақ) гапни эшитолмайдиган қилиб қалбларида янги бир шакл пайдо қилиб қўйишимиз, эски эгаларидан кейин бу ер(лар)га меросхўр бўлганларни тўғри йўлга солмадими?

(Аъроф 7/101)

تِلْكَ الْقُرَىٰ نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنبَائِهَا ۚ وَلَقَدْ جَاءَتْهُمْ رُسُلُهُم بِالْبَيِّنَاتِ فَمَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا بِمَا كَذَّبُوا مِن قَبْلُ ۚ كَذَٰلِكَ يَطْبَعُ اللَّـهُ عَلَىٰ قُلُوبِ الْكَافِرِينَ

Мана шу юртларнинг хабарларидан сенга айтиб беряпмиз. Уларга элчилар очиқ ҳужжатлар билан келган. Бироқ, илгари ёлғончига чиқарганлиги учун, кейинчалик ишонишга ёндошмадилар. Ишонмайдиган (кофир)ларнинг қалбида Аллоҳ мана шундай шакл пайдо қилиб қўяди.

(Аъроф 7/102)

وَمَا وَجَدْنَا لِأَكْثَرِهِم مِّنْ عَهْدٍ ۖ وَإِن وَجَدْنَا أَكْثَرَهُمْ لَفَاسِقِينَ

Уларнинг кўпчилигини берган сўзида туришини кўрмадик. Аксинча, уларни кўпчилигини йўлдан чиқувчи-фосиқ эканини кўрдик.

(Аъроф 7/103)

ثُمَّ بَعَثْنَا مِن بَعْدِهِم مُّوسَىٰ بِآيَاتِنَا إِلَىٰ فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِ فَظَلَمُوا بِهَا ۖ فَانظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُفْسِدِينَ

(Булардан) сўнг Фиръавн ва унинг етакчи одамларига Мусони оятларимиз билан юбордик. Улар (ҳам) оятларимизга нисбатан ҳақсизлик қилишди. Энди, ўша бузғунчиларнинг оқибати қандай бўлганига қара.

(Аъроф 7/104)

وَقَالَ مُوسَىٰ يَا فِرْعَوْنُ إِنِّي رَسُولٌ مِّن رَّبِّ الْعَالَمِينَ

Мусо айтдики: “Эй Фиръавн! Мен ростдан борлиқларни яратган Эгасининг элчисиман.

(Аъроф 7/105)

حَقِيقٌ عَلَىٰ أَن لَّا أَقُولَ عَلَى اللَّـهِ إِلَّا الْحَقَّ ۚ قَدْ جِئْتُكُم بِبَيِّنَةٍ مِّن رَّبِّكُمْ فَأَرْسِلْ مَعِيَ بَنِي إِسْرَائِيلَ

Вазифам – Аллоҳ ҳақида фақат ҳақиқатни гапиришдир. Сизларга яратган Эгангиздан очиқ ҳужжат келтирдим. Исроил авлодини мен билан бирга қўйиб юбор.”

(Аъроф 7/106)

قَالَ إِن كُنتَ جِئْتَ بِآيَةٍ فَأْتِ بِهَا إِن كُنتَ مِنَ الصَّادِقِينَ

Фиръавн айтдики: “Агар бир оят-мўжиза келтирган бўлсанг уни ўртага қўй, ростгўйлардан бўлсанг албатта.”

(Аъроф 7/107)

فَأَلْقَىٰ عَصَاهُ فَإِذَا هِيَ ثُعْبَانٌ مُّبِينٌ

Шунда, Мусо ҳассасини ташлади, у ўша заҳоти очиқчасига катта илон бўлди-қолди.

(Аъроф 7/108)

وَنَزَعَ يَدَهُ فَإِذَا هِيَ بَيْضَاءُ لِلنَّاظِرِينَ

Қўлини чиқарганида, қараганлар учун қўли оппоқ бўлди-қолди.

(Аъроф 7/109)

قَالَ الْمَلَأُ مِن قَوْمِ فِرْعَوْنَ إِنَّ هَـٰذَا لَسَاحِرٌ عَلِيمٌ

Фиръавн халқининг етакчилари: “Бу аниқ бир билимдон сеҳргар!

(Аъроф 7/110)

يُرِيدُ أَن يُخْرِجَكُم مِّنْ أَرْضِكُمْ ۖ فَمَاذَا تَأْمُرُونَ

Сизларни ватанингиздан чиқариб юбормоқчи”, деганида, (Фиръавн): “Унда нима буюрасизлар[66]”, деди.

(Аъроф 7/111)

قَالُوا أَرْجِهْ وَأَخَاهُ وَأَرْسِلْ فِي الْمَدَائِنِ حَاشِرِينَ

Улар: “Мусо ва биродарига ҳозирча тегма, шаҳарларга одам тўплайдиган кишиларни юбор.

(Аъроф 7/112)

يَأْتُوكَ بِكُلِّ سَاحِرٍ عَلِيمٍ

Сенга билимдон сеҳргарларнинг барини олиб келсин”, дедилар.

(Аъроф 7/113)

وَجَاءَ السَّحَرَةُ فِرْعَوْنَ قَالُوا إِنَّ لَنَا لَأَجْرًا إِن كُنَّا نَحْنُ الْغَالِبِينَ

Сеҳргарлар Фиръавнга келиб: “Агар биз ғолиб келсак, бизга аниқ мукофот бор-а?”, дейишди.

(Аъроф 7/114)

قَالَ نَعَمْ وَإِنَّكُمْ لَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ

Фиръавн (уларга): “Ҳа, албатта. Сизлар менинг энг яқин кишиларимдан бўласиз”, деди.

(Аъроф 7/115)

قَالُوا يَا مُوسَىٰ إِمَّا أَن تُلْقِيَ وَإِمَّا أَن نَّكُونَ نَحْنُ الْمُلْقِينَ

(Сеҳргарлар): “Эй Мусо! Сен ташлайсанми, ёки биз ташайликми?”- деди.

(Аъроф 7/116)

قَالَ أَلْقُوا ۖ فَلَمَّا أَلْقَوْا سَحَرُوا أَعْيُنَ النَّاسِ وَاسْتَرْهَبُوهُمْ وَجَاءُوا بِسِحْرٍ عَظِيمٍ

“Сизлар ташлайверинглар”, деди (Мусо). Улар ташлаб инсонларнинг кўзларини сеҳрлади (алдади), уларни чўчитди ва катта сеҳр (ўйин) кўрсатдилар.

(Аъроф 7/117)

وَأَوْحَيْنَا إِلَىٰ مُوسَىٰ أَنْ أَلْقِ عَصَاكَ ۖ فَإِذَا هِيَ تَلْقَفُ مَا يَأْفِكُونَ

Мусога: “Ҳассангни ташла”, деб ваҳий қилдик. Ташлаши биланоқ (ҳасса илонга айланиб[67]) уларнинг уйдирма-найрангларини ютиб юборди.

(Аъроф 7/118)

فَوَقَعَ الْحَقُّ وَبَطَلَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ

Шу билан, ҳақиқат ўртага чиқди ва қилмишлари барбод бўлди.

(Аъроф 7/119)

فَغُلِبُوا هُنَالِكَ وَانقَلَبُوا صَاغِرِينَ

Ўша ерда енгилдилар ва обрў-эътиборсизлашдилар[68].

(Аъроф 7/120)

وَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ سَاجِدِينَ

Сеҳргарлар эса, ўзларини тута олмай саждага кетдилар.

(Аъроф 7/121)

قَالُوا آمَنَّا بِرَبِّ الْعَالَمِينَ

Кўзбўямачи-сеҳргарлар: “Борлиқларнинг Эгасига ишондик”, дедилар.

(Аъроф 7/122)

رَبِّ مُوسَىٰ وَهَارُونَ

“Мусо ва Ҳоруннинг яратган Эгасига…”

(Аъроф 7/123)

قَالَ فِرْعَوْنُ آمَنتُم بِهِ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ ۖ إِنَّ هَـٰذَا لَمَكْرٌ مَّكَرْتُمُوهُ فِي الْمَدِينَةِ لِتُخْرِجُوا مِنْهَا أَهْلَهَا ۖ فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ

Фиръавн айтдики: “Мен сизларга рухсат бермай туриб унга ишондингизми? Демак, бу – аҳолисини чиқариб юбориш учун шаҳарда тузган режангиз экан-да. Яқинда билиб оласизлар!

(Аъроф 7/124)

لَأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُم مِّنْ خِلَافٍ ثُمَّ لَأُصَلِّبَنَّكُمْ أَجْمَعِينَ

Қўл-оёқларингизни қарама-қарши кестириб, кейин ҳаммангизни остираман” (деди Фиръавн).

(Аъроф 7/125)

قَالُوا إِنَّا إِلَىٰ رَبِّنَا مُنقَلِبُونَ

Улар айтдиларки: “Шубҳасиз, биз ҳақиқий Эгамизга қайтамиз.

(Аъроф 7/126)

وَمَا تَنقِمُ مِنَّا إِلَّا أَنْ آمَنَّا بِآيَاتِ رَبِّنَا لَمَّا جَاءَتْنَا ۚ رَبَّنَا أَفْرِغْ عَلَيْنَا صَبْرًا وَتَوَفَّنَا مُسْلِمِينَ

Ҳақиқий Эгамизнинг бизга келган оятларига ишонганимиз учунгина бизга ёмонлик қилиб ўчакишяпсан. Эй ҳақиқий Эгамиз! Бизга сабр-бардош “ёғдиргин”[69], жонимизни мусулмон[70] ҳолатимизда ол.”

(Аъроф 7/127)

وَقَالَ الْمَلَأُ مِن قَوْمِ فِرْعَوْنَ أَتَذَرُ مُوسَىٰ وَقَوْمَهُ لِيُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ وَيَذَرَكَ وَآلِهَتَكَ ۚ قَالَ سَنُقَتِّلُ أَبْنَاءَهُمْ وَنَسْتَحْيِي نِسَاءَهُمْ وَإِنَّا فَوْقَهُمْ قَاهِرُونَ

Фиръавн халқининг етакчилари: “Мусо ва унинг халқини бу улкада бузғунчилик қилишига қўйиб берасанми? Сени ва илоҳларингни ташлаб кетишига-я?”, дейишди. (Шунда) Фиръавн: “Уларнинг ўғилларини ўлдиргизиб, аёл-қизларини тирик қолдирамиз. Биз уларнинг устидан мутлақ ҳукмронмиз”, деди.

(Аъроф 7/128)

قَالَ مُوسَىٰ لِقَوْمِهِ اسْتَعِينُوا بِاللَّـهِ وَاصْبِرُوا ۖ إِنَّ الْأَرْضَ لِلَّـهِ يُورِثُهَا مَن يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ ۖ وَالْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ

Мусо ўз халқига: “Аллоҳдан ёрдам сўранглар ва чиданглар. Бу ер Аллоҳники, қулларидан муносиб бўлганига бу ерни мерос қилиб беради. Яхши оқибат[71] гуноҳлардан сақланувчилар учундир”, деди.

(Аъроф 7/129)

قَالُوا أُوذِينَا مِن قَبْلِ أَن تَأْتِيَنَا وَمِن بَعْدِ مَا جِئْتَنَا ۚ قَالَ عَسَىٰ رَبُّكُمْ أَن يُهْلِكَ عَدُوَّكُمْ وَيَسْتَخْلِفَكُمْ فِي الْأَرْضِ فَيَنظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ

Мусонинг халқи: “(Эй Мусо!) Бизга келишингдан олдин ҳам, келганингдан кейин ҳам (барибир) азият кўряпмиз”, дейишди. (Шунда) Мусо: “Балки яратган Эгангиз душманларингизни ҳалок қилиб, сизларни бу ерда уларнинг ўрнига келтириб қўйиши мумкин. Кейин сизларни нима қилишингизга қарайди”, деди.

(Аъроф 7/130)

وَلَقَدْ أَخَذْنَا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِينَ وَنَقْصٍ مِّنَ الثَّمَرَاتِ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ

Зора (оятлардан) эслатма олишар деб, Фиръавн хонадонини йилларча қурғоқчилик ва қаҳатчиликка тутдик.

(Аъроф 7/131)

فَإِذَا جَاءَتْهُمُ الْحَسَنَةُ قَالُوا لَنَا هَـٰذِهِ ۖ وَإِن تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَطَّيَّرُوا بِمُوسَىٰ وَمَن مَّعَهُ ۗ أَلَا إِنَّمَا طَائِرُهُمْ عِندَ اللَّـهِ وَلَـٰكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ

Уларга яхшилик келганида: “Биз бунга ҳақлимиз”, дейишди. Ёмонликка дучор бўлишганида эса, бахтсизлигига Мусо ва унинг ёнидагиларни сабабчи қилишди. Билиб қўйингларки, кўпчилиги билмаса-да, уларнинг бахтсизлиги фақат Аллоҳ наздидан[72].

(Аъроф 7/132)

وَقَالُوا مَهْمَا تَأْتِنَا بِهِ مِنْ آيَةٍ لِّتَسْحَرَنَا بِهَا فَمَا نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ

Ва улар: “(Эй Мусо!) Бизни сеҳрлаш учун қандай оят-мўжиза келтирсанг-да, сенга барибир ишонмаймиз”, дейишди.

