Қуръон ва Суннатга асосида талоқ
Оламларни яратган Аллоҳга олқишу мақтовлар бўлсин! Қиёматгача бутун инсониятга тўғри йўл кўрсатувчи Ўзининг рисолатини етказиш учун танлаб олинган сўнги пайғамбари Муҳаммад алайҳиссаломга салот-у саломларимиз бўсин!
Маълумки, Қуръони Каримда Аллоҳ таоло диний барча масалаларни батафсил ва мукаммал ҳолда баён қилиб берган.[1] Илоҳий рисолатни/раҳнамони маҳкам ушлаган инсон бахтсиз ҳам бўлмайди, Аллоҳнинг ҳузурига борганида маҳзун ҳам бўлмайди.[2] Демак, инсон шахсий, оилавий ёки ижтимоий масалаларда Қуръонга мурожаат қилса, у энг тўғри йўлни танлаган бўлади. Чунки, Қуръон энг тўғри йўлга бошлайди.[3] Шу боисдан ҳам, ҳозирда жамиятимиздаги энг жиддий масалаларидан бири бўлган талоқ масаласини ҳам ҳикматли, муборак ва нурли китоб – Қуръон[4] ва Суннат асосида кўриб чиқамиз. Диний масалалар юзасидан энг қаттиқ таъкидланган ва «бу Аллоҳнинг чегаралари/қонунларидир! Буларни асло бузманг», деган мазмунда энг кўп таъкидланган масала ҳам айнан оиладаги талоқ масаласи бўлади.[5]
Келинг, энди, биргаликда талоқ масаласини Қуръон ва Суннат бутунлигида кўриб чиқамиз.
Диний ҳукмларнинг ҳар бирининг ўзига яраша шарт ва талаблари бўлганидек, талоқ масаласида ҳам ўзига яраша шарт ва талаблари бор:
- Аёли билан асосли сабабларга кўра ажрашмоқчи бўлган инсон аёлини иддасига қараб талоқ қилиши керак. (Идда ҳақида қуйида маълумот берилади.)
- Талоқ қилиш жараёнида иккита гувоҳ келтириш керак.
- Талоққа қарор берилганидан кейин иддани ҳисоблаш керак.
- Талоқ қилинганидан кейин иддали ҳисобланади, бу вақтда аёл ўз ихтиёри билан эрининг уйини ташлаб чиқиб кетмаслиги.
- Идда вақти тугамасидан олдин эр талоқ қилган аёлини уйидан чиқариб юбормаслиги керак.
- Ажрашиб кетишидан хавотирга тушилган оилани яраштириш учун яраштирув ҳайъати тузилиши керак.
Келинг, энди биргаликда Қуръондаги талоққа алоқадор оятларни биргаликда кўриб чиқамиз.
Бисмиллаҳир-роҳманир-роҳим.
يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ وَأَحْصُوا الْعِدَّةَ وَاتَّقُوا اللَّهَ رَبَّكُمْ لَا تُخْرِجُوهُنَّ مِنْ بُيُوتِهِنَّ وَلَا يَخْرُجْنَ إِلَّا أَنْ يَأْتِينَ بِفَاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ وَتِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ وَمَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ لَا تَدْرِي لَعَلَّ اللَّهَ يُحْدِثُ بَعْدَ ذَلِكَ أَمْرًا. فَإِذَا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ فَارِقُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ وَأَشْهِدُوا ذَوَيْ عَدْلٍ مِنْكُمْ وَأَقِيمُوا الشَّهَادَةَ لِلَّهِ ذَلِكُمْ يُوعَظُ بِهِ مَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآَخِرِ وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجًا. وَيَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لَا يَحْتَسِبُ وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ إِنَّ اللَّهَ بَالِغُ أَمْرِهِ قَدْ جَعَلَ اللَّهُ لِكُلِّ شَيْءٍ قَدْرًا.
