Musulmonlar

1. Фотиҳа сураси

Фотиҳа Сураси[1]

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ

1:1 Яхшилиги чексиз[2], эзгулик ва неъмат улашувчи – Аллоҳ номи билан[3].

اَلْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ

1:2 Борлиқларнинг Эгаси[4] – Аллоҳга олқишу мақтовлар бўлсин![5]

الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ

1:3 (У) яхшилиги чексиз, эзгулик ва неъмат улашувчидир.

مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ

1:4 Сарҳисоб[6] кунининг ягона ҳукмронидир.

إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ

1:5 (Аллоҳим!) Сенга бош эгиб итоат қиламиз[7], (маънавий) ёрдамни Сендан сўраймиз[8].

اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ

1:6 Бизни тўғри йўлда[9] муваффақа қил.

صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ

1:7 Сен уларга бахт берган инсонлар юрган[10] йўлга, Сен улардан норози бўлмаган[11] ва адашмаганлар[12] йўлига! (Амин)[13]


[1] Фотиҳа сураси, Маккада тушган, 7 оят. Тушиш тартиби 5,  ёзилиш тартиби 1. Фотиҳа сурасининг яна бир номи “Масоний“ дир (Ҳижр 15/87). Пайғамбар алайҳиссалом ҳам шундай деганлар: “Ал-ҳамду лиллаҳ (Фотиҳа сураси) менга берилган етти масоний ва буюк Қуръондир” (Бухорий, Тафсир 1; Насоий, Ифтитоҳ 26). Масоний – иккиталик дегани. Қуръон оятлари муҳкам ва муташобеҳ бўлиб иккига бўлинади. Муҳкам – ҳукм ифодаловчи оятлар, муташобеҳ – ҳукман ва маънан унга ўхшаш бўлади ва шу билан биргаликда муҳкам оятларни батафсил очиқлаб берувчи оятлар ҳисобланади. Қуръон оятларининг ҳар бири орасида энг камида иккиталик алоқа бор. Қуръонни кириш қисми бўлган Фотиҳа сураси масоний-иккиталик бўлиб келиши – фотиҳа сураси барча Қуръон оятларининг ўзаги ва мағзи эканини билдиради. Қуръоннинг бошқа сура ва оятлари мана шу Фотиҳа сурасининг имон ва амал масаласидаги тафсири ва баёнидир. Севимли пайғамбаримиз Муҳаммад алайҳиссалом: “Сизларнинг энг яхшиларингиз Қуръонни ўрганган ва уни ўргатганларингиздир” дедиар (Бухорий ривояти). Аллоҳдан ушбу муборак китобни ўрганишни, ўргатишни, унга аввало ўзимиз амал қилишни сўраб илтижо қилиб қоламиз.

[2] “Раҳмон ва Раҳим” калималари раҳмат (رحمة) ўзагидан турланган сифатлардир. Раҳмат – эзгулик, яхшилик ва икром қилишга кишини ундайдиган хислат ҳамда ичи оғриш деган маъноларни билдиради (Муфрадот). Раҳмон – раҳмати ҳар нарсани қамраб олган, раҳмати ҳар нарсага етиб ошган, ҳар нарса ва ҳар кимдан ортиб қолади, дегани бўлади. Аллоҳдан бошқаси бу исм ва сифатга лойиқ бўлмагани учун, бу калимага “Яхшилиги чексиз” деб маъно бердик. Раҳим – кўп-кўп эзгулик улашувчи, тинмай яхшилик раво кўрувчи” дегани. Бу сифат инсонларда ҳам учраб туриши мумкин. Бунга мисол, раҳим сифати қуйидаги оятда мўминларнинг сифати қилиб келтирилган: “Муҳаммад Аллоҳнинг элчисидир. Уни ёнидагилар – кофирларга қаттиқ, бир-бирига нисбатан жуда раҳимлидирлар (эзгулик қилувчи ва бир-бирига инъом-икром улашувчидирлар).” (Фатҳ 48/29) Шу сабабли, раҳим сифатини “эзгулик улашиб турувчи” деб таржима қилдик. Аллоҳ таолони Раҳим сифатига бундай маъно беришимизни яна бир сабаби шу оят:  “Агар Аллоҳнинг неъматларини санасангизлар, саноғини санаб тугата олмайсиз. Чунки, Аллоҳ (гуноҳ-у жазодан) кечиб юборувчидир, эзгулик ва неъмат улашувчидир” (Наҳл 16/18).