(Аъроф 7/133)

فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمُ الطُّوفَانَ وَالْجَرَادَ وَالْقُمَّلَ وَالضَّفَادِعَ وَالدَّمَ آيَاتٍ مُّفَصَّلَاتٍ فَاسْتَكْبَرُوا وَكَانُوا قَوْمًا مُّجْرِمِينَ

Шунда, уларга сув тошқини, чигирткалар, бит-бургалар, бақалар ва қонни алоҳида оят-мўжиза қилиб юбордик. Шунда ҳам каттазанглик қилдилар ва жиноятчи халқ бўлди-қолдилар.

(Аъроф 7/134)

وَلَمَّا وَقَعَ عَلَيْهِمُ الرِّجْزُ قَالُوا يَا مُوسَى ادْعُ لَنَا رَبَّكَ بِمَا عَهِدَ عِندَكَ ۖ لَئِن كَشَفْتَ عَنَّا الرِّجْزَ لَنُؤْمِنَنَّ لَكَ وَلَنُرْسِلَنَّ مَعَكَ بَنِي إِسْرَائِيلَ

Уларга ҳар сафар жазо келганида: “Эй Мусо! Сенга берган сўзига кўра, яратган Эганга биз учун дуо қил! Агар шу жазони биздан олиб ташласа, сенга аниқ  ишонамиз ва Исроил авлодини сен билан бирга қўйиб юборамиз”, дейишган.

(Аъроф 7/135)

فَلَمَّا كَشَفْنَا عَنْهُمُ الرِّجْزَ إِلَىٰ أَجَلٍ هُم بَالِغُوهُ إِذَا هُمْ يَنكُثُونَ

Улардан ҳар сафар жазони ўзлари етиб борадиган муддатгача олиб ташлаганимизда, ўша заҳоти сўзларидан қайтардилар.

(Аъроф 7/136)

فَانتَقَمْنَا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْنَاهُمْ فِي الْيَمِّ بِأَنَّهُمْ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَكَانُوا عَنْهَا غَافِلِينَ

Ниҳоят уларга керакли жазони бердик – оятларимизни ёлғонга чиқаргани ҳамда унга бепарво бўлгани учун уларни денгизга чўктириб юбордик.

(Аъроф 7/137)

وَأَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِينَ كَانُواْ يُسْتَضْعَفُونَ مَشَارِقَ الأَرْضِ وَمَغَارِبَهَا الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا وَتَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ الْحُسْنَى عَلَى بَنِي إِسْرَآئِيلَ بِمَا صَبَرُواْ وَدَمَّرْنَا مَا كَانَ يَصْنَعُ فِرْعَوْنُ وَقَوْمُهُ وَمَا كَانُواْ يَعْرِشُونَ

Баракатли қилиб қўйганимиз ўша заминнинг машриқу мағрибларини эзилиб жафокаш бўлган халққа ўзлаштириб бердик. Исроил авлоди сабр-бардош кўрсатгани учун, яратган Эгангни уларга берган гўзал сўзи амалга ошди[73]. Фиръавн ва халқи санъат ила қилган ишларини ва юксалтирган барча нарсаларини[74] йўқ қилдик.

(Аъроф 7/138)

وَجَاوَزْنَا بِبَنِي إِسْرَائِيلَ الْبَحْرَ فَأَتَوْا عَلَىٰ قَوْمٍ يَعْكُفُونَ عَلَىٰ أَصْنَامٍ لَّهُمْ ۚ قَالُوا يَا مُوسَى اجْعَل لَّنَا إِلَـٰهًا كَمَا لَهُمْ آلِهَةٌ ۚ قَالَ إِنَّكُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ

Исроил авлодини денгиздан ўтказдик. Кейин улар бутларига таъзимда турадиган халқ тепасига келиб қолишиб: “Эй Мусо! Бизга ҳам уларни илоҳларига ўхшаш бир илоҳ ташкиллаштириб бергин”, дейишди. (Шунда) Мусо: “Сизлар ростдан ҳам ўзини билмас-жоҳил халқ[75] экансиз!

(Аъроф 7/139)

إِنَّ هَـٰؤُلَاءِ مُتَبَّرٌ مَّا هُمْ فِيهِ وَبَاطِلٌ مَّا كَانُوا يَعْمَلُونَ

Булар еътиқод қилаётган дин барбот, қилаётган амаллари эса ботил (беҳуда)дир”, деди.

(Аъроф 7/140)

قَالَ أَغَيْرَ اللَّـهِ أَبْغِيكُمْ إِلَـٰهًا وَهُوَ فَضَّلَكُمْ عَلَى الْعَالَمِينَ

“Сизларга Аллоҳдан бошқа тангри ахтарайми? Ахир, сизларни замондошларингиздан устун қилиб қўйган Удир!”, деди Мусо.

(Аъроф 7/141)

وَإِذْ أَنجَيْنَاكُم مِّنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذَابِ ۖ يُقَتِّلُونَ أَبْنَاءَكُمْ وَيَسْتَحْيُونَ نِسَاءَكُمْ ۚ وَفِي ذَٰلِكُم بَلَاءٌ مِّن رَّبِّكُمْ عَظِيمٌ

Ўз вақтида сизларни Фиръавн хонадонидан қутқариб қолганмиз. Улар сизларга ёмон азоб беришга уринишар – ўғлиларингизни ўлдиртириб, аёл-қизларингизни тирик қолдирмоқчи бўлишарди. Бу иш ичида яратган Эгангизнинг катта бир имтиҳони бўлган.

(Аъроф 7/142)

وَوَاعَدْنَا مُوسَىٰ ثَلَاثِينَ لَيْلَةً وَأَتْمَمْنَاهَا بِعَشْرٍ فَتَمَّ مِيقَاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً ۚ وَقَالَ مُوسَىٰ لِأَخِيهِ هَارُونَ اخْلُفْنِي فِي قَوْمِي وَأَصْلِحْ وَلَا تَتَّبِعْ سَبِيلَ الْمُفْسِدِينَ

Мусо билан ўттиз кеча сўзлашиб, уни яна ўн (кеча) билан тамомладик. Шундай қилиб, Эгаси тайинлаган вақти тўлиқ қирқ кеча бўлди. (Тоққа кетишидан олдин) Мусо биродари Ҳорунга: “Сен халқим орасида мени ўрнимда қолиб ислоҳ қилиб тур, бузғунчиларнинг йўлига эргашма”, деди.

(Аъроф 7/143)

وَلَمَّا جَاءَ مُوسَىٰ لِمِيقَاتِنَا وَكَلَّمَهُ رَبُّهُ قَالَ رَبِّ أَرِنِي أَنظُرْ إِلَيْكَ ۚ قَالَ لَن تَرَانِي وَلَـٰكِنِ انظُرْ إِلَى الْجَبَلِ فَإِنِ اسْتَقَرَّ مَكَانَهُ فَسَوْفَ تَرَانِي ۚ فَلَمَّا تَجَلَّىٰ رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَكًّا وَخَرَّ مُوسَىٰ صَعِقًا ۚ فَلَمَّا أَفَاقَ قَالَ سُبْحَانَكَ تُبْتُ إِلَيْكَ وَأَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِينَ

Мусо биз тайинлаган вақтда келиб, Эгаси у билан гаплашганда, у: “Эй Эгам! Менга Ўзингни кўрсат, Сенга қарай!”, деди. Эгаси унга: “Мени кўра олмайсан, лекин шу тоққа қара, агар тоғ ўрнида тура олса Мени кўра оласан”, деди. Робби у тоққа тажалли қилганида, тоғни тўзитиб ташлади, Мусо эса ҳушидан кетиб йиқилди. Ўзига келганида: “Сенга чин кўнглимдан бўйсунаман, Сенга тавба қилдим, мен мўминларнинг аввалгиси (пешвоси)ман”, деди.

(Аъроф 7/144)

قَالَ يَا مُوسَىٰ إِنِّي اصْطَفَيْتُكَ عَلَى النَّاسِ بِرِسَالَاتِي وَبِكَلَامِي فَخُذْ مَا آتَيْتُكَ وَكُن مِّنَ الشَّاكِرِينَ

Аллоҳ айтди: “Эй Мусо! Рисолаларим[76] ва сен билан гаплашишим сабабли сени ростдан ҳам инсонларга нисбатан танланган қилдим. Шундай экан, сенга берганимни олгин-да, вазифасини адо этувчилардан бўл.”

(Аъроф 7/145)

وَكَتَبْنَا لَهُ فِي الْأَلْوَاحِ مِن كُلِّ شَيْءٍ مَّوْعِظَةً وَتَفْصِيلًا لِّكُلِّ شَيْءٍ فَخُذْهَا بِقُوَّةٍ وَأْمُرْ قَوْمَكَ يَأْخُذُوا بِأَحْسَنِهَا ۚ سَأُرِيكُمْ دَارَ الْفَاسِقِينَ

Биз унга (Тавротдаги) лавҳаларда ҳар нарсага алоқадор насиҳат ва ҳар нарсанинг тафсилотини ёзиб бериб, (кейин): “Буларни маҳкам тут, халқингга ҳам буюр – энг чиройли шаклда тутсинлар. Сизларга яқинда йўлдан чиққанларнинг юрти (Миср)ни[77] кўрсатаман”, деган.

(Аъроф 7/146)

سَأَصْرِفُ عَنْ آيَاتِيَ الَّذِينَ يَتَكَبَّرُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَإِن يَرَوْا كُلَّ آيَةٍ لَّا يُؤْمِنُوا بِهَا وَإِن يَرَوْا سَبِيلَ الرُّشْدِ لَا يَتَّخِذُوهُ سَبِيلًا وَإِن يَرَوْا سَبِيلَ الْغَيِّ يَتَّخِذُوهُ سَبِيلًا ۚ ذَٰلِكَ بِأَنَّهُمْ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَكَانُوا عَنْهَا غَافِلِينَ

Ер юзида ноҳақлик ила катта кетиб юрганларни оятларимдан шундай буриб қўяманки, агар барча оятларни кўрсалар ҳам ишонмайдилар. Етуклик йўлини кўрсалар ўзига йўл қилиб олмай, янглиш-хато йўлни кўриб, уни ўзларига йўл қилиб оладилар. Оятларимизни ёлғонга чиқаргани ва уларга бепарво бўлишгани учун шундай бўлади.

(Аъроф 7/147)

وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَلِقَاءِ الْآخِرَةِ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ ۚ هَلْ يُجْزَوْنَ إِلَّا مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ

Оятларимизни ва охират кунидаги учрашувни ёлғонга чиқарганларнинг қилган (ўзича яхши) ишлари беҳуда бўлиб кетади. Уларга қилмишларидан бошқа жазо берилармиди[78]?!

(Аъроф 7/148)

وَاتَّخَذَ قَوْمُ مُوسَىٰ مِن بَعْدِهِ مِنْ حُلِيِّهِمْ عِجْلًا جَسَدًا لَّهُ خُوَارٌ ۚ أَلَمْ يَرَوْا أَنَّهُ لَا يُكَلِّمُهُمْ وَلَا يَهْدِيهِمْ سَبِيلًا ۘ اتَّخَذُوهُ وَكَانُوا ظَالِمِينَ

Мусодан кейин унинг халқи зийнатланган ва маърайдиган бузоқ ҳайкалини илоҳлаштириб олдилар. Ахир, уни гапира олмаслигини ва уларга йўл кўрсата олмаслигини билишмасмиди? Уни илоҳлаштириб олиб, ҳақсизлик қилувчи (золим) бўлдилар.

(Аъроф 7/149)

وَلَمَّا سُقِطَ فِي أَيْدِيهِمْ وَرَأَوْا أَنَّهُمْ قَدْ ضَلُّوا قَالُوا لَئِن لَّمْ يَرْحَمْنَا رَبُّنَا وَيَغْفِرْ لَنَا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ

Қилмишидан қаттиқ афсусланиб[79], аниқ адашганлигини кўргач: “Агар Эгамиз бизга яхшилик қилмаса ва бизни (гуноҳу жазомиздан) кечмаса, аниқ зиён кўрувчилар бўлиб қоламиз”, деб қолишди.

(Аъроф 7/150)

وَلَمَّا رَجَعَ مُوسَىٰ إِلَىٰ قَوْمِهِ غَضْبَانَ أَسِفًا قَالَ بِئْسَمَا خَلَفْتُمُونِي مِن بَعْدِي ۖ أَعَجِلْتُمْ أَمْرَ رَبِّكُمْ ۖ وَأَلْقَى الْأَلْوَاحَ وَأَخَذَ بِرَأْسِ أَخِيهِ يَجُرُّهُ إِلَيْهِ ۚ قَالَ ابْنَ أُمَّ إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونِي وَكَادُوا يَقْتُلُونَنِي فَلَا تُشْمِتْ بِيَ الْأَعْدَاءَ وَلَا تَجْعَلْنِي مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ

Мусо халқига ғазабланган ва ачинган ҳолда қайтиб: “Мендан кейин ортимдан жуда ёмон иш қилибсизлар[80]! Яратган Эгангизнинг (жазолаш) амрига шошқалоқлик қилдиларингми?”, деди-да, (қўлидаги) лавҳаларни ташлади ва биродарини[81] сочидан ушлаб ўзига тортди. Биродари (Ҳорун) айтдики: “Эй онамнинг ўғли! Бу халқ мени хўрлади – ўлдириб қўйишига сал қолди. Энди сен ҳам мени душманларга кулгу қилма. Мени бу золимларга қўшма!”