«Эй Пайғамбар! Аёлларни талоқ қилсангиз (ажрашсангиз) иддали вақтида талоқ қилинг ва иддасини ҳисобланг. Роббингиз Аллоҳдан тақво қилинг, уларни уйларидан чиқарманг. Улар ҳам чиқмасинлар, очиқ бир фаҳш иш қилиши бундан мустасно. Бу Аллоҳнинг қонунларидир (чегараларидир). Кимки Аллоҳнинг қонунларини бузса, ўзига зулм/жабр қилган бўлади. Билмайсанки – балки бундан кейин Аллоҳ бошқа бир ҳолатни ўртага қўяр. Аёлларни (идда кутиш) муддати тугаганида, уларни ё чиройли/маъруф ҳолатда ушлаб қолинглар ёки чиройли/маъруф ҳолатда ажрашинглар. Ичингиздан ишонарли икки кишини гувоҳ қилинглар, гувоҳликни Аллоҳ учун ўз ўрнига қўйинглар. Мана шу нарса – ораларингизда Аллоҳ ва охират кунига ишонганларга қилинган насиҳатдир. Кимки Аллоҳдан тақво қилса, У унга бир чиқиш йўлини очиб қўяди. Кутмаган жойидан унга ризқ беради. Кимки Аллоҳга ишониб суянса, У унга кифоядир. Аллоҳ ишини Ўз ўрнига келтиргувчидир. Аллоҳ ҳар нарсага ўлчов қўювчидир.» (Талоқ 65/1-3)
Никоҳ учун маълум шартлар билгиланганидек, талоқ учун ҳам Илоҳий шартлар белгилаб қўйилган. Шарт ва талабларига риоя қилинмаса никоҳ ҳисобга ўтмаганидек, шартларига риоя қилинмаса талоқ ҳам ҳисобга ўтмайди.
Талоққа алоқадор оятлардан маълум бўладики, аёли билан ажрашмоқчи/талоқ қилмоқчи бўлган эркак кишилар қуйидаги шартларга риоя қилишлари шарт:
- Талоқни иддага мос вақтда бериш.
- Иддани ҳисоблаш.
- Идда вақти тугамагунча аёл ўз ихтиёри билан эрининг уйидан чиқиб кетмаслиги.
- Идда вақти тугамагунча эри аёлини ўз уйидан чиқариб юбормаслиги.
- Муддатни бошида ёки охирида – ё чиройлик ҳолатда ушлаб қолиш ёки чиройли ҳолатда ажрашиш.
- Талоқ/ажрашиш жараёнида иккита гувоҳ келтирилиши.
- Талоқ деганидан кейин идда ичида ярашиб олиш мумкинлиги.
Энди, ҳар бир жараённи биргаликда кўриб чиқамиз:
Иддага мос равишда талоқ қилиш шарти
Иддага мос равиш шундай: аёл киши одати тугаганидан кейин, эри аёли билан яқинлик қилмай, пок ҳолатида талоқ бериши керак. Агара аёли одатли вақтида ёки аёли билан яқинлик қилганидан кейин талоқ берган бўлса, бу талоқ Қуръонга зид бўлади ва эр қаттиқ гуноҳкор бўлади. Шунинг учун ҳам жаноб Расулуллоҳ (с.а.в.) ҳазрати Умарнинг ўғли Абдуллоҳ аёлини одатли вақтида талоқ қилганида «аёлига қайтсин», деган. Алоқадор ҳадис қуйидагича:
«Унга айт, аёлига қайтсин ва одатли вақти тугамагунича талоқ қилмасин. Ундан кейин, аёли одат кўриб такроран одати тугаганида, агар хоҳласа (бирга яшашда) давом этсин, хоҳласа алоқа қилмай туриб уни талоқ қилсин. Аллоҳ таоло аёлларни иддасига моҳ равишда талоқ қилинглар деган талоқ айнан мана шундай талоқдир».[6] Абдуллоҳ б. Умар дедики: «Набийимиз мени бундай ажрашишимни (талоқ қилишимни) ҳисобга ўтмайди деди ва шу оятни ўқиди: «Эй Пайғамбар! Аёлларни талоқ қилсангиз (ажрашсангиз) иддаларига мос равишда талоқ қилинглар!»[7] Яъни уларни иддаларини бошланишида ажрашинглар.»
