Musulmonlar

12. Юсуф сураси

  1. Юсуф сураси[1]

بسم الله الرحمن الرحيم

Яхшилиги чексиз, эзгулик ва неъмат улашувчи – Аллоҳ номи билан.

الر تِلْكَ آيَاتُ الْكِتَابِ الْمُبِينِ {1}

(Юсуф 12/1)

Алиф! Лам! Ро! Булар – очиқ-ойдин[2] китобнинг оятларидир.

إِنَّا أَنزَلْنَاهُ قُرْآنًا عَرَبِيًّا لَّعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ {2}

(Юсуф 12/2)

Яхшилаб тушуниб – ақл юритишингиз[3] учун, Биз уни албатта арабча Қуръон[4] қилиб юбордик.

نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ أَحْسَنَ الْقَصَصِ بِمَا أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ هَـذَا الْقُرْآنَ وَإِن كُنتَ مِن قَبْلِهِ لَمِنَ الْغَافِلِينَ {3}

(Юсуф 12/3)

Сенга бу Қуръонни вайиҳ қилиш орқали, энг гўзал қиссани сенга айтиб беряпмиз. Албатта, сен ундан олдин бундан бехабар кишилардан эдинг.

إِذْ قَالَ يُوسُفُ لِأَبِيهِ يَا أَبتِ إِنِّي رَأَيْتُ أَحَدَ عَشَرَ كَوْكَبًا وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ رَأَيْتُهُمْ لِي سَاجِدِينَ {4}

(Юсуф 12/4)

Юсуф бир куни отаси (Яъқуб)га: “Отажон! Тушимда ўн битта юлдуз, қуёш ва ойни кўрдим – уларни менга сажда қилаётганини кўрдим”, деди.

قَالَ يَا بُنَيَّ لاَ تَقْصُصْ رُؤْيَاكَ عَلَى إِخْوَتِكَ فَيَكِيدُواْ لَكَ كَيْدًا إِنَّ الشَّيْطَانَ لِلإِنسَانِ عَدُوٌّ مُّبِينٌ {5}

(Юсуф 12/5)

(Шунда Яъқуб) айтдики: “Болагинам! Тушингни акаларинга айтма. Айтсанг, сенга (ножўя) режа тузиб қўяди. Албатта, шайтон инсонга очиқ душмандир.

وَكَذَلِكَ يَجْتَبِيكَ رَبُّكَ وَيُعَلِّمُكَ مِن تَأْوِيلِ الأَحَادِيثِ وَيُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكَ وَعَلَى آلِ يَعْقُوبَ كَمَا أَتَمَّهَا عَلَى أَبَوَيْكَ مِن قَبْلُ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْحَقَ إِنَّ رَبَّكَ عَلِيمٌ حَكِيمٌ {6}

(Юсуф 12/6)

Яратган Эганг сени мана шу шаклда танлаб олиб, сенга тушларнинг таъбирини ўргатар, ҳамда Ўз нематини оталаринг Иброҳим ва Исҳоққа тамомлаб берганидек, сен ва Яъқуб оиласига ҳам неъматини тамомлаб берар экан. Албатта, яратган Эганг билувчидир, тўғри қарор брувчидир.”

لَّقَدْ كَانَ فِي يُوسُفَ وَإِخْوَتِهِ آيَاتٌ لِّلسَّائِلِينَ {7}

(Юсуф 12/7)

Шубҳасизки, Юсуф ва акаларида сўрагувчилар учун (жавоб бўладиган) оятлар бор.

إِذْ قَالُواْ لَيُوسُفُ وَأَخُوهُ أَحَبُّ إِلَى أَبِينَا مِنَّا وَنَحْنُ عُصْبَةٌ إِنَّ أَبَانَا لَفِي ضَلاَلٍ مُّبِينٍ {8}

(Юсуф 12/8)

Бир куни акалари (ўзларича) шундай деди: “Юсуф ва унинг укаси (Бинямин) отамизга биздан кўра севимлироқ. Ҳолбуки, биз бир оиламиз[5]. Албатта, отамиз очиқча хатода.

اقْتُلُواْ يُوسُفَ أَوِ اطْرَحُوهُ أَرْضًا يَخْلُ لَكُمْ وَجْهُ أَبِيكُمْ وَتَكُونُواْ مِن بَعْدِهِ قَوْمًا صَالِحِينَ {9}

(Юсуф 12/9)

(Шунинг учун) Юсуфни ўлдиринг ёки уни бирон бир ерга ташлаб юборинг, шунда, отамизнинг[6] меҳр-муҳаббати сизда қолсин. Ундан кейин (тавба қилиб) яхши қавм бўлиб оласиз.”

قَالَ قَآئِلٌ مَّنْهُمْ لاَ تَقْتُلُواْ يُوسُفَ وَأَلْقُوهُ فِي غَيَابَةِ الْجُبِّ يَلْتَقِطْهُ بَعْضُ السَّيَّارَةِ إِن كُنتُمْ فَاعِلِينَ {10}

(Юсуф 12/10)

(Орасида гапи ўтадиган биттаси шундай) деди: “Юсуфни ўлдирманг, уни баъзи йўловчилар топиб оладиган қилиб қудуқ тубига улоқтиринг. Қилсангиз шундай қилинг.”

قَالُواْ يَا أَبَانَا مَا لَكَ لاَ تَأْمَنَّا عَلَى يُوسُفَ وَإِنَّا لَهُ لَنَاصِحُونَ {11}

(Юсуф 12/11)

(Шу маслаҳат билан улар отасига) Шундай дедилар: “Эй ота! Сизга нима бўляпти, нима учун Юсуфни бизга ишонмаяпсиз? Ахир, биз унга жонкуярмиз[7].

أَرْسِلْهُ مَعَنَا غَدًا يَرْتَعْ وَيَلْعَبْ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ {12}

(Юсуф 12/12)

Эртага уни биз билан бирга юборинг – еб-ичиб, ўйнаб-кулсин. Биз уни албатта қўриқлаймиз.”

قَالَ إِنِّي لَيَحْزُنُنِي أَن تَذْهَبُواْ بِهِ وَأَخَافُ أَن يَأْكُلَهُ الذِّئْبُ وَأَنتُمْ عَنْهُ غَافِلُونَ {13}

(Юсуф 12/13)

Отаси эса: “Уни олиб кетишингиз мени ташвишлантиради. Сизлар ундан бехабар бўлиб қолиб, уни бўри еб кетишидан қўрқаман”, деди.

قَالُواْ لَئِنْ أَكَلَهُ الذِّئْبُ وَنَحْنُ عُصْبَةٌ إِنَّا إِذًا لَّخَاسِرُونَ {14}

(Юсуф 12/14)

Улар: “Биз бир оила бўла туриб, агар уни бўри еб кетса, унда биз бор обрў-еътиборимизни йўқотган (хонавайрон) бўламиз-ку!” дедилар.

فَلَمَّا ذَهَبُواْ بِهِ وَأَجْمَعُواْ أَن يَجْعَلُوهُ فِي غَيَابَةِ الْجُبِّ وَأَوْحَيْنَآ إِلَيْهِ لَتُنَبِّئَنَّهُم بِأَمْرِهِمْ هَـذَا وَهُمْ لاَ يَشْعُرُونَ{15}

(Юсуф 12/15)

(Гапига ишонтириб) Юсуфни олиб кетишди ва ҳаммаси бир бўлиб уни қудуқ тубига ташлашга қарор беришганида, (Эй Юсуф!) “Сен буларнинг қилмишини уларга ўзлари (сени Юсуф эканингни) фарқига бормайдиган ҳолда айтиб берасан”, деб ваҳий қилдик.

وَجَاؤُواْ أَبَاهُمْ عِشَاء يَبْكُونَ {16}

(Юсуф 12/16)

Улар отасининг ёнига кечаси йиғлаб келиб:

قَالُواْ يَا أَبَانَا إِنَّا ذَهَبْنَا نَسْتَبِقُ وَتَرَكْنَا يُوسُفَ عِندَ مَتَاعِنَا فَأَكَلَهُ الذِّئْبُ وَمَا أَنتَ بِمُؤْمِنٍ لِّنَا وَلَوْ كُنَّا صَادِقِينَ    {17}

(Юсуф 12/17)

“Эй Отамиз! Ўзимиз мусобақалашгани кетиб қолиб, Юсуфни матоҳларимиз ёнида қолдирибмиз, шунда уни бўри еб кетибди. Сизга тўғрисини айтсак ҳам, бизга (барибир) ишонмайсиз”, дедилар.