(Аъроф 7/151)

قَالَ رَبِّ اغْفِرْ لِي وَلِأَخِي وَأَدْخِلْنَا فِي رَحْمَتِكَ ۖ وَأَنتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ

Мусо (дуода) шундай деди: “Эй Эгам! Мени ҳам биродаримни ҳам (гуноҳу жазомиздан) кечгин. Бизни яхшилигинг ичра қолдир. Яхшилик қилувчиларнинг энг яхшиси Сенсан.”

(Аъроф 7/152)

إِنَّ الَّذِينَ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ سَيَنَالُهُمْ غَضَبٌ مِّن رَّبِّهِمْ وَذِلَّةٌ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا ۚ وَكَذَٰلِكَ نَجْزِي الْمُفْتَرِينَ

Бузоқни илоҳлаштириб олганларга албатта яратган Эгасидан норизолик ва дунёда хору зорлик етади. Бўҳтончиларни шундай жазолаймиз.

(Аъроф 7/153)

وَالَّذِينَ عَمِلُوا السَّيِّئَاتِ ثُمَّ تَابُوا مِن بَعْدِهَا وَآمَنُوا إِنَّ رَبَّكَ مِن بَعْدِهَا لَغَفُورٌ رَّحِيمٌ

Ёмонликларни қилиб қўйиб[82], кейин тавба қилган ва Аллоҳга ишониб-суянганларга келсак, бундан кейин албатта, яратган Эганг (гуноҳу жазодан) кечиб юборади, эзгулик ва неъмат улашади.

(Аъроф 7/154)

وَلَمَّا سَكَتَ عَن مُّوسَى الْغَضَبُ أَخَذَ الْأَلْوَاحَ ۖ وَفِي نُسْخَتِهَا هُدًى وَرَحْمَةٌ لِّلَّذِينَ هُمْ لِرَبِّهِمْ يَرْهَبُونَ

Мусонинг ғазаби сўнганида лавҳаларни олди. Улардаги бир битикда “(Бу лавҳалар) яратган Эгасидан қўрқадиганлар учун (тўғри йўл кўрсатувчи) қўлланма ва раҳматдир”, деб ёзилган эди.

(Аъроф 7/155)

وَاخْتَارَ مُوسَىٰ قَوْمَهُ سَبْعِينَ رَجُلًا لِّمِيقَاتِنَا ۖ فَلَمَّا أَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ قَالَ رَبِّ لَوْ شِئْتَ أَهْلَكْتَهُم مِّن قَبْلُ وَإِيَّايَ ۖ أَتُهْلِكُنَا بِمَا فَعَلَ السُّفَهَاءُ مِنَّا ۖ إِنْ هِيَ إِلَّا فِتْنَتُكَ تُضِلُّ بِهَا مَن تَشَاءُ وَتَهْدِي مَن تَشَاءُ ۖ أَنتَ وَلِيُّنَا فَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا ۖ وَأَنتَ خَيْرُ الْغَافِرِينَ

Мусо биз тайинлаган вақт учун халқидан етмиш кишини танлаб олди. Кейин уларни у шиддатли зилзила босганида Мусо шундай деди: “Эй эгам! Агар раво кўрсанг уларни ҳам мени ҳам бундан олдин-ла ҳалок[83] қилардинг. Ичимиздаги аҳмоқларнинг қилмиши сабаб бизни ҳалок қиласанми? Бу – имтиҳонингдан бошқа нарса эмас. У орқали Сен залолатга муносиб кўранингни залолатда қолдирасан, тўғри йўлга муносиб кўрганингни тўғри йўлда қолдирасан. Бизни бошқариб идора қилувчимиз Сенсан. Бизни (гуноҳу жазомиздан) кечгин, бизга яхшилик улаш. (Гуноҳу жазодан) энг яхши кечувчи Сенсан.

(Аъроф 7/156)

وَاكْتُبْ لَنَا فِي هَـٰذِهِ الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ إِنَّا هُدْنَا إِلَيْكَ ۚ قَالَ عَذَابِي أُصِيبُ بِهِ مَنْ أَشَاءُ ۖ وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ ۚ فَسَأَكْتُبُهَا لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَالَّذِينَ هُم بِآيَاتِنَا يُؤْمِنُونَ

Бу дунёда ҳам охиратда ҳам бизга гўзаллик ёз, шубҳасизки, биз Сенга йўналдик.” Аллоҳ шундай деди: “Азобимни – кимга лойиқ кўрсам шунга бераман[84] Яхшилигим ҳар нарсага етиб-ортади.[85] Уни гуноҳлардан сақланадиган, закот берадиган ва оятларимга ишониб-суянадиганлар учун ёзиб қўяман.”

(Аъроф 7/157)

الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ الَّذِي يَجِدُونَهُ مَكْتُوبًا عِندَهُمْ فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنجِيلِ يَأْمُرُهُم بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَاهُمْ عَنِ الْمُنكَرِ وَيُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّبَاتِ وَيُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبَائِثَ وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالْأَغْلَالَ الَّتِي كَانَتْ عَلَيْهِمْ ۚ فَالَّذِينَ آمَنُوا بِهِ وَعَزَّرُوهُ وَنَصَرُوهُ وَاتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِي أُنزِلَ مَعَهُ ۙ أُولَـٰئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ

Ўзларидаги Таврот ва Инжилда ёзиб қўйилганини кўрган, уларни маъруфга буюриб, мункардан қайтарадиган, покиза нарсаларни ҳалол қилиб, нопок нарсаларни ҳаром қиладиган, улардан оғир аҳднома[86] ва зиммаларидаги қийинчилиларни олиб ташлайдиган – уммий[87] пайғамбар бўлган элчига эргашаётганлар, энди кимки унга ишонса, уни қўллаб қувватласа, унга ёрдам берса ва у билан юборилган нур (китоб)га амал қилса, ана шулар нажот топувчилардир.

(Аъроф 7/158)

قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنِّي رَسُولُ اللَّـهِ إِلَيْكُمْ جَمِيعًا الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ ۖ لَا إِلَـٰهَ إِلَّا هُوَ يُحْيِي وَيُمِيتُ ۖ فَآمِنُوا بِاللَّـهِ وَرَسُولِهِ النَّبِيِّ الْأُمِّيِّ الَّذِي يُؤْمِنُ بِاللَّـهِ وَكَلِمَاتِهِ وَاتَّبِعُوهُ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ

(Эй Муҳаммад!) Айт: “Эй инсонлар! Ҳақиқатда мен сизларни барчангизга – осмонлар ва ернинг ҳукмронлиги Уники бўлган – Аллоҳ тарафидан юборилган элчиман. Қуллик қилинишга ҳақли ягона зот Удир, тирикликни ҳам У беради, ўлимни ҳам У беради. Шундай экан, Аллоҳга ҳам ишонинглар, Аллоҳга ва Унинг сўзларига ишониб-суянадиган уммий пайғамбар[88] бўлган элчига ҳам ишонинглар ва унга эргашингларки, шояд тўғри йўлда бардавом бўласизлар.”

(Аъроф 7/159)

وَمِن قَوْمِ مُوسَىٰ أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ

Мусонинг халқи орасида ҳақ (китоб) билан тўғри йўл кўрсатадиган ва у билан адолат ўрнатадиган жамоа бўлган.

(Аъроф 7/160)

وَقَطَّعْنَاهُمُ اثْنَتَيْ عَشْرَةَ أَسْبَاطًا أُمَمًا ۚ وَأَوْحَيْنَا إِلَىٰ مُوسَىٰ إِذِ اسْتَسْقَاهُ قَوْمُهُ أَنِ اضْرِب بِّعَصَاكَ الْحَجَرَ ۖ فَانبَجَسَتْ مِنْهُ اثْنَتَا عَشْرَةَ عَيْنًا ۖ قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُنَاسٍ مَّشْرَبَهُمْ ۚ وَظَلَّلْنَا عَلَيْهِمُ الْغَمَامَ وَأَنزَلْنَا عَلَيْهِمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوَىٰ ۖ كُلُوا مِن طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ ۚ وَمَا ظَلَمُونَا وَلَـٰكِن كَانُوا أَنفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ

Биз уларни алоҳида умматлар ҳолатида ўн икки қабилага айирганмиз. Мусони халқи ундан сув талаб қилган вақтда Биз унга: “Ҳассанг билан мана шу тошга ур”, деб ваҳий қилдик. Ундан ўн иккита булоқ (қа етарли сув) отилиб чиқди. Ҳар бир қабила ўзини сув ичадиган ерини билиб олди. Тепаларида булутларни соябон қилдик ва қудрат ҳолваси билан бедана бериб: “Биз сизларга эриштирган нарсаларнинг покизаларидан енглар”, дедик[89]. Улар (қилган ишлари билан) Бизга зулм қилмади, балки ўзларига зулм қилди.

(Аъроф 7/161)

وَإِذْ قِيلَ لَهُمُ اسْكُنُوا هَـٰذِهِ الْقَرْيَةَ وَكُلُوا مِنْهَا حَيْثُ شِئْتُمْ وَقُولُوا حِطَّةٌ وَادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا نَّغْفِرْ لَكُمْ خَطِيئَاتِكُمْ ۚ سَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ

Ўз вақтида уларга: “Шу юртга жойлашиб, ёқтирган жойингиздан еяверинглар, “Гуноҳ юкимизни кечир”, денглар ва дарвозасидан бош эгиб кирингларки, хатоларингизни кечирамиз. Муҳсинларга (мукофотини) ортиғи билан берамиз”, дейилган.

(Аъроф 7/162)

فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ قَوْلًا غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ رِجْزًا مِّنَ السَّمَاءِ بِمَا كَانُوا يَظْلِمُونَ

Ораларидаги золимлар уларга айтилган сўзни ўрнига бошқа сўзни айтдилар[90]. Қилган ҳақсизлиги учун уларга осмондан жазо юбордик.

(Аъроф 7/163)

وَاسْأَلْهُمْ عَنِ الْقَرْيَةِ الَّتِي كَانَتْ حَاضِرَةَ الْبَحْرِ إِذْ يَعْدُونَ فِي السَّبْتِ إِذْ تَأْتِيهِمْ حِيتَانُهُمْ يَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعًا وَيَوْمَ لَا يَسْبِتُونَ ۙ لَا تَأْتِيهِمْ ۚ كَذَٰلِكَ نَبْلُوهُم بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ

Улардан денгиз бўйидаги юрт[91] ҳақида сўра. (Унинг халқи) бир вақтлар шанба кундаги тақиқни бузаётган эди. Чунки балиқлари ибодат билан ўткизиши керак бўлган шанба куни олдиларига тўп-тўп ҳолда келиб, шанба кунидан бошқа кунларда эса келмасди. Йўлдан чиққанлиги учун уларни шундай қаттиқ синаганмиз.

(Аъроф 7/164)

وَإِذْ قَالَتْ أُمَّةٌ مِّنْهُمْ لِمَ تَعِظُونَ قَوْمًا ۙ اللَّـهُ مُهْلِكُهُمْ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذَابًا شَدِيدًا ۖ قَالُوا مَعْذِرَةً إِلَىٰ رَبِّكُمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ

Ўшанда ораларидан бир жамоа (насиҳат қилаётганларга қараб): “Аллоҳ ҳалок қиладиган ёки қаттиқ азоблайдиган қавмга нега панд-насиҳат қиляпсизлар?” – деганида, улар: “Яратган Эгангизга нисбатан узримиз бўлиши[92] учун, ҳамда гуноҳлардан сақланиб қолишар деган умитда (насиҳат қиляпмиз)”, деб жавоб беришди.

(Аъроф 7/165)

فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ أَنجَيْنَا الَّذِينَ يَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ وَأَخَذْنَا الَّذِينَ ظَلَمُوا بِعَذَابٍ بَئِيسٍ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ

Уларга эслатилган вазифани унутиб юборишганида, ёмонликка қарши чиқадиганларни қутқариб қолдик, ҳақсизлик қилган (золим)ларни эса, йўлдан чиққани учун заҳмат берувчи азобга гирифтор қилдик.

(Аъроф 7/166)

فَلَمَّا عَتَوْا عَن مَّا نُهُوا عَنْهُ قُلْنَا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خَاسِئِينَ

Ўзларига тақиқланган ишларни қилмасликдан бош тортишганида, (уларга):  “Маймунлардек хор бўлинглар!”[93], деганмиз.

(Аъроф 7/167)

وَإِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكَ لَيَبْعَثَنَّ عَلَيْهِمْ إِلَىٰ يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَن يَسُومُهُمْ سُوءَ الْعَذَابِ ۗ إِنَّ رَبَّكَ لَسَرِيعُ الْعِقَابِ ۖ وَإِنَّهُ لَغَفُورٌ رَّحِيمٌ

Ўшанда яратган Эганг уларни тепасига қиёматгача уларни ёмон азоб билаб қийнаб турадиган кишиларни юбориб туришини эълон қилди. Шубҳасизки, яратган Эганг жазони тез беради, (тавба қилганлардан) гуноҳу жазони кечиб юборади ва эзгулик ва неъмат улашади.

(Аъроф 7/168)

وَقَطَّعْنَاهُمْ فِي الْأَرْضِ أُمَمًا ۖ مِّنْهُمُ الصَّالِحُونَ وَمِنْهُمْ دُونَ ذَٰلِكَ ۖ وَبَلَوْنَاهُم بِالْحَسَنَاتِ وَالسَّيِّئَاتِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ

Уларни ер юзида (турли) жамоаларга бўлдик. Ораларида яхшилари ҳам бўлган, ундай бўлмаганлари ҳам бўлган. Балки (жиноятчиликдан) қайтар деб, уларни яхшилигу ёмонликлар билан имтиҳон қилдик[94].