Идда кутиш жараёни
Талоқ қилинган аёллар эри билан яшаётган уйида 3 поклик муддатича (одат кўрмаса уч ой) идда сақлайди.[8] Эрининг уйини ташлаб чиқиб кетиши, ёки аёлнинг яқинлари тарафидан бу ишга қўл урилиши мумкин эмас. Идда кутиш мажбурийдир. Оятнинг алоқадор бўлган қисми қуйидагича:
وَالْمُطَلَّقَاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنفُسِهِنَّ ثَلاَثَةَ قُرُوَءٍ
«Талоқ қилинган аёллар ўзлари ёлғиз уч қурʼ кутадилар.»[9]
Талоққа гувоҳ келтириш
Талоқ бериш жараёнида иккита гувоҳ бўлиши шарт. Алоқадор оят қуйидагича:
وَأَشْهِدُوا ذَوَيْ عَدْلٍ مِنْكُمْ وَأَقِيمُوا الشَّهَادَةَ لِلَّهِ
«Ичингиздан адолатли икки кишини гувоҳ қилинглар, гувоҳликни Аллоҳ учун ўз ўрнига келтиринглар.» (Талоқ 65:2)
Яраштирув ҳайъати тузилиши
Ажрашиб кетишидан вавотир қилинаётган оиланинг ҳар иккала тарафидан ҳам биттадан ҳакам тайинлаш керак. Бундай ҳолатда улар ажрашиш сабабларини ўрганиши, ажримга сабаб бўлаётган сабаб моддий, жисмоний ёки тиббий бўлишидан қатъий назар, оша муаммоларни бартараф қилиб, имон қадар оилани сақлаб қолишга ҳаракат қиишади ва ҳолат бўйича ҳар томонлама ўрганиб чиқилади. Чунки, ажрашгандан кўра, ярашиб олиш албатта яхшидир.[10] Яраштирув ҳайъати ҳақидаги алоқадор оят қуйидагича:
وَإِنْ خِفْتُمْ شِقَاقَ بَيْنِهِمَا فَابْعَثُواْ حَكَمًا مِّنْ أَهْلِهِ وَحَكَمًا مِّنْ أَهْلِهَا إِن يُرِيدَا إِصْلاَحًا يُوَفِّقِ اللّهُ بَيْنَهُمَا إِنَّ اللّهَ كَانَ عَلِيمًا خَبِيرًا
«Эр-хотиннинг ораси бузилишидан қўрқсаларингиз, эркак кишининг оиласидан бир ҳакам ва аёл кишининг оиласидан бир ҳакам юборинглар. Агар ярашишни хоҳлашса – Аллоҳ уларни ўрталарини ўзаро келиштириб қўяди. Аллоҳ билувчи ва хабардордир.» (Нисо 4:35)
Талоққа алоҳида иккита гувоҳ ҳамда ҳар иккала тарафдан ҳакамлар талаб қилиниши – оила мустаҳкамлиги Исломда жуда ҳам муҳим ўрин олишига ҳамда бир оила осонликча бузилиб кетиши мумкин эмаслигига ишора қилади. Зеро, оила мустаҳкамлиги, тинч ва осуда ҳаёт кечириши халқ ва жамият мустаҳкамлигига ва фаровонлигига ҳамм катта таъсир қилади.
Идда ичида ярашиб олиш ҳуқуқи
Аёлига талоқ берган эрлар, иддаси тугашини кутмасдан аёлига қайтишлари ва эски никоҳи билан оилани давом эттириб кетишлари мумкин. Алоқадор оятнинг иборалари қуйидагича:
وَبُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ فِی ذَ ٰلِكَ إِنۡ أَرَادُوۤا۟ إِصۡلَـٰحࣰاۚ
«Агар эрлари (орани) тузатишни хоҳласалар, аёлларига шуни ичида (идда вақтида) қайтариб олишга энг ҳақлидирлар» (Бақара 2:228)
Бундай ҳолатда ўртага талоқ тушмаган бўлади. Улар аввалги никоҳлари асосида ҳаётини давом эттириб кетишлари мумкин.