وَجَآؤُوا عَلَى قَمِيصِهِ بِدَمٍ كَذِبٍ قَالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنفُسُكُمْ أَمْرًا فَصَبْرٌ جَمِيلٌ وَاللّهُ الْمُسْتَعَانُ عَلَى مَا تَصِفُونَ {18}

(Юсуф 12/18)

Ва Юсуфнинг кўйлагини устида ёлғон қол билан олиб келишди. Отаси уларга: “Йўқ (бу Юсуфни қони емас). Нафсингиз сизларни бир ишга[8] ундаб қўйибди. Энди чиройли сабр (қилиш керак). Сиз васфлаётган (ёлғон) ишда ёрдам сўраладиган зот Аллоҳдир”, деди.

وَجَاءتْ سَيَّارَةٌ فَأَرْسَلُواْ وَارِدَهُمْ فَأَدْلَى دَلْوَهُ قَالَ يَا بُشْرَى هَـذَا غُلاَمٌ وَأَسَرُّوهُ بِضَاعَةً وَاللّهُ عَلِيمٌ بِمَا يَعْمَلُونَ {19}

(Юсуф 12/19)

Бир карвон келиб, сувчисини (сувга) юборди. Сувчи бориб челагини қудуққа ташлади ва: “Хушхабар! Бу бир болакай-ку!”- деди. Улар уни тижорат моли сифатида сотиб юбориш учун яшириб қўйди. (Лекин) Аллоҳ улар нима қилаётганини билиб турарди.

وَشَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ دَرَاهِمَ مَعْدُودَةٍ وَكَانُواْ فِيهِ مِنَ الزَّاهِدِينَ {20}

(Юсуф 12/20)

Юсуфни зулмга асосланган пулга – бир қанча дирҳамга сотиб юборишди. Зотан, улар Юсуфдан қутулмоқчи еди.

وَقَالَ الَّذِي اشْتَرَاهُ مِن مِّصْرَ لاِمْرَأَتِهِ أَكْرِمِي مَثْوَاهُ عَسَى أَن يَنفَعَنَا أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَدًا وَكَذَلِكَ مَكَّنِّا لِيُوسُفَ فِي الأَرْضِ وَلِنُعَلِّمَهُ مِن تَأْوِيلِ الأَحَادِيثِ وَاللّهُ غَالِبٌ عَلَى أَمْرِهِ وَلَـكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لاَ يَعْلَمُونَ {21}

(Юсуф 12/21)

Уни сотиб олган Мисрли киши хотинига: “Уни қоладиган жойини чиройли қил, балки бизга фойдаси тегиб қолар, ёки ўзимизга фарзанд қилиб олармиз”, деди. Сўзларнинг таъбирини ўргатиш учун, Юсуфни у ерга мана шу шаклда жойлаштирдик. Ўз ишини амалга оширишда Аллоҳ доимо ғолибдир. Лекин, инсонларнинг кўпчилиги (буни) билмайди.

وَلَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ آتَيْنَاهُ حُكْمًا وَعِلْمًا وَكَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ {22}

(Юсуф 12/22)

Юсуф вояга етганида, унга тўғри ҳукм бериш қобилиятини ҳамда илмни бердик. Чиройли иш қилувчи-муҳсинларни[9] шундай мукофотлаймиз.

وَرَاوَدَتْهُ الَّتِي هُوَ فِي بَيْتِهَا عَن نَّفْسِهِ وَغَلَّقَتِ الأَبْوَابَ وَقَالَتْ هَيْتَ لَكَ قَالَ مَعَاذَ اللّهِ إِنَّهُ رَبِّي أَحْسَنَ مَثْوَايَ إِنَّهُ لاَ يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ {23}

(Юсуф 12/23)

Юсуф турган уйнинг соҳибаси (Зулайхо) уни ўзига жалб қилишга уринди, эшикларни қулфлаб қўйди ва: “Қани кел!”, деди. Юсуф эса: “Аллоҳ сақласин!” Ахир, у (эринг мени сотиб олиб) мени жойимни чиойли қилиб берган – хўжайиним-ку! (Хиёнат қилувчи) золималар муродига етмайди”, деди.

وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَهَمَّ بِهَا لَوْلا أَن رَّأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ كَذَلِكَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَالْفَحْشَاء إِنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا الْمُخْلَصِينَ {24}

(Юсуф 12/24)

Шубҳасизки, аёл унга талпинди. Агар Юсуф яратган Эгасининг очиқ ҳужжатини кўрмаганида, у ҳам аёлга талпинган бўларди. Юсуфдан ёмонлик ва фаҳшни узоқлаштириш учун мана шу шаклда (ҳужжат кўрсатдик). Чунки, у Бизнинг танлаб олган-холис қулларимиздандир.

وَاسُتَبَقَا الْبَابَ وَقَدَّتْ قَمِيصَهُ مِن دُبُرٍ وَأَلْفَيَا سَيِّدَهَا لَدَى الْبَابِ قَالَتْ مَا جَزَاء مَنْ أَرَادَ بِأَهْلِكَ سُوَءًا إِلاَّ أَن يُسْجَنَ أَوْ عَذَابٌ أَلِيمٌ {25}

(Юсуф 12/25)

Иккаласи ҳам эшик томон югурди, аёл Юсуфнинг кўйлагини ортидан йиртиб юборди ва эшик олдида иккаласи ҳам аёлнинг эрига дуч келди. Шунда аёл (эрига қараб): “Оилангга ёмонлик қилмоқчи бўлганнинг жазоси нима? Зиндонга ташланиш ёки аламли қийноққа ташланиш эмасми?”- деди.

قَالَ هِيَ رَاوَدَتْنِي عَن نَّفْسِي وَشَهِدَ شَاهِدٌ مِّنْ أَهْلِهَا إِن كَانَ قَمِيصُهُ قُدَّ مِن قُبُلٍ فَصَدَقَتْ وَهُوَ مِنَ الكَاذِبِينَ    {26}

(Юсуф 12/26)

Юсуф эса: “Мени у ўзига жалб қилмоқчи бўлди”, деди. Аёлнинг оиласидан бири шундай гувоҳлик берди: “Агар Юсуфнинг кўйлаги олд тарафидан йиртилган бўлса, аёл тўғри айтган бўлади ва у ёлғончилардан (бўлади).

وَإِنْ كَانَ قَمِيصُهُ قُدَّ مِن دُبُرٍ فَكَذَبَتْ وَهُوَ مِن الصَّادِقِينَ {27}

(Юсуф 12/27)

Агар Юсуфнинг кўйлаги орқа тарафидан йиртилган бўлса, аёл ёлғон гапирган бўлиб, юсуф ростгўйлардан (бўлади).”

فَلَمَّا رَأَى قَمِيصَهُ قُدَّ مِن دُبُرٍ قَالَ إِنَّهُ مِن كَيْدِكُنَّ إِنَّ كَيْدَكُنَّ عَظِيمٌ {28}

(Юсуф 12/28)

Аёлнинг эри кўйлак орқа тарафидан йиртилганини кўриб шундай деди: “(Эй аёллар!) Бу сизларнинг хийлаларингиздан биридир. Ҳақиқатда, сизларнинг хийлангиз кўп.

يُوسُفُ أَعْرِضْ عَنْ هَـذَا وَاسْتَغْفِرِي لِذَنبِكِ إِنَّكِ كُنتِ مِنَ الْخَاطِئِينَ {29}

 

(Юсуф 12/29)

Эй Юсуф! Бу ишни унут. (Эй хотин!) Сен гуноҳинг учун кечирим сўра. Чунки, сен хатокорлардан бўлдинг.”

وَقَالَ نِسْوَةٌ فِي الْمَدِينَةِ امْرَأَةُ الْعَزِيزِ تُرَاوِدُ فَتَاهَا عَن نَّفْسِهِ قَدْ شَغَفَهَا حُبًّا إِنَّا لَنَرَاهَا فِي ضَلاَلٍ مُّبِينٍ {30}

(Юсуф 12/30)

Шаҳарда бир неча аёллар: “Вазирнинг аёли ўз қулини ўзига жалб қилишга уринибди. Муҳаббат юрагидан уриб қўйибди. Биз уни очиқ адашган деб биламиз”, дедилар.

فَلَمَّا سَمِعَتْ بِمَكْرِهِنَّ أَرْسَلَتْ إِلَيْهِنَّ وَأَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَأً وَآتَتْ كُلَّ وَاحِدَةٍ مِّنْهُنَّ سِكِّينًا وَقَالَتِ اخْرُجْ عَلَيْهِنَّ فَلَمَّا رَأَيْنَهُ أَكْبَرْنَهُ وَقَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ وَقُلْنَ حَاشَ لِلّهِ مَا هَـذَا بَشَرًا إِنْ هَـذَا إِلاَّ مَلَكٌ كَرِيمٌ

(Юсуф 12/31)

Вазирнинг хотини аёлларнинг гап-сўзларини эшитиб, уларга элчи юборди. Улар учун ўриндиқ тайёрлатди. Ҳар бирига биттадан пичоқ берди. Шу аснода (Юсуфга) “Уларнинг ёнига чиқ!”, деди. Аёллар Юсуфни кўрганида унга маҳлиё бўлиб, қўлларини кесиб олишди. Ва: “Эй пок Аллоҳ! Ахир бу башар-инсон эмас. Бу мукаррам фаришта-ку!”- дедилар.