(Аъроф 7/169)

فَخَلَفَ مِن بَعْدِهِمْ خَلْفٌ وَرِثُوا الْكِتَابَ يَأْخُذُونَ عَرَضَ هَـٰذَا الْأَدْنَىٰ وَيَقُولُونَ سَيُغْفَرُ لَنَا وَإِن يَأْتِهِمْ عَرَضٌ مِّثْلُهُ يَأْخُذُوهُ ۚ أَلَمْ يُؤْخَذْ عَلَيْهِم مِّيثَاقُ الْكِتَابِ أَن لَّا يَقُولُوا عَلَى اللَّـهِ إِلَّا الْحَقَّ وَدَرَسُوا مَا فِيهِ ۗ وَالدَّارُ الْآخِرَةُ خَيْرٌ لِّلَّذِينَ يَتَّقُونَ ۗ أَفَلَا تَعْقِلُونَ

Улардан кейин (илоҳий) китобга меросчи бўлган насл келиб, (китобдаги ҳақни яшириш эвазига) бу дунё матоҳини (порани) олишни ва “Бизни гуноҳу жазомиздан кечиб юборилади[95]”, дейишни бошлади. Уларга яна шунча пора келса, уни ҳам олаверади. Ахир, китобда Аллоҳ ҳақида фақат ҳақни гапириши керак деб улардан сўз олинмаганмиди? Улар ундаги нарсани ўқиб-ўргандилар-ку!  Гуноҳдан сақланувчилар учун охират юрти яхшидир. Ақлингизни ишлатмайсизларми?!

(Аъроф 7/170)

وَالَّذِينَ يُمَسِّكُونَ بِالْكِتَابِ وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ إِنَّا لَا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُصْلِحِينَ

Китобга маҳкам боғланиб[96] намозни тўлиқ адо этадиганларга келсак, муслиҳларга[97] бериладиган ҳақ ва эвазни асло зое қилмаймиз.

(Аъроф 7/171)

وَإِذْ نَتَقْنَا الْجَبَلَ فَوْقَهُمْ كَأَنَّهُ ظُلَّةٌ وَظَنُّوا أَنَّهُ وَاقِعٌ بِهِمْ خُذُوا مَا آتَيْنَاكُم بِقُوَّةٍ وَاذْكُرُوا مَا فِيهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ

Бир куни (Тур)[98] тоғини уларнинг тепасига соябондек қилиб сурдик, улар уни тепасига ағдарилади деб ўйлади. Шунда (уларга): “Биз сизларга берган китобни маҳкам ушланглар ва ундаги нарсаларни ёдингиздан чиқармангларки, зора гуноҳлардан сақлансангизлар”, деганмиз.

(Аъроф 7/172)

وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلَىٰ أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ ۖ قَالُوا بَلَىٰ ۛ شَهِدْنَا ۛ أَنْ تَقُولُوا يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّا كُنَّا عَنْ هَٰذَا غَافِلِينَ

Яратган Эганг одам болаларидан – уларнинг белларидан ўзларининг наслларини олган вақтда[99] уларни ўзига ўзини гувоҳ қилдириб: “Мен сизларнинг яратган Эгангиз эмасманми?”- дейди. Улар: “Ҳа, Эгамизсан, биз бунга гувоҳ бўлдик”, дейди. Энди сизлар қиёмат куни: “Биз бундан бехабар эдик”, деёлмайсизлар.

(Аъроф 7/173)

أَوْ تَقُولُوا إِنَّمَا أَشْرَكَ آبَاؤُنَا مِنْ قَبْلُ وَكُنَّا ذُرِّيَّةً مِنْ بَعْدِهِمْ ۖ أَفَتُهْلِكُنَا بِمَا فَعَلَ الْمُبْطِلُونَ

Ёки: “(Биздан) илгари ота-боболаримиз мушриклик қилиб келган, биз эса улардан кейинги насллармиз. Энди, Сен ботилга қўл урувчиларнинг қилмишлари сабабли бизни ҳалок қиласанми?”- деб ҳам айтолмайсизлар[100].

(Аъроф 7/174)

وَكَذَٰلِكَ نُفَصِّلُ الْآيَاتِ وَلَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ

Оятларни мана шундай батафсил тушунтириб беряпмиз. Балки (оятларга) қайтишар.

(Аъроф 7/175)

وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِي آتَيْنَاهُ آيَاتِنَا فَانْسَلَخَ مِنْهَا فَأَتْبَعَهُ الشَّيْطَانُ فَكَانَ مِنَ الْغَاوِينَ

Унга оятларимизни берганимизда улардан узоқлашиб кетган (амал қилмаган), шунда шайтон уни ўзига эргаштириб олган, натижада нотўғри тушунчага эга (гумроҳ)лардан бўлиб қолган кишининг хабарини уларга айтиб бер[101].

(Аъроф 7/176)

وَلَوْ شِئْنَا لَرَفَعْنَاهُ بِهَا وَلَٰكِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَى الْأَرْضِ وَاتَّبَعَ هَوَاهُ ۚ فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ الْكَلْبِ إِنْ تَحْمِلْ عَلَيْهِ يَلْهَثْ أَوْ تَتْرُكْهُ يَلْهَثْ ۚ ذَٰلِكَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا ۚ فَاقْصُصِ الْقَصَصَ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ

Танлаш ишини Биз қилганимизда эди[102] у (оятлар) билан уни юксалтирардик. Лекин, у дунёга берилиб кетиб ўз орзу-истакларига эргашди. Унинг аҳволи итнинг аҳволи кабидир. Уни қувласанг ҳам тилини осилтириб ҳансирайверади, ёки уни тек қўйиб қўйсанг ҳам тилини осилтириб ҳансирайверади. Оятларимизни ёлғонга чиқарган кишиларнинг мисоли шудир! Бу воқеани айтиб бер, зора (ўйланиб) фирк қилишар.

(Аъроф 7/177)

سَاءَ مَثَلًا الْقَوْمُ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَأَنْفُسَهُمْ كَانُوا يَظْلِمُونَ

Оятларимизни ёлғонга чиқарганларнинг мисоли (аҳволи) қандай ҳам ёмон! Улар ўзига ўзи ҳақсизлик қилмоқда.

(Аъроф 7/178)

مَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِي ۖ وَمَنْ يُضْلِلْ فَأُولَٰئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ

Аллоҳ кимни ҳидоят қилса, у тўғри йўлдадир. Кимни адаштирса, хонавайрон бўлувчилар ўшалардир[103].

(Аъроф 7/179)

وَلَقَدْ ذَرَأْنَا لِجَهَنَّمَ كَثِيرًا مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ ۖ لَهُمْ قُلُوبٌ لَا يَفْقَهُونَ بِهَا وَلَهُمْ أَعْيُنٌ لَا يُبْصِرُونَ بِهَا وَلَهُمْ آذَانٌ لَا يَسْمَعُونَ بِهَا ۚ أُولَٰئِكَ كَالْأَنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ ۚ أُولَٰئِكَ هُمُ الْغَافِلُونَ

Жин ва инсон тоифасидан кўпчиликни жаҳаннам учун (ўтин бўлиб) етишишига[104] имкон бердик. Уларнинг қалблари бор-у, (лекин) у билан (ҳақиқатни) англамаяпти. Уларнинг кўзлари бор-у, (лекин) у билан (ҳақиқатни) кўрмаяпти. Уларнинг қулоқлари бор-у, (лекин) у билан (ҳақиқатни) эшитмаяпти[105]. Улар чорва ҳайвонлар кабидир. Аслида, ундан ҳам паст савияда. Ғофил-бехабарлар ўшалардир.

(Аъроф 7/180)

وَلِلَّهِ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَىٰ فَادْعُوهُ بِهَا ۖ وَذَرُوا الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي أَسْمَائِهِ ۚ سَيُجْزَوْنَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ

Энг чиройли исмлар (хусусиятлар) Аллоҳга тегишли. Унга улар билан дуо қилинглар. Аллоҳнинг исмлари ҳақида ҳаддан ошаётганларни тарк қилинглар. Қилмишларининг жазоси яқинда берилади[106].

(Аъроф 7/181)

وَمِمَّنْ خَلَقْنَا أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ

Биз яратган кишилар орасида ҳақ (китобимиз[107]) билан тўғри йўл кўрсатадиган ва у билан адолат ўрнатадиган уммат (доим) бўлади.

(Аъроф 7/182)

وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لَا يَعْلَمُونَ

Оятларимизни ёлғонга чиқарганларга келсак, уларни ўзлари билмаган тарафдан аста-секин ёмон оқибатга яқинлаштираверамиз.

(Аъроф 7/183)

وَأُمْلِي لَهُمْ ۚ إِنَّ كَيْدِي مَتِينٌ

Уларга муҳлат бераман[108]. Шубҳасизки, Менинг режам мустаҳкамдир.

(Аъроф 7/184)

أَوَلَمْ يَتَفَكَّرُوا ۗ مَا بِصَاحِبِهِمْ مِنْ جِنَّةٍ ۚ إِنْ هُوَ إِلَّا نَذِيرٌ مُبِينٌ

Ҳеч ўйлаб кўрмадиларми?! Суҳбатдоши (Муҳаммад)да ҳеч қандай телбалик йўқ! У очиқ-ойдин огоҳлантирувчи, холос.

(Аъроф 7/185)

أَوَلَمْ يَنْظُرُوا فِي مَلَكُوتِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ وَأَنْ عَسَىٰ أَنْ يَكُونَ قَدِ اقْتَرَبَ أَجَلُهُمْ ۖ فَبِأَيِّ حَدِيثٍ بَعْدَهُ يُؤْمِنُونَ

Осмонлару ерни бошқарувига, Аллоҳ яратган барча нарсага, ҳамда ўзларини ажаллари яқинлашиб бўлган бўлиши мумкинлигига бир назар солмадиларми?! Энди, у сўз (Қуръон)дан кейин[109] қайси сўзга ишонишади?!

(Аъроф 7/186)

مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَا هَادِيَ لَهُ ۚ وَيَذَرُهُمْ فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ

Аллоҳ кимни адаштирса, уни йўлга соладиган ҳеч ким бўлмайди. У уларни[110] ҳаддан ошиб адашиб юришига фурсат беряпти – адашиб юришибди.

(Аъроф 7/187)

يَسْأَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ أَيَّانَ مُرْسَاهَا ۖ قُلْ إِنَّمَا عِلْمُهَا عِنْدَ رَبِّي ۖ لَا يُجَلِّيهَا لِوَقْتِهَا إِلَّا هُوَ ۚ ثَقُلَتْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ ۚ لَا تَأْتِيكُمْ إِلَّا بَغْتَةً ۗ يَسْأَلُونَكَ كَأَنَّكَ حَفِيٌّ عَنْهَا ۖ قُلْ إِنَّمَا عِلْمُهَا عِنْدَ اللَّهِ وَلَٰكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ

Сендан (қиёмат) вақти ҳақида сўрашяпти. “Унинг илми фақат Эгам ҳузуридадир, вақти келганида уни фақат Ўзи ўртага чиқаради. Унинг таъсири  осмонлару-ерга оғир келади[111]. У сизларга фақат тўсатдан келади”, деб айт.  Ҳудди сен у (вақт)ни биладигандек, улар сендан сўрашяпти. “Унинг илми фақат Аллоҳ ҳузуридадир. Лекин инсонларнинг кўпчилиги (бундай эканини) билмаяпти”, де.

(Аъроф 7/188)

قُلْ لَا أَمْلِكُ لِنَفْسِي نَفْعًا وَلَا ضَرًّا إِلَّا مَا شَاءَ اللَّهُ ۚ وَلَوْ كُنْتُ أَعْلَمُ الْغَيْبَ لَاسْتَكْثَرْتُ مِنَ الْخَيْرِ وَمَا مَسَّنِيَ السُّوءُ ۚ إِنْ أَنَا إِلَّا نَذِيرٌ وَبَشِيرٌ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ

“Аллоҳ имкон бермаса, ўзимга фойда ҳам зарар ҳам етказишга эга бўлмайман. Ғайбни билсам эди, яхшиликни кўпайтириб олардим, менга ёмонлик ҳам тегмас эди. Мен шунчаки огоҳлантирувчи ва ишониб-суянадиган кишиларга яхшиликдан дарак берувчиман, холос», деб айтиб қўй[112].

(Аъроф 7/189)

هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ وَجَعَلَ مِنْهَا زَوْجَهَا لِيَسْكُنَ إِلَيْهَا ۖ فَلَمَّا تَغَشَّاهَا حَمَلَتْ حَمْلًا خَفِيفًا فَمَرَّتْ بِهِ ۖ فَلَمَّا أَثْقَلَتْ دَعَوَا اللَّهَ رَبَّهُمَا لَئِنْ آتَيْتَنَا صَالِحًا لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ

Сизларни битта нафсдан (уруғлантирилган пуштдан) яратган Удир. Кўнгли роҳат топиши учун жуфтини ҳам ундан яратди. Эр аёлга қўшилганида аёл енгил ҳомиладор бўлиб, уни (бир муддат) ташиб юради. Юки оғирлашганида иккаласи ҳам Робби – Аллоҳга дуо қилиб: “Агар бизга яхши фарзанд берсанг, вазифасини адо этувчилардан бўламиз”, дейди.