[3] Аллоҳ таоло Қуръони Каримнинг илк оятида “Яратган Эганг номи билан ўқи!” (Алақ 96/1), деб буюргани учун, Қуръон тиловатидан ва уни ёзишдан аввал албатта Аллоҳнинг номи ёд этилисиҳи керак. Аллоҳ таоло Наҳл сурасининг 98- оятида “Қуръон ўқиганингда қувилган шайтондан Аллоҳга сиғиниб паноҳ сўра”, деб буюргани учун, Қуръон ўқишдан аввал “Аъувзу” айтилади. Демак, аъувзу ва бсимиллоҳни айтган кишида шундай ният бўлиши керак: Қуръон ўқиётганимда Аллоҳнинг Ўзидан ёрдам сўрайман, Унга суяниб таянаман, ўқишдан мақсадим уни тушуниб унга амал қилиш орқали Аллоҳнинг ризосига эришишдир. Мен бу ишни Аллоҳнинг амрига кўра бажаряпман, бу ишимни Унинг розилиги учун қиляпман, Ундан ёрдам ва муваффақият сўрайман, Унга суяниб-таянаман ва натижасини мен учун хайрли қилишини сўрайман. Мусулмон киши қандай яхши иш қилишидан олдин Аллоҳни ёд этиш керак.

[4] Ҳамд – мукаммал даражада мақташ, афзаллик тарафлама чиройли таърифлашдир (Имом Насафий, Саолибий, ва Тантовий). Ўзбек тилида бунга олқиш дейилади. Кишининг ўз ихтиёрида бўлмаган хислатини айтиб мақташга мадҳ дейилади. Бировга қилинган яхшилигини тан олиб, унга жавоб тариқасида билдирилган мақтовга ташаккур дейилади. Қилган яхши ишини айтиб мақташга ҳамд дейилади. Маълумки, Аллоҳ ҳар бир ишини бенуқсон ва гўзал адо этади.

[5] “Рабб – эга дегани. Араб тилида бу калима баъзан инсонлар учун ҳам ишлатилади (Юнус 12/50). Аллоҳ таоло учун ишлатилганида «Яратган Эгаси» деб таржима қилинади. Оятларда Робб калимасидан кейин кўпинча Аллоҳнинг яратиш сифасти келтирилади (). Чунки, оятларда Робб калимасидан кейин шуни ифодалайди (Нисо 4/1, Аъроф 7/45, Юнус 10/3, Алақ 96/1). Аллоҳ барча борлиқнинг эгасидир. Уни Ўзи яратди ва Ўзи эгалик қилиб бошқаради.

[6] Дин = دين – дайн ўзагидан турланган бўлиб, одат, ҳолат, жазо, қаршилик кўриш ва итоат маъноларида ишлатилади. (ас-Сиҳоҳ) Булардан бўйин эгиш ва қаршилик кўриш маънолари оятга мос келади. Дунёда қилинган ишларнинг барчаси охиратда ҳисоб-китоб қилинади ва қилинган ишларга муносиб жазо ёки мукофот берилади (Нур 24/25, Зориёт 51/6, Инфитор 82/ 17-19). Ҳар ким қилган яхшилиги ёки ёмонлиги учун жазони қиёматда олади. Шу боси қиёматга дин – ҳисоб-китоб куни деб келтирилди.

[7] Ибодат – бош эгиб итоат қилишдир (Абдулқоҳир Журжоний, Имом Наҳҳос, Имом Зажжож), бош эгиб буюрилган ишни қилишдир (фахруддин ар-Розий). Буни ўзбек тилида сўзсиз итоат қилиш дейилади. Мана шу оятга амал қилган инсон ўзини Аллоҳнинг бандаси эканини сўз ва амал билан тасдиқлаган бўлади. Амалсиз қуруқ гап билан ибодат бўлмайди. Аллоҳдан бошқа ҳеч кимни айтганини сўзсиз ва шартсиз амалга оширилмайди. Акс ҳолда, Аллоҳдан бошқасига қуллик бошланади.