قَالَتْ فَذَلِكُنَّ الَّذِي لُمْتُنَّنِي فِيهِ وَلَقَدْ رَاوَدتُّهُ عَن نَّفْسِهِ فَاسَتَعْصَمَ وَلَئِن لَّمْ يَفْعَلْ مَا آمُرُهُ لَيُسْجَنَنَّ وَلَيَكُونًا مِّنَ الصَّاغِرِينَ {32}

(Юсуф 12/32)

Зулайҳо шундай деди: “Сизлар у ҳақида мени маломат қилган йигит мана шу бўлади. Уни ўзимга жалб қилишга уриндим, лекин у ўзини сақлади. Агар энди буйруғимни бажармаса, аниқ зиндонга ташланади ва хорланганлардан бўлади.”

قَالَ رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَيَّ مِمَّا يَدْعُونَنِي إِلَيْهِ وَإِلاَّ تَصْرِفْ عَنِّي كَيْدَهُنَّ أَصْبُ إِلَيْهِنَّ وَأَكُن مِّنَ الْجَاهِلِينَ       {33}

(Юсуф 12/33)

Юсуф айтдики: “Эй яратган Эгам! Булар чорлаётган нарсадан кўра мен учун зиндон афзал. У (аёл)ларнинг макрини мендан нари қилмасанг, уларга мойил бўлиб, жоҳиллардан бўлиб қоламан.”

فَاسْتَجَابَ لَهُ رَبُّهُ فَصَرَفَ عَنْهُ كَيْدَهُنَّ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ {34}

(Юсуф 12/34)

Яратган Эгаси унинг дуосини қабул қилиб, аёлларнинг макрини ундан бартараф қилди. Чунки, У ешитади, билади.

ثُمَّ بَدَا لَهُم مِّن بَعْدِ مَا رَأَوُاْ الآيَاتِ لَيَسْجُنُنَّهُ حَتَّى حِينٍ {35}

(Юсуф 12/35)

Барча далилларни кўрганидан кейин, вазир ва унинг одамларига Юсуфни бир муддат қамаб қўйиш фикри келди.

وَدَخَلَ مَعَهُ السِّجْنَ فَتَيَانَ قَالَ أَحَدُهُمَآ إِنِّي أَرَانِي أَعْصِرُ خَمْرًا وَقَالَ الآخَرُ إِنِّي أَرَانِي أَحْمِلُ فَوْقَ رَأْسِي خُبْزًا تَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْهُ نَبِّئْنَا بِتَأْوِيلِهِ إِنَّا نَرَاكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ {36}

(Юсуф 12/36)

Зиндонга Юсуф билан бирга иккита йигит ҳам кирган эди. Улардан бири: “Мен тушимда ўзимни сархуш қилувчи ичимлик қуяётганимни кўрдим”, деди. Яна бири: “Мен тушимда бошимда нон кўтариб турганимни, ундан қушлаб еётганини кўрдим, (эй Юсуф!) бизга бунинг таъбирини айтиб бер. Кўряпмизки, сен яхшилик қилувчи-муҳсинлардансан”, дедилар.

قَالَ لاَ يَأْتِيكُمَا طَعَامٌ تُرْزَقَانِهِ إِلاَّ نَبَّأْتُكُمَا بِتَأْوِيلِهِ قَبْلَ أَن يَأْتِيكُمَا ذَلِكُمَا مِمَّا عَلَّمَنِي رَبِّي إِنِّي تَرَكْتُ مِلَّةَ قَوْمٍ لاَّ يُؤْمِنُونَ بِاللّهِ وَهُم بِالآخِرَةِ هُمْ كَافِرُونَ {37}

(Юсуф 12/37)

Юсуф шундай деди: “Иккалангизга бериладиган овқат келмасидан олдин мен сизга унинг таъвилини айтиб бераман. Бу – яратган Эгамнинг менга берган илмидандир. Чунки, мен Аллоҳга ишонмайдиган ва охиратни тан олмайдиган қавмнинг динини тарк қилдим.

وَاتَّبَعْتُ مِلَّةَ آبَآئِـي إِبْرَاهِيمَ وَإِسْحَقَ وَيَعْقُوبَ مَا كَانَ لَنَا أَن نُّشْرِكَ بِاللّهِ مِن شَيْءٍ ذَلِكَ مِن فَضْلِ اللّهِ عَلَيْنَا وَعَلَى النَّاسِ وَلَـكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لاَ يَشْكُرُونَ {38}

(Юсуф 12/38)

Оталарим Иброҳим, Исҳоқ ва Яъқубнинг динига ергашдим. Бирор нарсани Аллоҳга шерик қилишга бизни асло ҳаққимиз йўқ. Мана шу еътиқод – бизга ва барча инсонларга нисбатан Аллоҳнинг олийжаноблигидир. Лекин, инсонларнинг кўпи ўз шукр қилмайди (бурчини бажармайди).

يَا صَاحِبَيِ السِّجْنِ أَأَرْبَابٌ مُّتَفَرِّقُونَ خَيْرٌ أَمِ اللّهُ الْوَاحِدُ الْقَهَّارُ {39}

(Юсуф 12/39)

Эй зиндондаги дўстларим! Бир қанча фарқли робблар яхшими, ёки чексиз қудратли ягона Аллоҳми?

مَا تَعْبُدُونَ مِن دُونِهِ إِلاَّ أَسْمَاء سَمَّيْتُمُوهَا أَنتُمْ وَآبَآؤُكُم مَّا أَنزَلَ اللّهُ بِهَا مِن سُلْطَانٍ إِنِ الْحُكْمُ إِلاَّ لِلّهِ أَمَرَ أَلاَّ تَعْبُدُواْ إِلاَّ إِيَّاهُ ذَلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ وَلَـكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لاَ يَعْلَمُونَ {40}

(Юсуф 12/40)

Аллоҳ ила орангизга қўйиб ибодат қилаётганларингиз фақатгина сиз ва ота-боболарингиз номлаб олган исмлар, холос. Аллоҳ у ҳақида ҳеч қандай далил туширмаган. (Ибодат масалаларида) ҳукм қилиш фақат Аллоҳга тегишли. Аллоҳ сизларни фақат Унинг Ўзига ибодат қилишга буюрган. Мана шу тўғри дин. Лекин, инсонларнинг кўпчилиги (тўғри динни) билмайди.

يَا صَاحِبَيِ السِّجْنِ أَمَّا أَحَدُكُمَا فَيَسْقِي رَبَّهُ خَمْرًا وَأَمَّا الآخَرُ فَيُصْلَبُ فَتَأْكُلُ الطَّيْرُ مِن رَّأْسِهِ قُضِيَ الأَمْرُ الَّذِي فِيهِ تَسْتَفْتِيَانِ {41}

(Юсуф 12/41)

Эй зиндондаги дўстларим! Биттангиз хўжайинингизга шароп қуйиб беради, яна бирингиз дорга осилади ва қушлар унинг бошидан ейди. Сизлар сўраган (туш таъбири) иши битди (деди Юсуф).

وَقَالَ لِلَّذِي ظَنَّ أَنَّهُ نَاجٍ مِّنْهُمَا اذْكُرْنِي عِندَ رَبِّكَ فَأَنسَاهُ الشَّيْطَانُ ذِكْرَ رَبِّهِ فَلَبِثَ فِي السِّجْنِ بِضْعَ سِنِينَ{42}

(Юсуф 12/42)

Юсуф у иккаласидан қутилиб қолишини билган хамхонасига: “Хўжайининг ёнида мен ҳақимда гапир”, деди. Лекин, шайтон унга хўжайини олдида (Юсуф ҳақида) гапиришни унуттириб қўйди. Натижада, Юсуф зиндонда яна бир неча йил қолиб кетди.

وَقَالَ الْمَلِكُ إِنِّي أَرَى سَبْعَ بَقَرَاتٍ سِمَانٍ يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجَافٌ وَسَبْعَ سُنبُلاَتٍ خُضْرٍ وَأُخَرَ يَابِسَاتٍ يَا أَيُّهَا الْمَلأُ أَفْتُونِي فِي رُؤْيَايَ إِن كُنتُمْ لِلرُّؤْيَا تَعْبُرُونَ {43}

(Юсуф 12/43)

(Бир куни подшоҳ): “Мен тушимда еттита семиз сигир кўрдим. Уларни бошқа еттита озғин сигир еб юборди. Еттита яшил бошоқ ва бошқа еттита қуруқ бошок ҳам кўрдим. Эй аъёнлар! Агар тушни таъбир қилолсангиз, мени тушим ҳақида жавоб беринг”, деди.