(Аъроф 7/190)

فَلَمَّا آتَاهُمَا صَالِحًا جَعَلَا لَهُ شُرَكَاءَ فِيمَا آتَاهُمَا ۚ فَتَعَالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ

Уларга яхши бир фарзанд берганида эса, уларга бергани (фарзанд) ҳақида Аллоҳга иккаласи ҳам шериклар тўқишни бошлашади. Улар қўшаётган ширкдан Аллоҳ пок ва  узоқдир.

(Аъроф 7/191)

أَيُشْرِكُونَ مَا لَا يَخْلُقُ شَيْئًا وَهُمْ يُخْلَقُونَ

Ҳеч нарса яратмаган яна ўзлари яратилган нарсани Аллоҳга шерик қилишяптими?

(Аъроф 7/192)

وَلَا يَسْتَطِيعُونَ لَهُمْ نَصْرًا وَلَا أَنْفُسَهُمْ يَنْصُرُونَ

Булар на уларга ва на ўзларига ёрдам бера олмайди[113].

(Аъроф 7/193)

وَإِنْ تَدْعُوهُمْ إِلَى الْهُدَىٰ لَا يَتَّبِعُوكُمْ ۚ سَوَاءٌ عَلَيْكُمْ أَدَعَوْتُمُوهُمْ أَمْ أَنْتُمْ صَامِتُونَ

Уларни тўғри йўлга чақирсанглар сизларга эргашмайди – чақирсангиз ҳам, жим турсангиз ҳам сизлар учун ҳеч нарса ўзгармайди.

(Аъроф 7/194)

إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ عِبَادٌ أَمْثَالُكُمْ ۖ فَادْعُوهُمْ فَلْيَسْتَجِيبُوا لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ

Аллоҳ ила орангизга қўйиб ёрдамга чақираётганларингиз сизлар каби қуллардир. Агар ростгўй бўлсангиз қани уларни чақиринглар – сизларга жавоб берсин-чи.

(Аъроф 7/195)

أَلَهُمْ أَرْجُلٌ يَمْشُونَ بِهَا ۖ أَمْ لَهُمْ أَيْدٍ يَبْطِشُونَ بِهَا ۖ أَمْ لَهُمْ أَعْيُنٌ يُبْصِرُونَ بِهَا ۖ أَمْ لَهُمْ آذَانٌ يَسْمَعُونَ بِهَا ۗ قُلِ ادْعُوا شُرَكَاءَكُمْ ثُمَّ كِيدُونِ فَلَا تُنْظِرُونِ

Уларни юрадиган оёқлари борми? Ёки ушлайдиган қўллари борми? Ёки кўрадиган кўзлари борми? Ёки эшитадиган қулоқлари борми? Айт: “(Аллоҳга) қўшган шерикларингизни чақиринглар, кейин менга тузоқ қуринглар, муҳлат ҳам берманглар.

(Аъроф 7/196)

إِنَّ وَلِيِّيَ اللَّهُ الَّذِي نَزَّلَ الْكِتَابَ ۖ وَهُوَ يَتَوَلَّى الصَّالِحِينَ

Шубҳасизки, мени бошқариб идора қилувчим – (Қуръон) китобни нозил қилган Аллоҳдир. У яхшиларни (Қуръон билан) бошқариб туради.

(Аъроф 7/197)

وَالَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ لَا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَكُمْ وَلَا أَنْفُسَهُمْ يَنْصُرُونَ

(Эй Мушриклар!) Аллоҳ ила орангизга қўйиб ёрдамга чақираётганларингиз сизларга ёрдам беришга ҳам кучи етмайди, ўзларига ҳам ёрдам беролмайди.

(Аъроф 7/198)

وَإِنْ تَدْعُوهُمْ إِلَى الْهُدَىٰ لَا يَسْمَعُوا ۖ وَتَرَاهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ وَهُمْ لَا يُبْصِرُونَ

(Эй Муҳаммад!) Уларни тўғри йўлга чақирсан эшитишмайди. Сенга боқиб турганини кўрасан, ҳолбуки улар (тўғри йўлни) кўрмайди[114].”

(Аъроф 7/199)

خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ وَأَعْرِضْ عَنِ الْجَاهِلِينَ

Ортганини ол, яхшиликка буюр ва жоҳиллик қилувчилардан[115] юз ўгир[116].

(Аъроф 7/200)

وَإِمَّا يَنْزَغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطَانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ ۚ إِنَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ

Агар сенга шайтондан васваса[117] келса, дарҳол Аллоҳга сиғин. У аниқ эшитиб туради, кўриб туради.

(Аъроф 7/201)

إِنَّ الَّذِينَ اتَّقَوْا إِذَا مَسَّهُمْ طَائِفٌ مِنَ الشَّيْطَانِ تَذَكَّرُوا فَإِذَا هُمْ مُبْصِرُونَ

Гуноҳлардан сақланувчиларга ёвуз (инсон ва жин) тарафидан чалғитувчилар келса, улар (оятларни) эсга олишиб, дарҳол ҳақиқатни кўрадилар.

(Аъроф 7/202)

وَإِخْوَانُهُمْ يَمُدُّونَهُمْ فِي الْغَيِّ ثُمَّ لَا يُقْصِرُونَ

У (чалғитувчи)ларнинг биродарлари эса, нотўғри тушунчада (гумроҳликда) уларга ёрдам беради, кейин буни чала қўймайдилар.

(Аъроф 7/203)

وَإِذَا لَمْ تَأْتِهِم بِآيَةٍ قَالُواْ لَوْلاَ اجْتَبَيْتَهَا قُلْ إِنَّمَا أَتَّبِعُ مَا يِوحَى إِلَيَّ مِن رَّبِّي هَـذَا بَصَآئِرُ مِن رَّبِّكُمْ وَهُدًى وَرَحْمَةٌ لِّقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ

Уларга бир оят билан келмаганингда: “Ўзинг тўқисанг бўлмайдими?”- дейишди. Айт: “Мен фақатгина Яратган Эгамдан менга ваҳий қилинган Қуръонга амал қиламан, холос”. Бу – яратган Эгангиздан юборилган кўрсатмалардир. (Унга) ишонадиган кишилар учун қўлланма ва раҳматдир[118].

(Аъроф 7/204)

وَإِذَا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ

Қуръон ўқиб берилганида уни диққат билан эшитинглар ва жим турингларки[119], шояд яхшиликка эришсангиз.

(Аъроф 7/205)

وَاذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ تَضَرُّعًا وَخِيفَةً وَدُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ بِالْغُدُوِّ وَالْآصَالِ وَلَا تَكُنْ مِنَ الْغَافِلِينَ

Пешинда ва Асрда[120] ич-ичингдан ёлворган ва қўрққан ҳолда, паст овозда яратган Эгангни ёд эт. (Ўқилаётган оятларга[121]) бепарво бўлувчилардан болиб қолма[122].

(Аъроф 7/206)

إِنَّ الَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ لَا يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِهِ وَيُسَبِّحُونَهُ وَلَهُ يَسْجُدُونَ ۩

Яратган Эгангнинг ҳузуридаги (муқарраб фаришта)лар[123] Унга қуллик қилишдан катта кетиб бош тортмайди – Унга бўйсунишади, сажда қилишади.


 

[1] Аъроф сураси, Маккада тушган, 206 оятдан иборат, тушиш тартиби 39, ёзилиш тартиби 7.

[2] Демак, Қуръон ҳар ким учун огоҳлантирувчи китоб, лекин ундан фақат мўминлар эслатма олади, Қуръон билан огоҳлантириш мўминларга фойда беради.

[3] Валий-авлиё калимаси учун Бақара 2/107 оят ва изоҳига қаранг.

[4] Демак, Қуръонга зид бўлган масалаларда, ҳеч кимнинг гапига итоат қилинмайди, ҳеч кимнинг ҳукмини Аллоҳнинг ҳукмидан устун тутилмайди. Қуръонга сўзсиз амал қилиш кераклиги ҳақида Муҳаммад алайҳиссаломнинг ўзига алоҳида оят ҳам тушган: “Улар орасида Аллоҳ нозил қилган (Қуръон) билан ҳукм қил. Уларни хоҳишларига эргашмагин. Улардан ҳушёр бўлки, Аллоҳ сенга нозил қилган (Қуръон)ни бир қисмидан узоқлаштириб фитналаб қўймасин. Агар (Қуръон билан қилган ҳукмингдан) юз ўгирсалар, Аллоҳ уларга баъзи гуноҳлари туфайли мусибат етказишни ирода қиляпти экан, деб билиб қўй. Зотан, инсонларнинг кўпчилиги йўлдан чиқувчи (фосиқ)дир.” (Моида 5/49)

[5] Юнус 10/50 оятга қаранг.

[6]Қиёматда саволга тутилиш ҳолатини тафсилотли маълумоти учун қаранг: (Моида 5/109, Қасос 28/65.)

[7] Аллоҳ қулларига яқиндир (Бақара 2/186). Аллоҳ доимо қулларини кузатиб туради (Фажр 89/14). Аллоҳ доим қуллари билан биргадир (Ҳадид 57/4). Мана шунинг учун Аллоҳ ҳеч кимдан узоқ ва бехабар қолмайди.

[8] Анбиё 21/47.

[9] Мўминун 23/102.

[10] Қиёматда ҳар кимнинг ўз қилган хато ва гуноҳ ишлари ўзини ҳалок қилади. Бунга ўзининг қилган яхшиликлари ёмонликларидан кўра оз бўлгани сабаб бўлади (Мўминун 23/103). Ҳар ким ўз қилмишинг гарови бўлади (Муддассир 74/38).

[11]Илтифот ва зикрул-кулл ва иродатул-баъз  қоидасига кўра таржима қилинди.

[12] Инсониятни қолган бошқа тирик мавжудотдан ажратиб турадиган шаклу шамойилларидан кўзга кўринадиган бир фарқи шуки, инсон териси иссиқда ҳам совуқда ҳам ташки кимимга муҳтож бўлади. Бошқа тирик мавжудотлар эса иссиқда ҳам, совуқда ҳам кийим киймайди.

[13] Иблис самода ўз вазифасини бажарадиган малаклардан бири бўлган. Аллоҳга осий бўлганидан кейин, фаришталик мақомидан қувилган, самода қиладиган иши қолмагани учун, самодан ҳам қувилган. Ўша кундан бошлаб, унга ҳам, унга эргашган барча жинларга ҳам самога чиқиш тақиқланган. Энди улар самога яқинлаша олмайди (Ҳижр 15/16-18, Соффат 37/6-20).

[14] Иблис Аллоҳдан қайта тириладиган кунгача яшаб қолишни сўраган, чунки унга муҳлат берилмаса ўлиб кетишини билган. Лекин Аллоҳ унга қайта тирилиш кунгача эмас, балки, Аллоҳдан бошқа барча тирик мавжудот ҳалок бўладиган кунгача яшаб қолишга муҳлат берган (Ҳижр 15/37-38). Аллоҳдан махсус топшириқ олмаган жинлар вақти келганида ўлиб кетади. Махсус топшириқ олганлари эса, барча борлиқларнинг жони узиладиган дунёнинг сўнги кунигача яшашга муҳлат олган. У кунда Аллоҳдан бошқа ҳар нарса ҳалок бўлади (Қасос 28/88, Роҳман 55/26-27).

[15] Иғво – киноявий маънода “Қўйнини пуч ёнғоққа тўлдириш” дегани бўлади. Иблис ўз қилган нотўғри ишининг жавобгарлигини Аллоҳга тўнкамоқчи бўлган. Бу эса “Сен бу ишни охири шундай бўлишини билардинг”, деган манони билдиради. Кунимиздаги нотўғри қадар-тақдир ишончида ҳам мана шу Иблис қилган бир тушунча, нотўғри эътиқод тузилиши бор. Чунки, кунимиздаги қадарчилар: Аллоҳ хоҳламаса Иблис шайтон бўлмас эди, дейишади. Бу гапни киноя қилиб илк гапирган Иблис бўлади.

[16] Одам алайҳиссалом дунёда, мана шу ердаги лойдан яратилган (Бақара 2/30, Тоҳа 20/53-55, Ҳижр 15/28-29, 33). Одам алайҳиссалом ерда яратилгани, ҳамда илк яшаган жойи ер юзи бўлгани учун, унга дунёдаги нарсаларнинг исмлари ўргатилди (Бақара 2/30-31). Ер юзи у учун ҳам унинг аёли учун ҳам, уларнинг наслидан келган барча инсоният учун ҳам ҳаёт кечирадиган жой этиб тайинланган (Аъроф 7/25). Одам ва Ҳавво кирган жой охиратдаги жаннат эмас, чунки охиратдаги жаннатда имтиҳон, залолат, маъсият, тақиқ, қайтиб чиқиш, алдаш ва алданиш, ношукрлик, ҳайдалиш каби ҳолатлар асло йўқ.

Араб тилида илдизли ўсимликлар билан қопланган ерга жаннат дейилади. Ўзбек тилида бундай маконга боғ ёки бўстон дейилади. Дунёдаги боғу роғларга ва яшинлик ўсиб чиққан ерларга ҳам жаннат ёки жаннатмакон дейилади. Жаннатмакон юртим дейилишининг сабаби ҳам шу. Каҳф сурасининг 34- оятида ҳам шундай келтирилган. Қўшимча маълумот учун Бақара 2/35 оят ва изоҳига қаранг. Бундан ташқари, тавротда ҳам шундай келтирилган: “Парвардигор Эгамиз шарқда – Адан деган жойда боғ барпо қилиб, Ўзи яратган одамни ўша боққа қўйди.” (Таврот Ибтидо 2:8)

[17] Васваса – ёмон хаёл пайдо қилиш, нақшинкор овоз билан ёмонни яхши кўрсатиш, яширин пичирлаш, махфий шивирлаш дегани.