Демак, талоқ жараёнидаги иккита гувоҳ қатнашиши ва исбот этиб келтириб бериши керак. Бу гувоҳларнинг ҳар бири, ҳолатни ҳам яхши тушуниб ета оладиган ва маҳкамада тушунтириб бера оладиган ва етарлича гувоҳ бўла оладиган савияда бўлиши керак. Су сабабли, гувоҳ ақлли ва балоғат ёшига етган, кўр ёки сақов бўлмаган адолатли кишилардан бўлиши керак. Номусли бир аёлга зинокор деб туҳмат қилиб жазоланган кишиларнинг гувоҳлиги ва усул ёки фуруъдан бўлган кишиларнинг фойдасига келтирган гувоҳлиги қабул қилинмайди.
Юқоридаги айтиб ўтилган шарт ва талаблар асосида қилинган талоқ биринчи талоққа – бир (1) талоққа ўтади ва ҳақиқий талоқ деб ҳисобланади. Мана шундай ҳолатда талоқ берилиб, иддаси ҳам тугаб, яраштирув ҳайъати орқали ҳам яраштириш имкони бўлмай, аёл эрининг уйидан ўзига тегишли бўлган нарсаларини олиб, эрининг уйидан чиқиб кетса, шундан кейин ўрталарида биринчи битта (1) талоқ содир бўлган бўлади. Ундан кейин вақтики яна бирга яшашмоқчи бўлса, қайтадан никоҳланишлари шарт. Яна аввалгидек талоқнинг шартлари асосида талоқ/ажрим содир бўлса, унда, уларнинг ўртасида иккинчи (2) талоқ содир бўлган бўлади. Бу ҳолат учинчи марта ҳам такрорланса. Бунда улар ўртасига уч (3) талоқ тушган бўлади. Ундан кейин аёл то бошқа эрга тегиб, у эри ҳам вақтики ўз ихтиёри билан у аёлдан ажрашса, шундагина ўша аёл аввалги собиқ эрининг никоҳига қайтиши мумкин.[11]
Бақара сурасининг 229-оятидаги «ат-толақу марротани» ибораси айнан мана шу шаклда шартларига риоя қилиниб, кейин яна қайтиб олиш ҳуқуқини берадиган талоқ фақат икки марта такрорланиши мумкин деган маънони билдиради. Учинчи марта ҳам шундай талоқ бўлса, энди буни йўли фақат битта – бошқа эр кўришидир.
ٱلطَّلَـٰقُ مَرَّتَانِۖ فَإِمۡسَاكُۢ بِمَعۡرُوفٍ أَوۡ تَسۡرِیحُۢ بِإِحۡسَـٰنࣲۗ وَلَا یَحِلُّ لَكُمۡ أَن تَأۡخُذُوا۟ مِمَّاۤ ءَاتَیۡتُمُوهُنَّ شَیۡـًٔا إِلَّاۤ أَن یَخَافَاۤ أَلَّا یُقِیمَا حُدُودَ ٱللَّهِۖ فَإِنۡ خِفۡتُمۡ أَلَّا یُقِیمَا حُدُودَ ٱللَّهِ فَلَا جُنَاحَ عَلَیۡهِمَا فِیمَا ٱفۡتَدَتۡ بِهِۦۗ تِلۡكَ حُدُودُ ٱللَّهِ فَلَا تَعۡتَدُوهَاۚ وَمَن یَتَعَدَّ حُدُودَ ٱللَّهِ فَأُو۟لَـٰۤىِٕكَ هُمُ ٱلظَّـٰلِمُونَ
(Таърифланган) ўша талоқ икки мартадир. Ҳар биридан кейин эр аёлини ё яхшиликча ушлаб қолиши керак, ёки белгиланган – чиройли ҳолатда ажрашиши керак. (Эй эрлар!) ажрашиб кетиш асносида берган нарсаларингиздан баъзисини аёлларингиздан қайтариб олишингиз сизларга ҳалол бўлмайди. Агар иккаласи ҳам Аллоҳнинг қарорларига риоя қилолмаслигидан қўрқса, бу бошқа. (Эй мўминлар!) Эр-хотинни иккиси ҳам Аллоҳнинг (оила масалаларидаги) қонун-қоидаларига риоя қилолмаслигидан қўрқсангиз, хотин (никоҳни бузиш учун) эрига тўлов беришида ҳар иккаласига ҳам гуноҳ йўқ. Булар Аллоҳнинг қонун-қоидаларидир, уларни бузманг! Кимки Аллоҳнинг қонунларини бузса, ана шулар ҳақсизлик қилувчи-золимлардир.»