قَالُواْ أَضْغَاثُ أَحْلاَمٍ وَمَا نَحْنُ بِتَأْوِيلِ الأَحْلاَمِ بِعَالِمِينَ {44}

(Юсуф 12/44)

Аъёнлар эса: “Булар алғов-далғов тушлардир. Биз бундай тушларнинг таъбирини билмаймиз”, деди.

وَقَالَ الَّذِي نَجَا مِنْهُمَا وَادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ أَنَاْ أُنَبِّئُكُم بِتَأْوِيلِهِ فَأَرْسِلُونِ {45}

(Юсуф 12/45)

(Қамоқдаги) икки кишидан қутулиб қолгани узун муддатдан кейин Юсуфни эслаб: “Мен сизларга у тушнинг таъбирини айтиб бераман, мени дархол (зиндонга) юборинг”, деди.

يُوسُفُ أَيُّهَا الصِّدِّيقُ أَفْتِنَا فِي سَبْعِ بَقَرَاتٍ سِمَانٍ يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجَافٌ وَسَبْعِ سُنبُلاَتٍ خُضْرٍ وَأُخَرَ يَابِسَاتٍ لَّعَلِّي أَرْجِعُ إِلَى النَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَعْلَمُونَ {46}

(Юсуф 12/46)

(Зиндонга бориб): “ЭЙ Юсуф! Эй ростгўй инсон! Еттита семиз сигирни етти озғин сигир еётганини, ҳамда еттита яшил бошоқ ва қуруқ бошоқлар ҳақида (туш таъбирини) ечимини айтиб бер. Балки, керакли инсонларга (тўғри таъбир билан) қайтсам, шунда (сени қадрингни) билишар”, деди.

قَالَ تَزْرَعُونَ سَبْعَ سِنِينَ دَأَبًا فَمَا حَصَدتُّمْ فَذَرُوهُ فِي سُنبُلِهِ إِلاَّ قَلِيلاً مِّمَّا تَأْكُلُونَ {47}

(Юсуф 12/47)

Юсуф шундай деди: “Одатдагидек етти йил экин-тикин қилиб, кейин, ўзингиз ейдигандан ташқари барча ҳосилни бошоғида қолдиринг.

ثُمَّ يَأْتِي مِن بَعْدِ ذَلِكَ سَبْعٌ شِدَادٌ يَأْكُلْنَ مَا قَدَّمْتُمْ لَهُنَّ إِلاَّ قَلِيلاً مِّمَّا تُحْصِنُونَ {48}

(Юсуф 12/48)

Ундан кейин қаттиқ етти (йил қаҳатчилик) келиб, ғамлаган захирангизни еб кетади. Йиққанингиздан озгинаси қолади, холос.

ثُمَّ يَأْتِي مِن بَعْدِ ذَلِكَ عَامٌ فِيهِ يُغَاثُ النَّاسُ وَفِيهِ يَعْصِرُونَ {49}

(Юсуф 12/49)

Ана шундан кейин, инсонлар (баракатли) ёғингарчиликка эришадиган йил келади ва инсонлар ўша йили (маҳсулотларнинг сув ва ёғларини) сиқиб чиқаради” (деди Юсуф).

وَقَالَ الْمَلِكُ ائْتُونِي بِهِ فَلَمَّا جَاءهُ الرَّسُولُ قَالَ ارْجِعْ إِلَى رَبِّكَ فَاسْأَلْهُ مَا بَالُ النِّسْوَةِ اللاَّتِي قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ إِنَّ رَبِّي بِكَيْدِهِنَّ عَلِيمٌ {50}

(Юсуф 12/50)

(Буни эшитган) подшоҳ: “Юсусфни ёнимга келтиринг”, деди. (Саройдан юборилган) элчи Юсуфнинг ёнига келганида, Юсуф шундай деди:  “Хўжайинингга қайтиб бориб, қўлларини кесиб олган аёлларнинг аҳволларини сўра. Албатта, яратган Эгам у аёлларнинг хийлаларини билади.”

قَالَ مَا خَطْبُكُنَّ إِذْ رَاوَدتُّنَّ يُوسُفَ عَن نَّفْسِهِ قُلْنَ حَاشَ لِلّهِ مَا عَلِمْنَا عَلَيْهِ مِن سُوءٍ قَالَتِ امْرَأَةُ الْعَزِيزِ الآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ أَنَاْ رَاوَدتُّهُ عَن نَّفْسِهِ وَإِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ {51}

(Юсуф 12/51)

(Бу хабар етиб келиб) Подшоҳ (аёлларни йиғиб): “Юсуфни ўзингизга жалб қилмоқчи бўлганингизда ундан нима хоҳлагансиз?”- деганида, “Аллоҳ сақласин! Биз унда ҳеч қандай ёмонлик билмадик”, деди аёллар. (Шунда) вазрнинг хотини: “Мана энди ҳақиқат ўртага чиқди. Уни мен ўзимга жалб қилмоқчи бўлганман. Албатта, у ростгўйлардандир”, деди.

ذَلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ وَأَنَّ اللّهَ لاَ يَهْدِي كَيْدَ الْخَائِنِينَ {52}

(Юсуф 12/52)

Юсуф (элчига яна шундай) деди: “Зиндондан шунинг учун чиқмадимки, йўқлигида унга хиёнат қилмаганимни вазир билиб қўйсин. Аллоҳ хоинларнинг хийласини муваффақиятга улаштирмайди.

وَمَا أُبَرِّئُ نَفْسِي إِنَّ النَّفْسَ لأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ إِلاَّ مَا رَحِمَ رَبِّيَ إِنَّ رَبِّي غَفُورٌ رَّحِيمٌ {53}

(Юсуф 12/53)

Мен ўз нафсимни оқламайман. Чунки, агар яратган Эгам марҳамат қилиб-огоҳлантирмаса, нафс ёмонликка буюриб туради. Албатта, яратган Эгам (гуноҳ-у жазони) кечиб юборувчидир, эзгулик ва неъмат улашувчидир.”

وَقَالَ الْمَلِكُ ائْتُونِي بِهِ أَسْتَخْلِصْهُ لِنَفْسِي فَلَمَّا كَلَّمَهُ قَالَ إِنَّكَ الْيَوْمَ لَدَيْنَا مِكِينٌ أَمِينٌ {54}

(Юсуф 12/54)

“Уни ҳузуримга келтиринг – мен уни ўзимга хос одамим қилиб оламан”, деди подшоҳ. Кейин, Юсуф билан гаплашиб: “Бугундан еътиборан сен бизни ёнимиздаги юқори мартабалик ва ишончли одамимизсан”, деди.

قَالَ اجْعَلْنِي عَلَى خَزَ آئِنِ الأَرْضِ إِنِّي حَفِيظٌ عَلِيمٌ {55}

(Юсуф 12/55)

(Шунда) Юсуф: “Мени бу юртнинг хазиналарини бошқариш вазифасига тайинла. Чунки, мен (захирани) яхши сақлайдиган ва (у ишни яхши) биладиган кишиман”, деди.

وَكَذَلِكَ مَكَّنِّا لِيُوسُفَ فِي الأَرْضِ يَتَبَوَّأُ مِنْهَا حَيْثُ يَشَاء نُصِيبُ بِرَحْمَتِنَا مَن نَّشَاء وَلاَ نُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ {56}

(Юсуф 12/56)

Юсуфга у ю ерда (иш бошқаришга) мана шу шаклда имконият бердик. У юртни ўзи хоҳлаганидек тасарруф қилади[10]. Биз марҳаматимизни Ўзимиз муносиб билган қулимизга насиб қиламиз ва чиройли иш қилувчи-муҳсинларнинг ажрини зое қилмаймиз.

وَلَأَجْرُ الآخِرَةِ خَيْرٌ لِّلَّذِينَ آمَنُواْ وَكَانُواْ يَتَّقُونَ {57}

(Юсуф 12/57)

Ҳақиқатда, Аллоҳга ишонган ва гуноҳлардан сақланган кишилар учун охиратдаги ажр-мукофот яхшироқдир.

وَجَاء إِخْوَةُ يُوسُفَ فَدَخَلُواْ عَلَيْهِ فَعَرَفَهُمْ وَهُمْ لَهُ مُنكِرُونَ{58}

(Юсуф 12/58)

Юсуфнинг ака-укалари келиб, унинг ёнига киришди. У уларни таниди, улар эса Юсуфни танимади.