[18] Имом Замахшарийга кўра مَلكَيْنِ  – маликайни шаклида ўқилади. Тоҳа 20/120 оят ҳам буни таъкидлайди.

[19] (Бақара 2/36)

[20] Тақво либоси дегани – инсонни иссиқ-совуқдан, айб жойлари кўриниб қолишидан ва ёмон назар билан қарашдан ҳимоя қилиб сақлайдиган кийим дегани. Инсондан бошқа кийим киядиган борлиқ йўқ. Инсонлар мана шу хусусиятлари билан дунёнинг ҳар ерида ва ҳар қандай иқлимда жон сақлаб қолиб, ўз ҳаётларини давом эттиришлари мумкин (Наҳл 16/81, Анбиё 21/80).

[21] Аллоҳ таоло Одам ва Ҳаввони тупроқдан қандай яратган бўлса, демак барча инсонлар қиёматда ердан ана шу шаклда яратилиб чиқарилади (Анбиё 21/104).

[22]   Ҳидоят – сўзликларда мулойимлик билан йўналтириб қўйиш, юмшоқлик билан йўллаб қўйиш, деган маъноларни билдиради. Аллоҳни ҳидоят қилиши тўрт қисмга бўлинади:

  1. Умум маънода барча нарсани қамраган ҳидоят бўлиб, ҳар кимга керакли миқдорда ақл, фаҳм-фаросат ва зарурий нарсаларни танитиб қўйишлик шулар жумласига киради. Бунга мисол: (Тоҳа 20/50) Бу оятга кўра, Аллоҳ барча мавжудотни ўз яратилиш фитратига кўра ҳидоят қилиб қўйган. Ҳар бир яратилган нарса ўз фитратига кўра ҳаракатланиб кетаверади.
  2. Аллоҳни инсонларга хос қилиб берган ҳидоятики, у – Қуръон нозил қилиши ва пайғамбарлар тили билан инсонларни Ўзининг йўлига чақиришидир. Бунга бир мисол: (Анбиё 21/73) Бу оятга кўра, пайғамбарлар ва бошқа инсонлар ҳам Аллоҳ нозил қилган нарса – Қуръон билан, Аллоҳнинг амрига мувофиқ бошқа инсонларни Аллоҳнинг йўлига йўналтириб қўяди.
  3. Аллоҳ тарафидан бўлган тавфиқдир. Доимо тўғри йўлда бўлган ва у йўлдан айрилмаган кишилар бунга муяссар бўладилар ва кундан-кун улардаги ҳидоят ва ҳидоятдаги тавфиқ ортиб боради. Бунга бир мисол: (Муҳаммад 47/17)
  4. Охиратда жаннат йўлига йўллаб қўйиш ҳам ҳидоят дейилади. Бунга мисол: (Аъроф 7/43) Қуръонни ўзи ҳам энг тўғри йўлга етаклайди. «Шубҳасиз бу Қуръон энг тўғри йўлга бошлайди.» (Исро 17/9).

[23] Оятдаги авлиё – أَوْلِيَاء калимаси валий калимасининг кўплик шакли бўлиб, бирон бир гўдакка валийлик қилиш, ёки бошқасини номидан сўз сўзлаш ваколатига эга бўлиб олган деган маъноларда ҳам ишлатилади. Агар бу маънода таржима қилинадиган бўлса, оят шу мазмунни ифода қилади: “Ёвуз инсон ва жинларнинг гапларини ва буйруқларини Аллоҳнинг буйруғидан ҳам устун тутган ва Аллоҳнинг сўзидан аввал уларнинг сўзига амал қиладиган кишилар…”. Бу ҳақидаги яна қўшимча маълумот учун қаранг: (Бақара 2/170 оят ва изоҳи.)

[24] Аъроф 7/26.

[25]السَّرَفُ  – меъёрдан ошиб кетиш, чегарадан чиқиб кетиш, الإسراف– меъёрдан ошириб юбориш, чегарадан чиқариб юбориш, керагидан ошириб юбориш дегани. (Муфрадот)

[26] Марям 19/61 ва Фурқон 25/63 оятларга, ҳамда ушбу оятнинг давомидаги жумлаларга  кўра, оятдаги ибад калимаси Аллоҳнинг мўмин қулларига ишорат қилади.

[27] Дунёдаги зеб-зийнатлар ва чиройли нарсалар асосан Аллоҳга ишониб суянадиган мўминларга тегишлидир. Аммо, Аллоҳ дунёда мажбурий бир тизим ва мажбурий йўналиш пайдо қилмагани сабабли, мўмин бўлмаган инсонлар ҳам дунёдаги зийнатлардан манфаатланиши мумкин.

[28] Оятдаги фаҳш калимасини қабиҳ-жирканч иш деб таржима қилдик. Фаҳш калимаси Исро 17/32 оятда зино маъносида, Намл 27/54-58 оятда эса баччабоз деган маъноларда келган.

[29] Гуноҳ турлари дея таржима қилинган калима “исм – اثم” бўлиб, тўғриликдан ва ҳақиқатдан узоқлаштирадиган ҳар турли хатти-ҳаракатни билдиради.

[30] Ажал икки хил бўлади (Анъом 6/2). Вужуд яратилиши асносида белгилаб қўйилган ажал – табиий биологик умрнинг якуни ҳисобланади. Ҳар бир инсоннинг вужуд ўлчами онасининг бачадонидалигида белгилаб қўйилади (Абаса 80/17-19). Бу биринчи турдаги ажал. Иккинчи турдаги ажали мусаммо –  ёлғиз Аллоҳ биладиган энг сўнги тириклик тарихидир. Ўша ажал келганида бир сония ҳам кечикмасдан инсон вафот этади. Баъзи бир нотўғри хатти ҳаракатлар ўша ажали мусаммони қисқатириб қўйиши мумкин. Агар тавба қилиб ўзини тузатса, ажали мусаммоси яна жойига тушиши мумкин. Бунга мисол қуйидаги оят: (Соффат 37/139-149).

[31] Ҳузн – хафа бўлиш, ғам чекиш, қайғуга ботиш деган маъноларни англатади. Бундан кейинги 36- оятда оятларга ёлғон муносабат билдирадиган ва ўзини катта тутиб қолганларни менсимайдиган кишиларнинг охир-оқибат борадиган жойлари айтилганига кўра, бу оятдаги тақводор ва солиҳ қулларни борадиган жойи жаннат экани маълум бўлади. Демак, ғам-қайғу чекмаслик жаннатда бўлади, улар жаннатда ҳеч нарсани ғамини емайдилар, хафа бўладиган иш ҳам қилмайдилар ва уларни ҳеч ким хафа қилмайди. Бу оятдан “Энди улар хафа бўлишга сабаб бўладиган ишларни қилишмайди”, деган маъно ҳам чиқади.

[32] Ўзини оятдан катта тутиш деганда, ўз хоҳишини Аллоҳнинг оятларидаги ҳукмлардан устун билиш деган маънони ҳам ифодалайди. Оят ҳукмини менсимаслик оятдан ўзини катта тутиш бўлади.

[33] Китоб калимасини Каҳф сурасининг 49 ва Исро сураснинг 14-оятларига кўра тафсилий таржима қилдик. “Уларга юборилган илоҳий китобда огоҳлантирилган нарса уларга учрайди”, деб маъно берган муфассирлар ҳам бўлган. Ҳар иккала маъно ҳам, Қуръоннинг бошқа оятларига зид келмайди. Чунки, Қуръонда берилган ваъда албатта содир бўлади, амал дафтарига ёзилган гуноҳлар ҳам ўз эгаларини қиёматда топади.

[34] Тафсилот учун қаранг: (Аҳзоб 33/66-68, Иброҳим 14/21.) Аллоҳга ширк қўшган ва ноҳақ одам ўлдирганарга азоб қолганлардан кўра икки баробар ортиқ берилади (Фурқон 25/28-29). Чунки, катта гуноҳ билан кичик гуноҳни албатта фарқи бўлади.

[35]

[36] Инсоннинг руҳиятида ҳосил бўладиган бузилишларга ғилл дейилади. Қуръон кўнгиллардаги нарсага шифо бўлади Юнус 10/57. Аллоҳ руҳларни инсонларни ичига пуфлайди Ҳижр 15/29, Ҳижр 15/47, Сажда 32/9, Сод 38/72, Таҳрим 66/12, Руҳ нима экани Исро 17/85 оятда баён қилинган. Шайтонлар айнан мана шу жойга васваса қилади Нас 114/5.

[37] Аъроф эгалари тарафидан уларга нидо қилинадиган кишилар Аллоҳ тарафидан берилган сўзга асосан абадий жаҳаннамда қолиш қарори олмаган ва жаннатга киришни умид қилиб турган кишилар бўлади. Аллоҳ берган сўз – ширк гуноҳидан бошқа гуноҳларни кечириб юбориши мумкин бўлган сўздир (Нисо 4/48). Ўлиши аниқ бўлиб қолганидан кейинги қилган тавбаси қабул бўлмаслиги мумкин бўлган гуноҳлар ҳақида Нисо 4/116, Муҳаммад 47/34 ва Моида 5/72 оятларга қаранг.

[38] Энг катта ҳақсизлик – Аллоҳга нисбатан қилинган ширкдир (Оли Имрон 3/106).

[39] “Дунё ҳаётига алданиб ўйин-кулги ва беҳуда нарсаларни ўзларига дин қилиб олганларни тарк қил”, деган маъно бериш ҳам мумкин. (Қаранг: Имом Мотуридий, Таъвилот.)

[40] Оятда илм калимаси – оятларни оятлар билан тафсир қилиш усулидир. Қаранг: (Оли Имрон 3/7, Нисо 4/166, Ҳуд 11/1-2 ва изоҳлари.)

[41] “Уларга бир илмга кўра Ўзимиз тафсилотли қилиб баён қилиб берган китобни бердик. У ишониб-суянган бир жамият учун раҳбар ва раҳматдир” шаклида таржима қилса ҳам бўлади. Бу маънода ҳидоят ва раҳмат замирдан ҳол бўлиши мумкин.

[42] Таъвил учун қаранг: (Оли Имрон 3/7 ва изоҳи.)

[43] Шафоат – бир кишини ўзига ўхшаган бирига шерик қилиб қўйиш, бошқа бир инсондан шерик ва йўлдош бўлишини сўраш, ҳар қандай ишда шериклик қилиш ёки ҳимоясига олиш деган маъноларни билдиради (Ал-Айн, Муфрадот) Қўшимча маълумот учун қаранг: (Бақара 2/48 ва изоҳи.)

[44] Аллоҳни наздидаги бир кун бизга кўра минг йил бўлади (Ҳаж 22/47).

[45] Арш – юқори бошқарув ваколатини билдирувчи мажозий қўлланмадир. Туркий тилларда ҳукмрон инсонлар учун бу мақом“тахт”, “лавозим”, “мансаб” ёки “ҳукмронлик” деб номланади. Ҳукмрон инсонлар қўл остидагиларни бошқариши учун албатта битта тахтга муҳтож бўлмаганидек, Аллоҳ таоло батариқи аъло ҳеч қандай тахт ёки ўриндиққа муҳтож эмас. У бир нарсага “Бўл” дейиши биланоқ пайдо бўлишни бошлайди (Бақара 2/117, Оли Имрон 3/47, Анъом 6/173, Марям 19/35, ясин 36/82).

[46] Қуёш ва ойни, кечаю кундузни бизга хизмат қиладиган қилиб яратилганини билиш учун қаранг: Иброҳим 14/33, Наҳл 16/12, Анкабут 29/61, Луқмон 31/29, фатир 35/13, Ясин 36/47, Зумар 39/5.

[47] Дуода ҳаддан ошишлик – Аллоҳга дуо қилаётиб ўртага бошқа бирини ҳам қўшиб дуо қилишликдир, ёки Аллоҳдан бошқасига дуо қилишликдир. Аллоҳ ҳар иккаласидан ҳам қайтарган (Жин 72/18, 20).

[48] Муҳсин калимасидан иккита фарқли маъно чиқади:

(Аллоҳ йўлида) кимгадир моддий яхшилик қилувчи.

(Аллоҳ йўлидаги) вазифасини ёки қилаётган яхши ишини пухта, чиройли ва маромига етказиб бажарувчи (Лисан, Муфрадот).

[49] Ёмғир ёғиши учун шамолни қиладиган вазифаси борлиги фан томонлама аниқланмоқда. (Ҳижр 15/22)

[50] Оятнинг тафсилоти Нуҳ сурасида.

[51] Ибодат –буйруқ ва тақиқларига чин кўнгилдан, сўзсиз бўйсуниш, буйруқларини шартсиз ва қайдсиз бажаришдир. Буни ўзбек тилида қуллик қилиш дейилади.

[52] Зикр – тўғри маълумот, эслатма, хабар деган маъноларни билдиради. Қуръоннинг ҳам яна бир номи зикрдир (Ҳижр 15/9). Чунки, Алоҳда келган ҳар бир илоҳий китоб тўғри маълумотларга тўладир.

[53] Ибодат – буйруқ ва тақиқларига чин кўнгилдан, сўзсиз бўйсуниш, буйруқларини шартсиз ва қайдсиз бажаришдир. Буни ўзбек тилида қуллик қилиш дейилади.