Учинчи талоқдан кейин, эр ҳам хотин ҳам энди бир-бирига ҳалол бўлмайди. Қачонки аёл бошқа бир эркак билан никоҳланса ва эри вафот этса ёки иккинчи эри ҳам талоқ қоидаларига асосан ажрашсагина қайтадан аввалги уч марта ажрашган эрига никоҳи ҳалол бўлади. Бу ҳолат юқоридаги оятнинг ҳукмидир.
Уч талоқ масаласи
Мазҳаблар бирданига уч (3) талоқ содир бўлишини қабул қилишган. Ҳатто, талоқнинг шартларига риоя қилинмаса ҳам, талоқ ҳисобга ўтаверади дейилган. Бу фатволари Қуръон ва Суннатга мутлақо зиддир. Алоқадор оятларни биргаликда кўриб чиқдик.энди, жаноби АРсулуллоҳ (с.а.в) бу оятларни қандай ижро қилганини (суннатини) биргаликда кўриб чиқамиз.
Ибн Аббосни билдиришига кўра, Абду Язид ўз аёли Умму Руқонани талоқ қилиб, Музайна қабиласидан бўлган бир аёлга уйланди. Қисқа бир муддатдан кейин аёл Аллоҳнинг Элчисининг ёнига келди ва Абду Язид иқтидорсиз эканини имо-ишорат қилиш учун бошидан олган бир соч толасини кўрсатиб: «Уни менга мана шу соч толасичалик фойдаси тегиши мумкин. Мен билан уни ажраштиргизиб беринг» деган эди. Аллоҳнинг элчиси бунга аччиғи чиқиб Руқояни ва ака-укаларини чақиртирди. Келганларида ўша ердаги иккита болани кўрсатиб: «Буни шу ва шу жиҳатлардан, бошқа бирини шу ва шуи жиҳатлардан Абду Язидга ўхшатяпсизларми?» деб сўради. Улар «Ҳа» дейишди. Аллоҳнинг Элчиси Абду Язидга: «Уни талоқ қил» деб буюрди. У, айтилган ишни бажарди. Сўнгра Расулуллоҳ: «Аввалги аёлингга – Руқонанинг онасига қайт» деди. Абду Язид: «Эй Аллоҳнинг Элчиси, мен уни уч талоқ қилдим» деди. «Биламан, сен унга қайт» деди ва ушбу оятни ўқиди:
«Эй Набий! Аёлларни талоқ қилганингизда, уларни иддалари ичида талоқ қилинглар ва иддани ҳисобланглар.» (Талоқ 65/1) (Абу Довуд, Сунан, Талоқ 10.)
Ибн Аббосни айтишига кўра Абду Язиднинг ўғли Руқона ҳам отасидек ўз аёлини уч талоқ билан талоқ қилди, кейин бу қилган ишига жуда ачинди. Аллоҳнинг Элчиси ундан аёлини қандай талоқ қилганини сўради. У: «Уч талоқ билан» деди. Расулуллоҳ ундан «бир мажлисдами?» деб сўради. У, Ҳа деб жавоб берди. Шунда Расулуллоҳ: «Бу бир талоқдир, агар хоҳласанг унга қайт» деди. У, ўша заҳотиёқ аёлига қайтди.» (Аҳмад Ибн Ҳанбал, Муснад 1/256.)