وَلَمَّا جَهَّزَهُم بِجَهَازِهِمْ قَالَ ائْتُونِي بِأَخٍ لَّكُم مِّنْ أَبِيكُمْ أَلاَ تَرَوْنَ أَنِّي أُوفِي الْكَيْلَ وَأَنَاْ خَيْرُ الْمُنزِلِينَ {59}

(Юсуф 12/59)

Юсуф акаларининг юкларини юклаттириб бериб шундай деди: “(Келаси сафар) ота бир укангизни ҳам олиб келинглар (унга ҳам бераман). Кўрмаяпсизларми? Мен ўлчовни тўлиқ қилиб бераман ва мен меҳмон қилувчиларнинг енг яхшисиман.

فَإِن لَّمْ تَأْتُونِي بِهِ فَلاَ كَيْلَ لَكُمْ عِندِي وَلاَ تَقْرَبُونِ {60}

(Юсуф 12/60)

Агар уни менга олиб келмасанглар, менда сиз учун ҳеч қандай ўлчанадиган (маҳсулот) йўқ, ёнимга яқинлашманглар ҳам” (деди Юсуф).

قَالُواْ سَنُرَاوِدُ عَنْهُ أَبَاهُ وَإِنَّا لَفَاعِلُونَ {61}

(Юсуф 12/61)

“Биз уни олиб келиш учун отасини кўндирамиз. Биз бу ишни албатта бажарамиз”, деди акалари.

وَقَالَ لِفِتْيَانِهِ اجْعَلُواْ بِضَاعَتَهُمْ فِي رِحَالِهِمْ لَعَلَّهُمْ يَعْرِفُونَهَا إِذَا انقَلَبُواْ إِلَى أَهْلِهِمْ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ {62}

(Юсуф 12/62)

Юсуф (хизматчи) йигитларига шундай деди: “Тўлайдиган сармояларини юкига жойлаб қўйинг. Балки, оиласига қайтиб борганида, сармоясини таниб (маҳсулотларни текинга олганини англаб) яна қайтиб келишар.”

فَلَمَّا رَجِعُوا إِلَى أَبِيهِمْ قَالُواْ يَا أَبَانَا مُنِعَ مِنَّا الْكَيْلُ فَأَرْسِلْ مَعَنَا أَخَانَا نَكْتَلْ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ     {63}

(Юсуф 12/63)

Оталарини ёнига қайтганида: “Эй отамиз! Бизга (озиқ-овқат маҳсулотларини) ўлчови тақиқлаб қўйилди. (Бу сафар) укамизни ҳам биз билан бирга юбор. Шунда (яна маҳсулот) ўлчатиб оламиз. Биз уни албатта муҳофза қиламиз”, дедилар.

قَالَ هَلْ آمَنُكُمْ عَلَيْهِ إِلاَّ كَمَا أَمِنتُكُمْ عَلَى أَخِيهِ مِن قَبْلُ فَاللّهُ خَيْرٌ حَافِظًا وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ    {64}

(Юсуф 12/64)

Яъқуб айтдики: “У ҳақида сизларга ишонмайман. Ишонсам ҳам илгари унинг акаси ҳақида ишонганимдек бўлади. Енг яхши сақлагувчи Аллоҳдир. У ҳаммадан марҳаматлидир”, деди[11].

وَلَمَّا فَتَحُواْ مَتَاعَهُمْ وَجَدُواْ بِضَاعَتَهُمْ رُدَّتْ إِلَيْهِمْ قَالُواْ يَا أَبَانَا مَا نَبْغِي هَـذِهِ بِضَاعَتُنَا رُدَّتْ إِلَيْنَا وَنَمِيرُ أَهْلَنَا وَنَحْفَظُ أَخَانَا وَنَزْدَادُ كَيْلَ بَعِيرٍ ذَلِكَ كَيْلٌ يَسِيرٌ {65}

(Юсуф 12/65)

Юкларини очишганида, сармоялари ўзларига қайтариб берилганини кўриб шундай дедилар: “Эй отамиз! Яна нима хоҳлаймиз (улардан)? Бу ўзимизни сармоямиз-ку! Уни ўзимизга қайтарилибди. (Бизга рухсат беринг) Оиламизга егулик олиб келамиз, укамизни ҳам муҳофаза қиламиз ва битта туя ортиқча озиқ-овқат келтирамиз. Бу (сафар берилган) озгина ўлчов.”

قَالَ لَنْ أُرْسِلَهُ مَعَكُمْ حَتَّى تُؤْتُونِ مَوْثِقًا مِّنَ اللّهِ لَتَأْتُنَّنِي بِهِ إِلاَّ أَن يُحَاطَ بِكُمْ فَلَمَّا آتَوْهُ مَوْثِقَهُمْ قَالَ اللّهُ عَلَى مَا نَقُولُ وَكِيلٌ {66}

(Юсуф 12/66)

Яъқуб шундай деди: “Ҳаммангизни қуршаб олган бир фалокат юз бермасейла, Биняминни менга қайтариб олиб келишингиз ҳақида Аллоҳ номи билан қатъий сўз бермагунингизча, уни сиз билан юбормайман.” Шунда улар Аллоҳга аҳд беришганида, “гапираётган гапимизга Аллоҳ вакилдир”, деди (Яъқуб).

وَقَالَ يَا بَنِيَّ لاَ تَدْخُلُواْ مِن بَابٍ وَاحِدٍ وَادْخُلُواْ مِنْ أَبْوَابٍ مُّتَفَرِّقَةٍ وَمَا أُغْنِي عَنكُم مِّنَ اللّهِ مِن شَيْءٍ إِنِ الْحُكْمُ إِلاَّ لِلّهِ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَعَلَيْهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ {67}

(Юсуф 12/67)

(У яна шундай) деди: “Эй Ўғилларим! У ерга битта дарвозадан кирманг, фарқли дарвозалардан киринг. Аллоҳдан келадиган ҳеч нарсани мен сиздан даф этолмайман. Ҳукм қилиш фақат Аллоҳга хос. Мен Унга суяниб-таяндим. Ўзини ишониб топширмоқчи бўлганлар (ҳам) Унга суяниб-таянсин.”

وَلَمَّا دَخَلُواْ مِنْ حَيْثُ أَمَرَهُمْ أَبُوهُم مَّا كَانَ يُغْنِي عَنْهُم مِّنَ اللّهِ مِن شَيْءٍ إِلاَّ حَاجَةً فِي نَفْسِ يَعْقُوبَ قَضَاهَا وَإِنَّهُ لَذُو عِلْمٍ لِّمَا عَلَّمْنَاهُ وَلَـكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لاَ يَعْلَمُونَ {68}

(Юсуф 12/68)

Улар оталари буюрган ердан киришганида, Яъқуб Аллоҳдан келадиган нарсани болаларидан даф этолмаса-да, ўз орзусини амалга оширган бўлди, холос. У ҳақиқатда илм эгаси эди. Чунки, унга (у режани) Биз ўргатганмиз. Лекин, инсонларнинг кўпи (буни) билмайди.

وَلَمَّا دَخَلُواْ عَلَى يُوسُفَ آوَى إِلَيْهِ أَخَاهُ قَالَ إِنِّي أَنَاْ أَخُوكَ فَلاَ تَبْتَئِسْ بِمَا كَانُواْ يَعْمَلُونَ {69}

(Юсуф 12/69)

Улар Юсуфнинг ёнига киришганида, Юсуф ўз укасини бағрига босиб: “Мен сенинг акангман. Уларнинг қилмишларига қайғурма”, деди.

فَلَمَّا جَهَّزَهُم بِجَهَازِهِمْ جَعَلَ السِّقَايَةَ فِي رَحْلِ أَخِيهِ ثُمَّ أَذَّنَ مُؤَذِّنٌ أَيَّتُهَا الْعِيرُ إِنَّكُمْ لَسَارِقُونَ      {70}

(Юсуф 12/70)

Юсуф акаларининг юкларини юклаттириб, ўзининг сув идишини укаси (Бинямин)нинг юкига жойлаттириб қўйди. Кейин, бир жарчи: “Ей карвондагилар! Сизлар ўғри екансиз”, деб жар солди.

قَالُواْ وَأَقْبَلُواْ عَلَيْهِم مَّاذَا تَفْقِدُونَ {71}

(Юсуф 12/71)

Карвондагилар уларга қараб: “Нимани йўқотдинглар?”- деди.

قَالُواْ نَفْقِدُ صُوَاعَ الْمَلِكِ وَلِمَن جَاء بِهِ حِمْلُ بَعِيرٍ وَأَنَاْ بِهِ زَعِيمٌ {72}

(Юсуф 12/72)

(Вазифадагилардан бири): “Подшоҳнинг идишини йўқотдик. Уни олиб келган кишига бир туя юк мукофот бор. Мен бунга кафилман”, деди.