[54] Ибодат –буйруқ ва тақиқларига сўзсиз итоат қилиш, буйруқларини шартсиз ва қайдсиз бажариш, қуллик қилиш дегани.

[55] Тафсилоти учун қаранг: (Ҳуд 11/94, Шуаро 26/189)

[56] Аллоҳни элчилари модомики ўз халқи орасида экан, Аллоҳ уларни азобламайди (Қаранг; Анфол 8/33). Шунинг учун Солиҳ пайғамбар улардан айрилган.

[57] Лут алайҳиссаломнинг аёли хиёнат қилган (Таҳрим 66/10).

[58] Вулқон куллари оситда қолганлар, Лут алайҳиссаломга ишонмаган кишилар бўлган. Жазо олиб келиш билан вазифаланган фаришталар билан Иброҳим алайҳиссалом ўртасида шундай суҳбат бўлиб ўтган: Зориёт 51/31-36

[59] Лут қавмига ёққан ёмғир – сизжжил ёмғри бўлган. Қаранг: (Ҳижр 15/74, Фил 105/4- ояти ва изоҳи).

[60] Ибодат –буйруқ ва тақиқларига чин кўнгилдан, сўзсиз бўйсуниш, буйруқларини шартсиз ва қайдсиз бажаришдир. Буни ўзбек тилида қуллик қилиш дейилади.

[61] “Мамлакатда ислоҳот олиб борилиб умум-тартиб белгилангандан кейин, энди ўша тартибни бузманглар” деган маъно ҳам чиқади.

[62] Оятларни, оятларни олиб келган элчи-пайғамбарларни тан олмаган инсонларга қайғурилмайди. Имкон борича уларни огоҳлантириб қўйилади, етказиб қўйилади, агат инкор ва куфрда қайтмайдиган бўлиб туриб олсалар, уларнинг бошига келган мусибат ва балолар учун ғам чекилмайди, қайғуга тушилмайди. Қаранг: (Моида 5/26, 68)

[63] Оятда айтилган кишилар, пайғамбар келганидан кейин ҳам Исломга кирмаган ва Аллоҳнинг оятларига бепарволик қилган кишилардир. Аллоҳга ялиниб-ёлвориб тавба қилганларида, балки азобдан қутулиб қолишарди. Буни кейинги оятдан билиб оламиз.

[64] Бу нарса Аллоҳнинг қонуни – суннатуллоҳдир. Бу суннат инсонлар Аллоҳнинг китоби таблиг қилинганидан кейин, ага у халқ оятларни тан олмаса қўлланиладиган жазо қонунидир. Қаранг: (Анъом 6/42-45)

[65] Зуҳо калимаси кеча ёки кундуз калималари билан ён-ма ён келишига қараб маънолари ўзгариб туради. Қаранг: (Тоҳа 20/59, Аъроф 7/98).

[66] “Сизларни юртингиздан чиқариб юбормоқчи, бунга нима буюрасизлар?”, деган гап Фиръавнга тегишли. Араб тили қоидасига кўра, мухотоб ким бўлишидан қатъий назар, бир кишига “сизлар” деб хитоб қилинмайди. Фиръавн бир киши бўлганлиги учун, оятдаги “сизлар” нима буюрасизлар?” жумласи Фиръавн ёнидаги етакчи зодагонларига қараб айтган гапи бўлади.

Оятларни бутун ҳолатда тушунадиган бўлсак, Фиръавн ва атрофидаги кишилар қаттиқ саросимага тушиб қолганини кўрамиз. Чунки, улар Мусо кўрсатган нарса сеҳр эмаслигини барчаси билиб тургани ҳолда, бир-бирига “бу сеҳргарликдир” деб тасалли беришмоқда. “Мен сизларни олий роббингизман” деб турган Фиръавнни ўзи ҳам ва ёнидаги сеҳргарлари ҳам Мусо кўрсатган нарсага қарши ҳеч нарса қила олмаслигини билиб, Фиръавн ёнидагиларни ўзига жалб қилиш учун гапни бошқа тарафга буриб юбориши, у қаттиқ қўрқувга тушиб қолганини билдиради. Қолаверса, Мусо алайҳиссалом Фиръавн ва уни ёнидагиларни юртларидан ҳайдаб юборишга эмас, аксинча ўзи ва Исроил авлодларини у юртлардан олиб чиқиб кетишга уринган.

Мана шу ҳолатда Фиръавн бир сиёсат ўйини қилади. Яъни, Мусони ҳақ эканини билади, у кўрсатган нарса сеҳр эмаслигини ҳам билади. Лекин, халқи ва ёнидагилар Фиръавндан айрилиб кетишидан қўрқиб, уларни ичига ёлғон қўрқув солиб уларни ўзига тобе ҳолатда ушлаб қолишга уринади. Бундай ҳолат Дунё тарихидаги сиёсий ўйинларда ва ҳамда кунимизда ҳам юз бериб турмоқда. Замонамизда юз бераётган бундай ҳолатларга “пропаганда” дейилади.

[67] (Тоҳа 20/20)

[68] “Фиръавн ва одамлари шаҳарга хор ва разил ҳолатда қайтдилар”,  ёки “Ғурури поймол бўлган, иззат-обрўси тўкилган ҳолда майдондан чекиндилар”, шаклида таржима қилса ҳам бўлади.

[69] Сабр-бардош ёғдир дегани – жуда катта, ҳар томонлама бардош қила оладиган кучга эга бўлган сабр ва тоқат бер, дегани бўлади.

[70] Бу оят Мусо алайҳиссломга берилган дин ҳам Ислом эканини кўрсатади. Зотан, Аллоҳнинг дини ягона Исломдир (Оли Имрон 3/19).

[71] Яхши оқибат ҳар доим тақводор (гуноҳлардан сақланувчилар) учун бўлади. Бу ҳақида Расулуллоҳ ҳам буйруқ олган (Ҳуд 11/49).

[72] Яъни, Аллоҳ таоло ёмонлик қилганларни жазолашни бир қонун қилиб қўйган. Уларни бошига бало-офат келиши Мусо ва унинг ёнидаги мўминларнинг шумлигидан эмас, балки, ўзларини қилган гуноҳлари сабабли келган. Аллоҳ инсонлар қилиб турган барча ишлардан хабардор бўлгани cуҳун, уларни огоҳлантириш ёки жазолаш учун уларга турли бало-офатлар юбориб туради – балки шу билан тавба қилиб қолсалар. Лекин, инсонларни кўпчилиги бошига келган балоларни, ишлари юришмай қолишини бошқаларни шумлигига тўнкайди ва ўзларини гуноҳсиз деб билади.

[73] Аллоҳнинг бану Исроилга берган сўзи учун қаранг: (Аъроф 128-129, Шуааро 57/59, Қасос 28/5, Духон 44/25-28.)

[74] Юксалтирган нарсалари бинолар бўлиши ҳам мумкин, ўзларининг қадриятлари бўлиши ҳам мумкин.

[75] Исроил авлоди ёнларида Алоҳнинг элчси бўлгани ҳолда, илк бор учрашган залолат қавмнинг залолатини кўриб-ла ҳақдан узоқлашишга мойил бўлиб қолган. Бундай бўлиб қолишдан сақланиш кераклиги аҳқидаги оятлар учун қаранг: (Юнус 10/12-14, Тоҳа 20/85-97, 115-122). Турли мўжизалар билан келган пайғамбари ёнида бўла туриб, имон-эътиқодида мустаҳкам тура олмагн кимсаларга ўзини билмас, ўз қадрини билмас жоҳил дейилади.

[76] Рисолаларим дегнда – сени элчи этиб тайинлаганим деган маъно ҳам чиқади, сенга берган оятларимдеган маъно ҳам cжиқади.

[77] Фиръавн ва хонадони ҳам, Од ва самуд халқи ҳам Мисрда яшаган (Имом Насафий, Мадорикут Танзил).

[78] Ундай кимсалар қилган ишининг самарасини дунёда кўриб бўлган бўлади (Аҳқоф 46/20). Охират учун ҳеч қандай иш қилмагани учун, бирон бир яхши иш қилган бўлса ҳам, уни ё риёкорик ёки эвазнии дунёнинг ўзида олиш учун қилган бўлса, Аллоҳ уларга охиратда савоб ва мукофот бермайди.

[79]Инсон қачонки қилган ишини хато эканини билса ва бу ишидан афсусланиб пушаймон бўлса бошини пастга эгади ва бошини икки қўли билан ушлаб олади. Демак, оятдаги жумла уларни пушаймон бўлганини билдиради.

[80] Мусо Аллоҳ билан сўзлашаётганида қавмини Сомирий адаштириб бўлагнини билдириб қўйган эди. Ҳорунни уларга қилган насиҳатини қабул қилишмаган. Шунинг учун халқига ғазабланган ҳолда қайтган (Тоҳа 20/86-90).

[81] Мусо билан биродари Ҳорун ўртасидаги суҳбат учун қаранг: (Тоҳа 20/93-94,

[82]السَّيِّئَاتِ = саййиаат – Бақара 2/21- оятга кўра гуноҳ; Аъроф 7/193- оятга кўра ёмонлик; Аъроф 7/195- оятга кўра эса хатодир.

[83]هلك = ҳалок – йўқ бўлиб кетиш, йўқотиб қўйиш, бузилиб кетиши, айниб қолиш, ўлиб қолиш, камбағаллик, азоб ва қўрқув маъноларни билдиради. (Муфрадот)

[84]شاء = шаа феълининг ўзаги “бир нарсани пайдо қилиш” маъносини билдирувчиشيء  дир. (Муфрадот) Аллоҳ ҳар нарсани бир ўлчовга кўра яратади. (Қомар 54/49, Раъд 13/8) Аллоҳ имтиҳонга алоқадор бўлган нарсаларни яхши ё ёмон дея иккига айирган. (Анбиё 21/35) Аллоҳ ҳаммани тўғри йўлда бўлишини хоҳлайди. (Нисо 4/26) аммо, тўғри йўлга кириш ва у йўлда юрш учун керакли бўлган ишларни қилган кишиларни-гина тўғри йўлга муваффақ қилади. (Нисо 4/46) Аллоҳ қулларини ҳар бир қарорини тақиб қилиб кузатиб туради. Берган қарорларига кўра ҳаракат қила олишлари учун имкон яратиб беришидан ва керакли шартларни яратиб беришидан олдин қулларини қарорларини ёзувга киритиб қўяди. (Ҳадид 57/22) Ҳамда ўша вақтни ўзида уни қилган н иши яхши ёки ёмон эканини уни қалбига илҳом йўли орқали билдириб қўяди. (Шамс 91/7-10) Тўғри йўлга кирмоқчи бўлган инсонни қалбини Исломга очиб қўяди. Тўғри йўлдан чиқмоқчи бўлган инсонни қалбига эса, шундай бир торлик ва сиқилиш киргизиб қўядики, гўёки кўкка кўтарилиб нафаси қисишни бошлагандек ўзини ёмон ҳис қила бошлайди. (Анъом 6/125) барча юқоридаги оятларга кўра,  شاء фе’лининг исноди агар Аллоҳга берилса “Ўзи қўйган ўлчовга кўра яратди/пайдо қилди”, дегани бўлади. Бу ҳолатда жумлага энг муносиб бўлган маъно: “Керакли ишни қилди, қилиниши керак бўлган ишни қилди”, бўлади. Ян бир оят қуйидагича: “Керакли ишни Аллоҳни Ўзи қилса эди, сизларни ҳаммангизни бир уммат ҳолига олиб келган бўларди. Лекин, Аллоҳ – (адашган бўлиш учун) керак бўлган ишни қилганларни адаштириб қўяди, (тўғри йўлда бўлиш учун) керакли ишни қилганларни тўғри йўлига қабул қилади. Қилмишларингиздан аниқ сўраласизлар.” (Наҳл 16/93)

Исломга нотўғри қадар ишончини олиб киришни хоҳлаганлар катта бир таҳриф пайдо қилган ҳолда шаа = شاء феълига хоҳиш-ирода маъносини беришган, кейин бу нотўғри маънони тафсир китобларига ҳам жойлаштириб бир қанча оятни маъноларини ҳам бузишга эришишган. Натижада юқоридаги оятни маъноси мана шу ҳолатга келиб қолган: “Агар Аллоҳ хоҳласа эди, сизларни барчангизни бир уммат қилиб қўярди. Лекин, У Ўзи хоҳлаган қулини адаштиради, Ўзи хоҳлаган кишини ҳидоят қилади. Қилган ишларингиздан албатта жавобгарликка тортиласиз.”

Бу ишга қўл урганлар Қуръони Каримни ва унинг оятларини тутарсиз, тушунарсиз ва мантиқсиз қилиб кўрсатмоқчи бўлишган. Аммо, Каҳф сурасининг илк оятларига кўра бу Қуръон ундай китоб эмас.

[85]وسع –  кенглик, бойлик, етарли, етиб ортмоқ деган маъноларни билдиради. (Мақойис)

[86] Бу – аввалги умматларга юклатилган вазифа бўлиб, келадиган янги пайғамбарга ишониш ва уни қўллаб-қувватлаш жавобгарлигидир.  Қаранг: Бақара 2/286 ва изоҳи.

[87] Қуръонда уммий калимасини уч хил маъно ва таърифи бор:

  1. Уларга китоб берилмаган кимсалар (Оли Имрон 3/20),
  2. Ўзлари имон келтирган китобни ичидагилардан бехабар кимсалар (Бақара 2/78),
  3. Маккалик одам.