Ибн Аббосни ривоятига кўра, Расулуллоҳ даврида ҳам, Абу Бакр даврида ҳам, ва Умар р.ҳ. халифалигининг илк икки йилида уч талоқ бир талоқ ҳисобланар эди. Умар р.а: «Инсонлар жуда эҳтиёт бўлиши керак бўлган масалада аксига олиб жуда шошқалоқлик билан ҳаракат қилишмоқда. Ажабо, бу нарсани уларни ўзларини зарарига бўладиган қилиб уч талоқни ҳисобга ўтадиган қилайликмикин?» – деди ва уч талоқ ҳисобга ўтишини жорий қилди. (Муслим, Талоқ 2 (15, 16 ва 17 (1472) рақам остидаги ҳадислар), Насоий, Талоқ 8, Абу Довуд, Талоқ 10.)
Ислом усулига кўра, нафақат битта саҳобанинг, ҳатто барча саҳобалар бирлашиб қарор берсалар ҳам, Қуръон ва Суннатда сароҳатан келган ҳукм ўзгармайди. Бунга ҳеc кимни ҳаққи йўқ. Ундан ташқари, Умар (р.а.) бундай иш қилишига ишониш қийин. Балки, у кишининг номидан айрим ривоятлар тўқилган бўлиши эҳтимолдан холи бўлмайди.
Манбалар бу тарихдан эътиборан талоқ масаласидаги фатволар ишонилмас ҳолда ўзгарганини кўрсатмоқда.
«الطلاق مرتان Ўша талоқ икки мартадир» (Бақара 2/229) оятида марта деб маъно берилган مرة калимаси вақт оралиғини جزء من الزمان — жузъун миназзамон маъносини ўз ичига олади (Муфрадот ва Басоир). Талоқ сурасининг 1-ояти ўша вақт оралиғи идда мудддатича эканини очиқлаб беради. Эр аёлини ўша вақт оралиғида фақатгина бир марта талоқ қилиши мумкин. Иккинчи оят шундайдир:
«Аёллар иддаларини охирига борганларида, уларни ё яхшилик билан олиб қолинглар ёки чиройли ҳолатта ажрашинглар…»
Бундан билинадики, бир идда ичида аёлини икки марта талоқ қилиш асло мумкин эмас.
Талоқнинг шартлари ҳақида қуйида бир-қанча ҳадислардан мисоллар келтирамиз:
«Суннатга мувофиқ талоқ (ажрашиш) — аёл ҳайздан пок бўлган даврида, у билан жимо (яқинлик) қилмасдан берилган талоқдир.» (Насоий, Талоқ 2 (6/140)
Аёл ҳайздан тозаланган бўлиши, ўшша поклик даврида эр хотинига яқинлик қилмаган бўлиши.
Бир киши аёлини талоқ қилган, кейин у билан жимў қилган, лекин на талоқ берганини, на ружу қилганини (яна никоҳга қайтганини) очиқ баён қилмаган. Бу ҳолатни Расулуллоҳга сўраганида, Расулуллоҳ (с.а.в.) унга қуйидагича жавоб берганлар:
«Сен аёлингни суннатга мувофиқ бўлмаган тарзда талоқ қилгансан, ва суннатга мувофиқ бўлмаган тарзда унга қайтгансан. Талоқингни ҳам, ружъуингни ҳам гувоҳлар билан очиқ баён қил! Бу гувоҳлик ишини бошқа тарк қилма!» (Абу Довуд, Талоқ 5 (2186), Ибн Можа, Талāқ 5 (2025).
Бу ривояртда талоқ берганида ҳам, идда ичида аёлига қайтганида ҳам гувоҳ келтириш шарт экани баён қилинган.