قَالُواْ تَاللّهِ لَقَدْ عَلِمْتُم مَّا جِئْنَا لِنُفْسِدَ فِي الأَرْضِ وَمَا كُنَّا سَارِقِينَ {73}

(Юсуф 12/73)

Улар: “Аллоҳга қасам! Биз бу ерда бузғунчилик қилиш учун келмаганимизни аниқ биласизлар. Биз ўғри эмасмиз”, дедилар.

قَالُواْ فَمَا جَزَآؤُهُ إِن كُنتُمْ كَاذِبِينَ {74}

(Юсуф 12/74)

(Вазифадагилар) айтдики: (Ўғри орангизда бўлиб) сизлар ёлғон гапираётган бўлсангиз, у (ўғри)нинг жазоси қандай бўлади?”, деди.

قَالُواْ جَزَآؤُهُ مَن وُجِدَ فِي رَحْلِهِ فَهُوَ جَزَاؤُهُ كَذَلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ {75}

(Юсуф 12/75)

Улар: “Унинг жазоси шу – (ўғирланган нарса) кимнинг юкидан чиқса, у унинг жазосидир[12]. Биз ҳақсизлик қилувчиларни мана шундай жазолаймиз?, дедилар.

فَبَدَأَ بِأَوْعِيَتِهِمْ قَبْلَ وِعَاء أَخِيهِ ثُمَّ اسْتَخْرَجَهَا مِن وِعَاء أَخِيهِ كَذَلِكَ كِدْنَا لِيُوسُفَ مَا كَانَ لِيَأْخُذَ أَخَاهُ فِي دِينِ الْمَلِكِ إِلاَّ أَن يَشَاء اللّهُ نَرْفَعُ دَرَجَاتٍ مِّن نَّشَاء وَفَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ {76}

(Юсуф 12/76)

Шунда Юсуф укасининг юкидан олдин акаларининг юкини (текширишни) бошлади. Кейин идишни укасининг юкидан чиқартирди. Биз Юсуфга мана шундай режа туздирдик. Аллоҳ шундай қилмаса, подшоҳнинг қонунига кўра Юсуф укасини олиб қололмас эди. Биз муносиб билган қулларимизни даражасини юксалтирамиз. Ҳар бир билимдон устида яна-да яхши биладиган бор.

قَالُواْ إِن يَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَّهُ مِن قَبْلُ فَأَسَرَّهَا يُوسُفُ فِي نَفْسِهِ وَلَمْ يُبْدِهَا لَهُمْ قَالَ أَنتُمْ شَرٌّ مَّكَانًا وَاللّهُ أَعْلَمْ بِمَا تَصِفُونَ {77}

(Юсуф 12/77)

(Юсуфнинг акалари): “Агар бу ўғрилик қилган бўлса, бундан олдин унинг акаси ҳам ўғрилик қилган”, деди. Юсуф буни ичига ютиб, ичидагини акаларига билдирмай, (ичида):  “Ўзингиз энг ёмон мартабадасизлар. Сиз васфлаб айтаётган нарсанинг аслини Аллоҳ яхши билади”, деди.

قَالُواْ يَا أَيُّهَا الْعَزِيزُ إِنَّ لَهُ أَبًا شَيْخًا كَبِيرًا فَخُذْ أَحَدَنَا مَكَانَهُ إِنَّا نَرَاكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ {78}

(Юсуф 12/78)

(Акалари яна): “Эй Вазир жаноблари! Уни ёши улуғ кекса отаси бор. Шунинг учун, уни ўрнига биздан бирортамизни олиб қол. Кўряпмизки, сен яхшилик қилувчи-муҳсинлардан екансан”, дедилар.

قَالَ مَعَاذَ اللّهِ أَن نَّأْخُذَ إِلاَّ مَن وَجَدْنَا مَتَاعَنَا عِندَهُ إِنَّـآ إِذًا لَّظَالِمُونَ {79}

(Юсуф 12/79)

Юсуф айтдики: “Аллоҳ сақласин! Нарсамизни кимнинг юкидан топган бўлсак, биз фақат ўшани олиб қоламиз. Акс ҳолда, ҳақсизлик қилувчи-золимлардан бўлиб қоламиз”, деди.

فَلَمَّا اسْتَيْأَسُواْ مِنْهُ خَلَصُواْ نَجِيًّا قَالَ كَبِيرُهُمْ أَلَمْ تَعْلَمُواْ أَنَّ أَبَاكُمْ قَدْ أَخَذَ عَلَيْكُم مَّوْثِقًا مِّنَ اللّهِ وَمِن قَبْلُ مَا فَرَّطتُمْ فِي يُوسُفَ فَلَنْ أَبْرَحَ الأَرْضَ حَتَّىَ يَأْذَنَ لِي أَبِي أَوْ يَحْكُمَ اللّهُ لِي وَهُوَ خَيْرُ الْحَاكِمِينَ {80}

(Юсуф 12/80)

Юсуфудан умиди узилганида, (ўзаро) маслаҳат қилиш учун бир четга чиқиб, уларнинг каттаси шундай деди: “Сизлардан отангиз Аллоҳ номи билан қатъий сўз олганини ва бундан олдин Юсуф ҳақида ҳам зулм-у ситам қилганингизни билмай қолдингизми? Шунинг учун, то отамнинг изни ёки Аллоҳ менга ҳукм қилмагунча бу ердан асло айрилмайман. Энг яхши қарорни У беради.

ارْجِعُواْ إِلَى أَبِيكُمْ فَقُولُواْ يَا أَبَانَا إِنَّ ابْنَكَ سَرَقَ وَمَا شَهِدْنَا إِلاَّ بِمَا عَلِمْنَا وَمَا كُنَّا لِلْغَيْبِ حَافِظِينَ {81}

(Юсуф 12/81)

Отамизга қайтиб бориб шундай денглар: “Эй отамиз! Ўғлингиз ўғрилик қилди. Биз фақат билганимизга гувоҳлик бердик. Биз ғайбни[13] билмаганмиз.

وَاسْأَلِ الْقَرْيَةَ الَّتِي كُنَّا فِيهَا وَالْعِيْرَ الَّتِي أَقْبَلْنَا فِيهَا وَإِنَّا لَصَادِقُونَ {82}

(Юсуф 12/82)

Биз турган шаҳар аҳолисидан ва бирга қайтган карвондан ҳам сўранг – биз албатта рост гапиряпмиз.”

قَالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنفُسُكُمْ أَمْرًا فَصَبْرٌ جَمِيلٌ عَسَى اللّهُ أَن يَأْتِيَنِي بِهِمْ جَمِيعًا إِنَّهُ هُوَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ {83}

(Юсуф 12/83)

(Бу гапларни отасига айтганида, у): “Йўқ! Аксинча, нафсингиз сизларни яна бир ишга ундаб қўйибди. Энди чиройли сабр-бардош (қилишим керак). Балки Аллоҳ уларни менга биргаликда келтириб берар. Албатта, У билиб туради, тўғри қарор беради”, деди.

وَتَوَلَّى عَنْهُمْ وَقَالَ يَا أَسَفَى عَلَى يُوسُفَ وَابْيَضَّتْ عَيْنَاهُ مِنَ الْحُزْنِ فَهُوَ كَظِيمٌ {84}

(Юсуф 12/84)

Ва улардан юз ўгириб: “Оҳ Юсуфга чеккан ҳасратим!”- деб фарёд қилди ва қайғудан икки кўзига оқ тушди. Шу билан у алам-аччиғини ичига ютди.

قَالُواْ تَالله تَفْتَأُ تَذْكُرُ يُوسُفَ حَتَّى تَكُونَ حَرَضًا أَوْ تَكُونَ مِنَ الْهَالِكِينَ {85}

(Юсуф 12/85)

Улар: “Аллоҳга қасамки, Юсуфни эслайвериб охири ё ҳасратдан жуда заифлашиб кетасиз ёки ҳалок бўласиз”, дедилар.

قَالَ إِنَّمَا أَشْكُو بَثِّي وَحُزْنِي إِلَى اللّهِ وَأَعْلَمُ مِنَ اللّهِ مَا لاَ تَعْلَمُونَ {86}

(Юсуф 12/86)

Яъқуб айтдики: “Мен бу қаттиқ аламимни ва қайғу ҳасратимни Аллоҳга айтаман. Аллоҳ тарафидан сиз билмаган нарсаларни биламан.