Набий алайҳиссалом ҳам аввал илоҳий китобдан хабари бўлмаган (Шуаро 42/52-53, Анкабут 29/47-48). Лекин бу оятларда Набий алайҳиссаломга бу маънода уммий дейилмаган. Сўнги Набий Исмоил алайҳиссаломнинг наслидан келиши ва Маккадан чиқиши Таврот ва Инжилда ёзиб қўйилгани учун (Аъроф 7/157-158), (Таврот/Тасния 18:18,19, Мазмурлар 84), (Инжил/Матта 21:42-44), Бу оятлардаги уммий калимаси Маккалик пайғамбар деган маънони ишорат қилади.

[88]Уммий-пайғамбар – ваҳий олишидан аввал ёзиб-чизишни ва илоҳий китоблардан бирортасини ўқимаган пайғамбар. Қаранг: Бақара 2/78 ва изоҳи.

[89] (Бақара 2/60).

[90] Шаҳарга кириш буйруғига қарши чиққан яҳудийлар: “Эй Мусо! У ерда жуда ҳам зўравон қавм бор. У ердан чиқиб кетмагунча, ҳаргиз биз у ерга кирмаймиз. Улар у ердан чиқиб кетсагина кирамиз” (Моида 5/22), деган. Гўёки Аллоҳ уларга ўша шаҳарга кириб жанг қилинглар дегандек “Эй Мусо! Модомики улар у заминда экан, у ерга умуман кирмаймиз. Сен ва яратган Эганг иккингиз бориб уришинглар! Биз шу ерда ўтириб турамиз” (Моида 5/24), ҳам дейишган.

[91] Тарихий манбаларда булар Самбатян халқи номи билан машҳур бўлишган. Улар шанба кунги тақиқни суиистемол қилишгани учун, Асур қироллиги тарафидан босиб олинган ва уларга қул бўллиб қолишган. Кейинчалик бошарига яна қандай балолар келгани номаълум.

[92] Ҳар бир мусулмон атрофида юз бераётган ҳодисаларга нисбатан лаёқатсиз ва эътиборсиз бўлмаслиги ва ҳар қандай ҳақсизликларга қарши қўлидан келганча салбий муносабат билдиришда фаол бўлиши кераклигига айнан мана шу оят ишорат қилмоқда. Акс ҳолда дунёда ҳам охиратда ҳам бошимизга бало-офатлар келса, яратган Эгамиз – Аллоҳга нисбатан айтадиган узримиз бўлмайди.

[93] Кейинги оят билан биргаликда ўқиб тушунадиган бўлсак, улар симо жиҳатидан эмас, балки сифат ва феъл-атвор жиҳатидан маймунларга айланиб қолишгани ва маймунлардек одобсиз ва пасткаш бўлиб қолишгани ўртага чиқади. Ўхшаш оятлар: Бақара 2/65, Нисо 4/47.

[94] 166- оятда билдирилганидек, улар жисмонан маймунга айланишмаган, балки руҳий, маънавий ва ахлоқий томондан маймунсифат бўлиб қолишгани. Чунки, Аллоҳ таоло маймунларни имтиҳон қилмайди ва Қуръонъон маймунларга хитоб қилмайди, балки инсонлар ва жинларга хитоб қилади.

[95] Ўхшаш оят: (Бақара 2/80, Оли имрон 3/24)

[96] مسك – бир ишга боғланиш ва унга нисбатан муҳофазакор бўлиш (Муфрадот).

[97] Муслиҳ – хатони тузатиш, тартиб ўрнатиш, яхшилаш, ўртани тузатиш, дину дунёсини ислоҳ қилишга ҳисса қўшиш ва бузғунчилик ва тартибсизликнинг зиддидир (Муфрадот, Лисанул Араб).

[98] Бақара 2/63, 93, Нисо 4/154.

[99] “Белларидан наслларини олиш – наслига сабаб бўладиган туҳумларини олиш дегани. Бу нарса аёлларда илк туҳум ҳужраси бачадонга тушиши (илк маротаба одат қони кўриш асносида), йигитларда эса, сперма шаклланиш жараёни бошланган вақтларда юз беради. Бошқача қилиб айтганда, йигит ва қизлар балоғат ёшжига тўлар-тўлмас, ўз фитратлари ва ақлу идроклари билан бу борлиқнинг албатта бир яратувчиси ва бошқариб турувчиси бор эканини ич-ичидан ҳис қилишни ва аста-секин тан олишни бошлайдилар. Натижада ўша ёшгача ички дунёсини қийнаб келаётган ягона яратувчи ҳақидаги саволларини бермай қўяди. Чунки энди улар бу нарсага ич-ичидан ишониб бўлишган бўлади. Мана шу асл фитратидаги яратувчига бўлган ишончини кейинчалик тўсиб-беркитиб ҳаёт кечирган инсонларга – ўзини ҳақдан тўсган (кофир) ва нонкўр деб айтилади. Ўз орзу-истакларини ягона яратувчининг қонунларидан устун  билганлар, кейинчалик ичидаги яратувчига бўлган ишончларини яширишга уринадилар. Шу тариқа атеист ва кофир бўлиш яшашни бошлайдилар.

[100] Мана шу икки оятга кўра, уларга элчи етиб бормаган инсонлар, асосан ягона яратувчини тан олиш ёки тан олмасликдан ва унга шерик қўшиош ёки қўшмасликдан жавобгарликка тортилади. Элчи етиб борган инсонлар эса, уларга улашган илоҳий китобдан жавобгарликка тортилади (Зухруф 43/44, Аъроф 7/6).

[101] Оятлардан узоқлашишнинг ҳукми ҳақидаги яна бир оят: Зухруф 43/36-37.

[102] “Инсонлар тарафидан содир этиладиган ишларда уларга ирода берилмасдан, ҳар нарса Аллоҳ тарафидан мажбурий амалга оширилганида эди”, деган маънони билдиради.

[103] Ким нимага лойиқ бўлса, Аллоҳ унга шуни беради Лайл 96/5-11.

[104] Одатда бу оятни “Инсонлар ва жинларни кўпини жаҳаннам учун яратдик” шаклида нотўғри таржима қилишади. Аслида Аллоҳ инсонлар ва жинларнинг барчасини нима учун яратганини қуйидаги оятдан билиб оламиз: “Жин ва инсонларни фақатгина Менга қуллик қилиши учун яратдим” (Зарият 51/56). Бу оятга кўра, юқоридаги оятга беришган маънолари асло қабул қилинмайди, тўғри бўлишини эҳтимоли ҳам йўқ. “Яратиш” деб таржима қилган калималари ذرأ бўлиб, қуйидаги оятда у – “ҳайвон ва ўсимликларни етиштириш” деган маънода келтирилган: (Анъом 6/137). Қуйидаги оятга кўра эса, Аллоҳ инсонни ҳам ҳудди бир ўсимлик каби етиштиради: (Нуҳ 71/17). Шу оятлар эса, охиратдаги қайта тирилиш ҳам мана шу шаклда амалга оширилишини билдирмоқда: (Мўминун 23/79, Зухруф 43/11). Кўриб турганингиздек, ذرأ феъли етишиб чиқишига имкон бериш, етиштириш, деган маъноларни ҳам билдиради.

Инсонни ердаги бошқа мавжудотлардан ажратиб турадиган нарса – руҳ уфланиши натижасида инсонга берилган эшитиб англаш, кўриб англаш ва виждон соҳиби бўлиш каби хусусиятлардир (Саcда 32/9). Инсон бўла туриб бу хусусиятларсдан фойдаланмаганлар ҳайвон кабидир, ҳатто ҳайвондан ҳам баттар. Яъни сўйгани бақса индамай бақилиб кетадиган, ўриб еб юборгани етиштирилиб ундирилса, индамай етишиб ўрилиб кетаверадиган ҳайвон ва ўсимликлар каби бўлиб қоладилар. Чунки ақлини ва виждонини ишлатмаганлар ўзини жаҳаннамга ўтин бўлишга тайёрлаётганлар бўлади. Оятларда жаҳаннам билан бирга ёнма-ён келтирилган нарса жаҳаннамни ўтинидир. Бунга алоқадор оят қуйидагича: “Ҳақсизлик қилганлар жаҳаннамга ўтин бўладилар.” (Жин 72/15). Мана шу оятлар сабабли бу оятни шундай таржима қилдик.

[105] Виждон, басират ва англаб-тушуниш инсонлар ва жинларга руҳ билан бирга берилган хусусиятлардир. Мана шу хусусиятлари билан улар имтиҳон қилинадиган борлиқлар қаторига қўшилади. Қаранг: (Сажда 32/9)

[106] Аллоҳни қизлари дея тўқиб чиқарган Лот, Манот ва Уззо исмларни Аллоҳнинг исмларидаги баъзи ҳарфларни олиб ташлаб ихтиро қилиб тўқиб чиқаришган. Аллоҳ исмидан Аллот, ал-Азиз исмидан ал-Узза ва Аллоҳни ал-Маннон исмидан ал-Манот деб турлича номлар тўқиб чиқаришган (Жалолиддин Суютий, Тафсиру Жалолайн).

[107] Қуръоннинг ўзи ҳам, ичидаги ҳукмлар ҳам ҳақ ва тўғри бўлгани учун, унинг яна бир номи ҳам “Ҳақ”дир (Бақара 2/91, 119). (Қўшимча маълумот учун қаранг: Аср сурасининг тафсири, Тафсири Жомеул Баён, Ибн Жарир ат-Тобарий; Алжамиу Лиаҳкамил Қуръоан, Алқуртубий; Маолимут Танзил, ал-Бағовий.)

[108] Балки қилаётган жиноятларидан қайтиб қолишар деб, Аллоҳ уларга турли мусибатлар юбоиб туради. Бунга бир ўрнак оят: Анъом 6/42-45.

[109] Жосия 45/6.

[110] Аллоҳ таоло тарафидан ўз ихтиёрига ташлаб қўйилган ва гуноҳда ҳаддан ошиб тентираб юрган кишилар асосан мунофиқлар ва Аллоҳнинг оятларини ёлғонга чиқарган кишилар бўлади Нисо 4/143, Анъом 6/39.

[111] Қиёматнинҳ аҳволи ҳақида маълумот учун қаранг: Иброҳим 14/48, Анбиё 21/104, Набаъ 78/28-30, Инфитор 82/1-3. Таквир 81/ 1-13, Залзала 99/1-3.

[112] Ғайб – 5 та ҳиссий органдан яширин бўлган нарса, яъни махфий нарсадир. Бу оят “Агар мен махфий нарсалардан хабардор бўлганимда эди, ҳар бир ишни олдиндан чора-тадбирини кўриб қўйган ва ўзимга ёмонлик келишини олдини олган бўлардим”, деган мазмун ифодалайди.

[113] Аллоҳдан бошқасига дуо қилиб фарзанд сўраш мана шу оят ҳукмига киради ва ширк бўлади.

[114] Ла юбсирун – олдиндан кўра олмайди, келажакни кўра олмайди, деган маънолар ҳам чиқади. Буни басират дейилади.

[115] Жоҳил – ўзини тута олмаган, ўзини билмаган, ўзини бошқара олмаган, билимсиз-нодон деган маъноларни билдиради.

[116] Бу оятдаги “афв” сўзини Бақара сурасининг 219- оятига кўра “ортиқча” деб маъно бердик.

[117] Васваса учун Аннос сураси ва изоҳига қаранг.

[118] Басоир сўзига сабабни келтириш билан мусаббабни қасд қилиш қоидасига кўра маъно бердик. Қуръон оятлари ақлу фаросат, идрок ва зеҳнни ўртишига туртки бўлади, ҳамда қалб ва виждонни уйғонишига сабаб бўлади. Инсонларнинг қалб кўзлари асосан оятлар билан очилади. Шу сабабли кўплаб оятларда “Ақлини ишлатишмайдими, фикр юритмайдиларми, ўйлаб кўрмайдиларми, мазмунидаги оятлар келтирилган.

[119] Жамоат билан намоз ўқиётганда имомининг қироатини эшитган намозхонлар қироат қилмайдилар. Имомнинг қироатини эшитолмаганлар эса, намоз асносида ўзлари Қуръон ўқийдилар. Намоздан ташқари ҳолатда ҳам, агар бир кишидан сизга Қуръон ўқиб беришини илтимос қилсангиз ва у сизга Қуръон ўқиб бераётганида, уни жон-қулоғингиз билан эшитишингиз ва сукут сақлашингиз керак.

[120] Оятдаги “ғудувв” ва “осол” Пешин билан Аср вақтини ифода қилади. Чунки, Раъд сурасининг 15- оятида Осмондагилар, ердагилар ва ундаги соялар ҳам Аллоҳга сажда қилиши билдирилган. Ўша соялар эса ғудувв ва осол вақтларида сажда қилиши айтилган. Биламизки, ерда соялар фақатгина осмонда қуёш чиқиб турганида пайдо бўлади. Соя қуёш сабабли пайдо бўлиши эса, Фурқон сурасининг 45- оятида билдирилган.

[121] Маун 107/5. Намоздаги зикрлар орасида энг муҳими ва усиз намоз барпо қилинмайдиган зикр Қуръон оятлари бўлгани учун, оятга шундай маъно бердик.

[122] Пешин ва Аср намозларида Суралар паст овозда ўқилишига шу оят далил.

[123] “Масиҳ Аллоҳга қуллик қилишдан бош тортмас. Муқарраб фаришталар ҳам шундай…” (Нисо 4/172).