[8] Бу оятда келтирилган ёрдам сўраш – Аллоҳдангина сўраладиган маънавий ёрдамларга ишорат қилади. Масалан: Қилган ибодат ва дуоларнинг қабул бўлиши, қалбимиздаги нифоқ, риёкорлик, ишончсизлик каби маънавий касалликлардан паноҳ сўраш ва шу каби Аллоҳдан бошқа ҳеч ким бажара олмайдиган жиҳатларда Ундангина сўраймиз. Лекин, моддий ва жисмоний ёрдамларни бошқа инсонлардан ҳам сўраймиз. Масалан: Юкимни кўтаришиб юборинг ва шу каби жисмоний ёрдамлар албатта инсонлардан сўралади, лекин Аллоҳдан сўралмайди. Ҳар нарса Аллоҳнинг мулки эканини ҳамма билади. Лекин, Ундан тўғридан-тўғри ёрдам сўраладиган ўринларда, баъзи инсонлар Аллоҳ билан ўзларини орасига муқаддас ва муборак деб билган баъзи кишиларни восита сифатида қўйиб, ёрдамни ўша воситачилар орқали сўрашади. Бундай дуо қилиш – воситачиларни Аллоҳнинг даражасига олиб чиқиш дегани бўлиб қолади ва бу ҳам ширкни бир туридир. Бу оят Аллоҳдан мана шу шаклда, яъни орага бировни киргизиб қўшмасдан, тўғридан-тўғри Аллоҳни Ўзидангина ёрдам сўраш кераклигини билдирмоқда. Бу оятдаги ёрдам инсонлардан эмас, балки Аллоҳдан сўраладиган ёрдам ҳақида эканини қуйидаги оятларга қараб билиб олишимиз мумкин. Чунки инсонларни бир-бирига ёрдамчи бўлишлари, ўзаро яхшилик қилишлари буюрилган. Бу ҳақда қўшимча маълумот учун қаранг: Моида 5/2, Бақара 2/177, Зарият 51/19, Маориж 70/24-25.

[9] Сироти-мустақим – Аллоҳнинг китобидир (яъни Ундаги диндир) (Ибн Касир, Али р.а дан ривояти, Ибн Жарир Тобарий, Имом Аҳмад ва Термизий Али р.а.дан ривояти). Демак, тўғри йўл – Қуръондаги Ислом динидир, Расууллоҳ бизга олиб келган тавҳид динидир. Қуръонни маҳкам ушлаган инсон албатта тўғри йўлда юради (Анъом 6/151-153, Зухруф 43/43). Тўғри йўлда юриш учун эса Аллоҳнинг китобига амал қилиш керак, унинг учун китобни тушуниб оқиш керак. Зеро илоҳий китоблар хинсонлар тушунсиб деб нзил қилинади (Иброҳим 14/4).

[10] Аллоҳ бахт-неъмат берган кишилар – пайғамбарлар, имонида содиқлар,  шаҳидлар ва яхши кишилардир (Нисо 4/69). Улар ҳам Ислм динига амал қилишган. Шунинг учҳн уларнинг йўлалри ҳам тўғри йўл бўлган. Зеро, Аллоҳнинг дини ягона Исломдир (Оли имрон 3/19).

[11] Ғазабга дучор бўлганлар – Аллоҳ улардан норози бўлган кишилардир. Ғазаб – аччиқланиш, ўзини боса олмай қизариб кетиш, ғазабдан томирлари бўртиб кетиш дегани. Бу сифат Аллоҳга нисбатан ишлатилганида “норозилик” деб таржима қилинади (Муфрадот). Аллоҳ улардан рози бўлмаган кишилар ва адашган кимсалар кимлар эканини ва қайси қилмишлари туфайли бу аҳволга тушиб қолганини қуйидаги оятлардан билиб оламиз:

Аллоҳ норози бўлган кимсалар:

  • Яҳудийлар (Бақара 2/ 61, 90; Оли Имрон 3/112; Моида 5/60; Аъроф 7/152)
  • Қасддан бир мўминни ўлдирганлар (Нисо 4/93)
  • Ҳаққа қарши оёқ тираб туриб олганлар (Аъроф 7/71)
  • Жанг майдонидан/жангдан қочганлар (Анфол 8/16)
  • Муртадлар (Наҳл 16/106)
  • Нонкўрлар (Тоҳа 20/81)
  • Аллоҳнинг дини хусусида (динга қарши) мунозара олиб борадиганлар/бу ишга бел боғлаганлар (Шўро 42/16)
  • Эрига туҳмат қилган аёл (Нур 24/9)
  • Мунофиқ эрлар ва мунофиқ аёллар (Фатҳ 48/60)
  • Мушрик эрлар ва мушрика аёллар (Фатҳ 48/6)

[12] Оятларга кўра адашган деб аталадиган кимсалар қуйидагилар:

  • Аллоҳнинг оятларига нисбатан ёлғон муносабат билдирганлар (Мўминун 23/105-106)
  • Ишонганидан кейин имонини яширганлар (Моида 5/12)
  • Аллоҳнинг йўлидан тўсганлар/Аллоҳнинг йўлига қарши чиққанлар (Нисо 4/167)
  • Дин хусусида ҳаддан ошганлар (Моида 5/77)
  • Шубҳа-гумонга қараб иш тутадиганлар/гумонга эргашадиганлар (Анъом 6/116)
  • Дунё ҳаётини охират ҳаётидан афзал кўрганлар/дунё ишини охират ишидан биринчи ўринга қўйганлар (Иброҳим 14/3)
  • Аллоҳга ширк қўшганлар (Нисо 4/116)
  • Фосиқлар/йўлдан чиққанлар (Моида 5/108; Анъом 6/77)
  • Аллоҳдан бошқасига дуо қилганлар/Аллоҳдан бошқасини ёрдамга чақирганлар (Аҳқоф 46/5)
  • Аллоҳни қўйиб шайтонларни валий қилиб олганлар (Аъроф 7/30)
  • Ҳақсизлик қилувчилар/золимлар (Марям 19/38)
  • Аллоҳ ва Расулига қарши бўлганлар (Аҳзоб 33/36)
  • Аллоҳнинг зикрига/оятларига нисбатан бағри тош бўлганлар (Зумар 39/22)
  • Аллоҳга ва Унинг оятларига чақирганларнинг даъватини қабул қилмаганлар (Аҳқоф 46/32)
  • Қиёмат қоим бўлиши ва у кундаги ҳисоб-китобга ишонмайдиган кимсалар (Шўро 42/18)
  • Мунофиқлар (Бақара 2/8-16)
  • Аллоҳ нозил қилган китобларни ва ундаги ҳукмларни яшириб беркитганлар (Бақара 2/174-175)
  • Кофирлар (ҳақни тан олмаганлар) (Нисо 4/136)
  • Мушриклар (Нисо 4/116; Иброҳим 14/30)
  • Дунёдаги мол-давлат ва зеб-зийнатга алданиб ҳақдан узоқлашиб кетганлар (Юнус 10/88)
  • Нафсининг орзуларига эргашиб кетганлар (Юсуф 12/30)
  • Аллоҳнинг китобидан узоқлашиб кетганлар (Тоҳа 20/52; Луқмон 31/6)
  • Аллоҳнинг китобидан далил келтирмасдан, Аллоҳ ҳақида, Аллоҳнинг ҳукмлари ҳақида гапириб юрадиганларга қўшилиб олганлар, эргашиб олганлар (Ҳаж 22/8-9)
  • Ёмон инсонларни ўзига дўст қилиб олганлар (Фурқон 25/28-29)
  • Ҳақ ва ҳақиқатни тан олмай уни ёлғонга чиқаришга уринганлар (Қалам 68/7-8)

[13] Амин (آمين) – дуонинг орқасидан айтилган “Аллоҳим қабул қил” маъносидаги бир сўздир (Лисанул Араб). Бу калима Қуръонда келтирилмаган. Муҳаммад алайҳиссалом намозда Фотиҳа сурасини орқасидан айтгани ва жамоатдан ҳам айтишни истагани ривоят қилинган (Бухорий, Тафсир 2; Муслим, Солат 62, 87).

1 та шарҳ