«Абдуллоҳ ибн Умар аёлини ҳайз ҳолатида талоқ қилган. Унинг отаси бўлмиш Ҳазрати Умар (р.а.) бу ҳолатни Расулуллоҳ (с.а.в.)га айтганлар. Шунда Расулуллоҳ (с.а.в.) бундай деганлар: «Унга айт, аёлига қайтсин. Аёл ҳайздан пок бўлгунча уни ёнида тутсин. Сўнгра аёл яна ҳайз кўриб, ундан пок бўлгунча кутиб турсин. Пок бўлгач, агар ажрашмоқчи бўлса, у билан жимў қилмасдан олдин талоқ берсин. Ана шу — азиз ва жалил бўлган Аллоҳнинг (талоқ ҳақидаги) буюрган талоқдаги иддадир.»
Муслимдаги бошқа бир ривоятда эса шундай дейилади:
«Унга айт, аёлига қайтсин. Сўнгра қачон пок бўлса ёки ҳомиладор экани аниқ бўлганида талоқ берсин.» (Бухорий: Талоқ 2, 3, 44, 45; Аҳком 13; Тафсир, Талоқ 1, Муслим: Талоқ 1 (1471), Муватто: Талоқ 53 (2/576), Абу Довуд: Талоқ 4 (2179–2185), Тэрмизий: Талоқ 1 (1175), Насоий: Талоқ 1, 3, 4 (6/137–141).
«Агар бир эркак аёлига бир мартада «Сен уч талоқсан!» деса, бу фақат бир талоқ ҳисобланади.» (Абу Довуд, Талоқ 10, (2197).
Расулуллоҳ (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) айтдилар:
«Ўзини билмай қолган ҳолатдаги инсоннинг, мажбуран/таҳдид остида ёки ақли заиф (ақлдан озган, руҳий ҳолати бузилган) кишининг талоғидан бошқа барча талоқлар инобатга олинади.» (Тэермизий, Талоқ 15, (1191)
«Маст ва мажнун (ақлдан озган) кишининг талоғи эътиборга олинмайди (яроқсиздир).» (Бухорий, Талоқ 11)
Хулоса қилиб шуни айтиб ўтмоқчимизки, ҳозирги кунда бир лафзда аёлига уч талоқ дегани сабабли ўртага уч талоқ тушди, деб оилалаарни бузиб юбораётган инсонлар Аллоҳнинг олдида жавоб беради.
Талоқ шартларига риоя қилмаган эрлар ҳам агар тавба қилмаса, улар ҳам қаттиқ гуноҳкор бўлади.
Шуни ҳам эслатиб ўтмоқчиманки, мазҳаб китобларида ўрин олган талоқ билан Аллоҳ ва Расули тарафидан кўрсатиб берилган талоқ бир-бирига мутлақо зиддир ва мазҳабларда келтирилган – бир лафзда уч талоқ тушади деган фатво хатодир. У фатвони Қуръон ва Суннатдан асло далили йўқдир.
[1] Моида 5:3, Анъом 6:114.
[2] Бақара 2:38.
[3] Исро 17:9.
[4] Анъом 6:92, Ясин 36:2, Моида 5:15.
[5] Бақара 2:229-230, Талоқ 65:1.
[6] Бухорий, Талоқ 1, 3, 44, 45. Тафсири Талоқ сураси 1. Муслим, Саҳиҳ, Талоқ 1, 14. Насоий, Сунан, Талоқ 13, 15, 19. Ибн Можа, Сунан, Талоқ 1, 3. Дорамий, Сунан, Талоқ 1, 2. Имом Молик, Муватто, Талоқ 53. Абу Довуд, Сунан, Талоқ 4. Термизий, Сунан, Талоқ. (Юқоридаги матн, Бухорийдаги Талоқ 1-оятнинг таржимасидир).
[7] Талоқ 65:1.
[8] Талоқ 65:4.
[9] Бақара 2:228.
[10] Нисо 4:128.
[11] Бақара 2:230.