يَا بَنِيَّ اذْهَبُواْ فَتَحَسَّسُواْ مِن يُوسُفَ وَأَخِيهِ وَلاَ تَيْأَسُواْ مِن رَّوْحِ اللّهِ إِنَّهُ لاَ يَيْأَسُ مِن رَّوْحِ اللّهِ إِلاَّ الْقَوْمُ الْكَافِرُون {87}

(Юсуф 12/87)

Эй ўғилларим! Боринглар, Юсуф ва укаси ҳақида хабар йиғинг. Аллоҳнинг раҳматидан-мададидан умид узманг. Чунки, Аллоҳнинг раҳматидан-мададидан фақат (Унга ишонмаган) кофир кишилар умидсиз бўлади.

فَلَمَّا دَخَلُواْ عَلَيْهِ قَالُواْ يَا أَيُّهَا الْعَزِيزُ مَسَّنَا وَأَهْلَنَا الضُّرُّ وَجِئْنَا بِبِضَاعَةٍ مُّزْجَاةٍ فَأَوْفِ لَنَا الْكَيْلَ وَتَصَدَّقْ عَلَيْنَآ إِنَّ اللّهَ يَجْزِي الْمُتَصَدِّقِينَ {88}

(Юсуф 12/88)

Шундай қилиб улар (Мисрга бориб) Юсуфнинг ҳузурига киришганида: “Эй вазир жаноблари! Бизни ҳам оиламизни ҳам очарчилик қийноғи тутди ва (бу сафар) арзимас сармоя билан келдик. Энди, бизга (сармоямизга яраша озиқ-овқат) ўлчимизни тўлиқ қилиб бериб, бизга садақа ҳам қилақол. Албатта, Аллоҳ садақа қилувчиларни мукофотлайди”, дедилар.

قَالَ هَلْ عَلِمْتُم مَّا فَعَلْتُم بِيُوسُفَ وَأَخِيهِ إِذْ أَنتُمْ جَاهِلُونَ {89}

(Юсуф 12/89)

(Шунда) Юсуф: “Сизлар жоҳил еканингизда Юсуф ва Укаси (Бинямин)га нима қилганингизни биласизларми?”,- деди.

قَالُواْ أَإِنَّكَ لَأَنتَ يُوسُفُ قَالَ أَنَاْ يُوسُفُ وَهَـذَا أَخِي قَدْ مَنَّ اللّهُ عَلَيْنَا إِنَّهُ مَن يَتَّقِ وَيِصْبِرْ فَإِنَّ اللّهَ لاَ يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ {90}

(Юсуф 12/90)

Улар: “Сенмисан? Ҳа, сен аниқ Юсуфсан”, деганида, “Мен Юсуфман ва бу мени укам. Аллоҳ бизга яхшилик қилди. Чунки, ким гуноҳлардан сақланиб-тақво қилса ва сабр-бардош қилиб-ҳолатини бузмаса, яхшилик қилувчи-ундай муҳсинларни мукофотини Аллоҳ зое қилмайди”, деди.

قَالُواْ تَاللّهِ لَقَدْ آثَرَكَ اللّهُ عَلَيْنَا وَإِن كُنَّا لَخَاطِئِينَ {91}

(Юсуф 12/91)

Улар: “Аллоҳгa қасамки, ҳaқиқатда Аллоҳ сени биздан афзал қилибди. Биз хато қилган еканмиз”, деб еътироф қилдилар.

قَالَ لاَ تَثْرَيبَ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ يَغْفِرُ اللّهُ لَكُمْ وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ {92}

(Юсуф 12/92)

Юсуф шундай деди: “Бугун айбингиз бўйнингизга қўйилмайдi. Сизларни Аллоҳ кечирсин! У marhamatlilarning marhamatligidir[14].

اذْهَبُواْ بِقَمِيصِي هَـذَا فَأَلْقُوهُ عَلَى وَجْهِ أَبِي يَأْتِ بَصِيرًا وَأْتُونِي بِأَهْلِكُمْ أَجْمَعِينَ {93}

(Юсуф 12/93)

Мени бу кўйлагимни отамга олиб бориб, отамнинг юзига қўйинглар – кўзи очилади. Кейин барча оила-аъзоларингизни олиб ёнимга келинглар!”

وَلَمَّا فَصَلَتِ الْعِيرُ قَالَ أَبُوهُمْ إِنِّي لَأَجِدُ رِيحَ يُوسُفَ لَوْلاَ أَن تُفَنِّدُونِ {94}

(Юсуф 12/94)

Карвон (Мисрдан) айрилганида, Яъқуб (ёнидагиларга): “Мени алжираганга чиқариб қўйманглар-у, мен Юсуфнинг ҳидини илғаяпман”, деди.

قَالُواْ تَاللّهِ إِنَّكَ لَفِي ضَلاَلِكَ الْقَدِيمِ {95}

(Юсуф 12/95)

Ёнидагилар унга: “Аллоҳга қасамки, сен (ҳали ҳам) эски хатойингдасан”, дедилар.

فَلَمَّا أَن جَاء الْبَشِيرُ أَلْقَاهُ عَلَى وَجْهِهِ فَارْتَدَّ بَصِيرًا قَالَ أَلَمْ أَقُل لَّكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ مِنَ اللّهِ مَا لاَ تَعْلَمُونَ {96}

(Юсуф 12/96)

Хушхабарчи келиб кўйлакни Яъқубнинг юзига қўйганида, кўриш қобилияти қайта тиккаланиб: “Аллоҳ тарафидан сиз билмаган нарсаларни биламан”, демаганмидим?”- деди (Яъқуб).

قَالُواْ يَا أَبَانَا اسْتَغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا إِنَّا كُنَّا خَاطِئِينَ {97}

(Юсуф 12/97)

Улар: “Эй отамиз! Гуноҳларимизни кеширилиши учун дуо қил. Биз аниқ хатокор эдик”, дедилар.

قَالَ سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّيَ إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ {98}

(Юсуф 12/98)

“Гуноҳларингиз кечирилиши учун дуо қиламан. Чунки, У (гуноҳ-у жазони) кечиб юборувчидир, эзгулик  ва неъмат улашувчидир”, деди Яъқуб.

فَلَمَّا دَخَلُواْ عَلَى يُوسُفَ آوَى إِلَيْهِ أَبَوَيْهِ وَقَالَ ادْخُلُواْ مِصْرَ إِن شَاء اللّهُ آمِنِينَ {99}

(Юсуф 12/99)

Кейин, ҳаммаси Юсуфни ҳузурига киришганида, Юсуф ота-онасини бағрига босди ва: “Инша Аллоҳ[15] Мисрни хотиржам кезинглар”, деди.

وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْشِ وَخَرُّواْ لَهُ سُجَّدًا وَقَالَ يَا أَبَتِ هَـذَا تَأْوِيلُ رُؤْيَايَ مِن قَبْلُ قَدْ جَعَلَهَا رَبِّي حَقًّا وَقَدْ أَحْسَنَ بَي إِذْ أَخْرَجَنِي مِنَ السِّجْنِ وَجَاء بِكُم مِّنَ الْبَدْوِ مِن بَعْدِ أَن نَّزغَ الشَّيْطَانُ بَيْنِي وَبَيْنَ إِخْوَتِي إِنَّ رَبِّي لَطِيفٌ لِّمَا يَشَاء إِنَّهُ هُوَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ {100}

(Юсуф 12/100)

Юсуф ота-онасини юксак мақомга кўтарди ва улар (ота-она ва ака-укалари) Юсуфга ҳурмат кўрсатдилар[16]. Юсуф айтдики: “Эй отажон! Бу – мен илгари кўрган тушимнинг таъбиридир. Яратган Эгам уни рўёбга оширди. Шубҳасизки, У менга яхшилик қилди – мени зиндондан чиқарди ва мен билан акаларим орасини шайтон бузиб қўйганидан кейин ҳам сизларни саҳродан бу ерга келтирди. Ҳақиқатда, яратган Эгам қиламан деган ишини Ўзи тартибга солувчидир. Албатта, У билувчи ва тўғри қарор берувчидир.”

رَبِّ قَدْ آتَيْتَنِي مِنَ الْمُلْكِ وَعَلَّمْتَنِي مِن تَأْوِيلِ الأَحَادِيثِ فَاطِرَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ أَنتَ وَلِيِّي فِي الدُّنُيَا وَالآخِرَةِ تَوَفَّنِي مُسْلِمًا وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ {101}

(Юсуф 12/101)

“Эй яратган Эгам! Менга (Миср) ҳукмронлигидан насиба бердинг ва менга сўзларнинг ўзаро боғлиқликларига улашиб ечим топишни ўргатдинг[17]. Дунё ва охиратда мени идора этиб бошқариб турувчим Сенсан. Жонимни мусулмон ҳолатимда ол ва мени яхшилар қаторига қўш” (деб дуо қилди Юсуф).

ذَلِكَ مِنْ أَنبَاء الْغَيْبِ نُوحِيهِ إِلَيْكَ وَمَا كُنتَ لَدَيْهِمْ إِذْ أَجْمَعُواْ أَمْرَهُمْ وَهُمْ يَمْكُرُونَ {102}

(Юсуф 12/102)

(Эй Муҳаммад!) Бу (қисса) ғайб хабарларидан эди. Уни сенга ваҳий йўли орқали Биз билдиряпмиз. Бўлмасам, улар Юсуфга режа тузиб ўз ишларида бирлашганида сен уларнинг ёнида эмасдинг.

وَمَا أَكْثَرُ النَّاسِ وَلَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنِينَ {103}

(Юсуф 12/103)

(Ey Muhammad!) Сен қанчалик қизиқgанинг билан, барибир, инсонларнинг кўпи мўмин бўлмайди.

وَمَا تَسْأَلُهُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ هُوَ إِلاَّ ذِكْرٌ لِّلْعَالَمِينَ {104}

104)

Ҳолбуки, сен бу учун улардан ҳақ сўрамаяпсан. Қуръон – инсониятга фақатгина тўғри маълумот – эслатмадир, холос.

وَكَأَيِّن مِّن آيَةٍ فِي السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ يَمُرُّونَ عَلَيْهَا وَهُمْ عَنْهَا مُعْرِضُونَ {105}

(Юсуф 12/105)

Осмонлар ва ерда қанчадан-қанча кўрсатма-оятлар бор. Улар унга эътибор бермай ўтиб кетяпди.

وَمَا يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللّهِ إِلاَّ وَهُم مُّشْرِكُونَ{106}

(Юсуф 12/106)

Уларнинг кўпчилиги (Аллоҳга) ишонмайди. Ишонган тақдирда ҳам, фақат мушрик бўлган ҳолларида (ишонади).

أَفَأَمِنُواْ أَن تَأْتِيَهُمْ غَاشِيَةٌ مِّنْ عَذَابِ اللّهِ أَوْ تَأْتِيَهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً وَهُمْ لاَ يَشْعُرُونَ {107}

(Юсуф 12/107)

Улар ўзларига Аллоҳнинг азобидан иборат бўлган қамраб олувчи (бало) ёки ўзлари сезмаган ҳолда қиёмат келиб қолишидан омонда эканми?

قُلْ هَـذِهِ سَبِيلِي أَدْعُو إِلَى اللّهِ عَلَى بَصِيرَةٍ أَنَاْ وَمَنِ اتَّبَعَنِي وَسُبْحَانَ اللّهِ وَمَا أَنَاْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ {108}

(Юсуф 12/108)

Айт: “Менинг йўлим шу – мен очиқ далил асосида Аллоҳга чақираман. Мен ҳам, менга эргашганлар ҳам шундай қилади! Аллоҳ покдир. Мен мушриклардан эмасман.”

وَمَا أَرْسَلْنَا مِن قَبْلِكَ إِلاَّ رِجَالاً نُّوحِي إِلَيْهِم مِّنْ أَهْلِ الْقُرَى أَفَلَمْ يَسِيرُواْ فِي الأَرْضِ فَيَنظُرُواْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ وَلَدَارُ الآخِرَةِ خَيْرٌ لِّلَّذِينَ اتَّقَواْ أَفَلاَ تَعْقِلُونَ {109}

(Юсуф 12/109)

Биз сендан илгари ҳам фақат эркакларни элчи қилиб юборганмиз, уларга ваҳий қилар едик, улар (ўзлари яшаб турган) шаҳар-қишлоқларнинг аҳолисидан бўлган. Бу (инкорчи)лар ер юзида сайр қилиб, ўзларидан аввал ўтганларнинг оқибати қандай бўлганини кузатмайдими? Албатта, охират юрти гуноҳлардан сақланувчи-тақводорлар учун яхшироқдир. Ақлингизни ишлатмайсизларми?

حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ وَظَنُّواْ أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُواْ جَاءهُمْ نَصْرُنَا فَنُجِّيَ مَن نَّشَاء وَلاَ يُرَدُّ بَأْسُنَا عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ {110}

(Юсуф 12/110)

Элчилар ўзларини ёлғончига чиқарилганини билиб, (кофирларни имонга киришидан) умиди узилганида уларга ёрдамимиз келган. Шунда, Ўзимиз муносиб билган қулларимизни қутқариб қоламиз. Азобимиз жиноятчи қавмдан қайтарилмайди.

لَقَدْ كَانَ فِي قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لِّأُوْلِي الأَلْبَابِ مَا كَانَ حَدِيثًا يُفْتَرَى وَلَـكِن تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَتَفْصِيلَ كُلَّ شَيْءٍ وَهُدًى وَرَحْمَةً لِّقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ {111}

(Юсуф 12/111)

Шубҳасизки, уларнинг қиссаларида ақлу виждони соф кишилар учун ибрат бор. Бу (китоб) тўқиб чиқарилган сўз емас. Аксинча, бу ўзидан аввалги китобларнинг тасдиқи[18], ҳар нарсани очиқлаб берувчи, (бунга) ишонганларга йўл кўрсатувчи (илоҳий) қўлланма – раҳбар ва раҳматдир.


[1] Юсуф сураси, Маккада нозил бўлган, 111 оятдан иборат. Нозил бўлиш тартиби 53, ёзилиш тартиби 12.

[2] Қуръон ўзи ҳам равшан китобдир, ҳамда ўзидаги барча ҳукмларни очиқча ўртага қўювчидир (Наҳл 16/89). Қуръон тушунарсиз деган одамлар мана шу оятларни ёлғонга чиқарган бўлади.

[3] Араб тилида ақл юритиш деганда яхшилаб тушинишга ҳам ишлатилади. Қаранг: Бақара 2/75.

[4]

[5] “Биз кучли жамоамиз” деб таржима қилганлар ҳам бўлган.

[6] Илтифот.

[7] Насиҳат – бировни фойдасини кўзлаб гаириш ёки ҳаракат қилиш дегани. Ўзбек тилида жонкуярлик ҳам айни маънони билдиради.

[8] Яъқуб алайҳиссалом пайғамбар бўлишига қарамай, ўғли Юсуфни улар қаерга ва қайси қудуққа ташлаганини билмаган. Чунки, ғайбни Аллоҳдан бошқа ҳеч ким билмайди. Аллоҳ билдирмагунча ҳеч бир пайғамбар ғайб хабаридан хабардор бўлмаган (Жин 72/27).

[9] Муҳсин калимасидан иккита фарқли маъно чиқади:

  1. Бировга моддий яхшилик қилувчи.
  2. Ўз вазифасини ёки қилаётган яхши ишини пухта, чиройли ва маромига етказиб бажарувчи (Лисан, Муфрадот).

[10] Юсуф алайҳиссалом илк бошқа қишлоқ хўжалик ва молия вазири бўлган. Кейин эса, бош вазир бўлган (Юсуф 12/78, 88).

[11] Яъни, агар уни сизлар билан бирга юборган тақдиримда ҳам, уни сизларга эмас, Аллоҳга ишониб юбораман, деган маъно чиқади (Таъвилот).

[12] Яъни, ўғирланган буюм кимнинг юкидан чиқас, у инсоннинг ўзи жазо фифати ушлаб қолинган.

[13] Яъни, укаси Бинямин бундай сабабга кўра Мисрда ушлаб қолинишини биз қаердан билайлик. Шунинг учун сенга берган сўзимизни тутолмадик, деган маъно чиқади.

[14] Яъни, Аллоҳ берган яхшиликниУндан бошқа ҳеч ким беролмайди, У қилган инъомни бошқаси беролмайди. Бандани бергани Аллоҳ берган нарсага ҳеч қачон тенг келмайди.

[15]

[16] Сажда ибораси Аллоҳдан бошқаси учун қўлланилганида “салом берди” ёки “ҳурмат қилди” деб маъно берилади. Чунки, Аллоҳдан бошқасига қуллик саждаси қилинмайди.

[17] Бу оятдаги “аҳодис” ибораси ё оятларга ёки тушлар ҳақидаги гапларга ишорат қилади (Мадорикут-Танзил, Имом Насафий). Агар оятларга ишорат қилса, Аллоҳнинг сўзларини тушунтириб бериш илмига эга эканига далолат қилади, агар тушлар ҳақидаги гапларга ишорат қилса, тушларнинг таъбирини билишига далолат қилади. агар оятларни тушунтиришга ишорат қилса, унга иккала илм ҳам берилган бўлади. Зотан, Аллоҳ Ўзи муносиб билган лойиқ қулига илму ҳикмат ҳам ҳукмронлик ҳам бериб қўяди.

[18] Қуръон ўзидан олдинги китобларда келтирилган оятларни ўз ичига олиши билан, улардаги оятларни тасдиқлайди.