ҲАЖДА ЭҲРОМ КИЙИШ МАЖБУРИЯТИ ВА ХУШБЎЙ ҲИД СEПИШ ТАҚИҚИ АСОСЛИМИ?
Тақво, мантиқ ва ҳаж ибодати
Ислом дини инсонни собит қолиплардан халос этиб, уни ақл, тафаккур ва Қуръон мантиғи билан фикрлашга ундайди. Бироқ асрлар давомида шаклланган айрим анъанавий ёндашувлар замон ўзгариши билан муайян саволларни келтириб чиқаради. Шундай муҳокама марказидаги масалалардан бири — ҳаж ва умра ибодатида талаб қилинадиган махсус эҳром кийими ва унда хушбўй ҳид сепиш тақиқидир. Бу масалаларга Қуръон, мантиқ ва бугунги реал ҳаёт нуқтаи назаридан ёндашсак, жуда кўп нозик жиҳатлар ойдинлашади.
1. Қуръонда махсус кийим талаби йўқ
Қуръони Каримда ҳаж ва умра ибодатининг асосий қоидалари, шартлари ва мақсадлари очиқ-ойдин баён қилинган. Бироқ Қуръоннинг биронта оятида эркаклар учун махсус, тикилмаган икки бўлак матодан иборат «эҳром» кийиниши шарт қилиб қўйилмаган. Агар бу Аллоҳнинг қатъий ва ўзгармас ҳукми бўлганида, Қуръонда аниқ кўрсатилган бўлар эди. Ушбу кийимга оид қоидалар асосан кейинги даврлардаги ҳадислар ва фиқҳий талқинларга бориб тақалади. Ҳолбуки, тарихдан маълумки, турли қадимий халқлар ва ғайридинлар ҳам муқаддас жойларга киришда ёки махсус маросимларда ана шундай махсус кийимларни кийишни одат қилишган. Яъни, агар биз мусулмон сифатида қилаётган ибодатларимизда Қуръонни асос қилиб олмасак, амалларимизни ақл ва идрокан таҳлил қилмасак, ўзимиз билмаган ҳолда ибодатларимизда ўзимизни бошқа ғайридинларга тақлид қилаётган бўлиб қоламиз. Буни эса — кўр-кўрона эргашиш дейилади.
2. Иффат, тақво ва уят жойларини очилиб қолиш хавфи
Исломда инсон шахсияти, иффати ва шаъни энг олий қадриятлардан биридир. Қуръон авратни қатъий ҳимоя қилишга ва беҳосдан очилиб қолишдан сақланишга буюради.
Эҳромдаги классик талаб (икки бўлак тикилмаган мато) амалда кўпинча жиддий ноқулайликларни келтириб чиқаради. Миллионлаб одамлар тиғиз жараёнда ҳаракатланганда, изорнинг сирғаниб кетиши ва авратнинг очилиб қолиш хавфи жуда юқори. Бу эса бошқаларга маънан озор бериш ва иффат қоидаларига зид ҳолатларни юзага келтиради. Ҳолбуки, асл тақво — инсоннинг ўз авратини ва бошқаларнинг ҳуқуқини эҳтиёт қилишидир. Қуръон айтганидек: «Энг яхши либос — тақво либосидир» (Аъроф 7:26).
3. «Бир хил кўриниш» мантиғининг амалда ишламаслиги
Эҳромнинг асосий ҳикматларидан бири сифатида барчани бир хил кўринишга келтириб, тенгликни таъминлаш айтилади. Лекин амалда бу мантиқ пухта ишламайди. Чунки кимдир энг арзон ва сифатсиз пахта матодан, бошқаси эса энг қимматбаҳо ва сифатли материалдан тикилган эҳром кияди. Баъзиларда замонавий соябонлар, қимматбаҳо аксессуарлар бўлса, бошқаларда улар йўқ. Бу эса ташқи бир хил кўриниш остида ҳам ижтимоий ва моддий фарқлар яққол сезилиб туришини кўрсатади.
4. Замон ва макон ўзгариши: Ўтмиш ва бугунги реаллик
Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам даврида ва илк асрларда ҳаж ва умрага келувчилар сони ҳозиргидек миллионлаб одамлардан иборат улкан оломон эмас эди. У пайтда саҳро шароитидаги маҳаллий урфлар ва оддий ҳаёт тарзи ўзгача бўлган.
Энг қизиғи, ҳаж ва умра давомида мазкур махсус кийим талаб қилинсада, эҳромдан чиқилгандан кейин — бевосита Каъбани тавоф қилишнинг ўзида, бошқа барча кундалик намозларда ва ҳатто муқаддас масканларнинг ўзида ҳам бундай махсус кийим шарт эмас. Агар бу кийим ибодатнинг ўзи ва Каъбани тавоф қилиш учун мутлақ ва ўзгармас зарур шарт бўлганида, уни фақат ҳаж пайтида эмас, ҳар доим ёки энг муҳим тавоф пайтида ҳам талаб қилиш керак эди. Бу эса қоиданинг шартли равишда келиб қолганини кўрсатади.
Диннинг бош мақсади — инсонни қийнаш эмас, балки унга енгиллик яратиш, ахлоқ ва тақвони мустаҳкамлашдир. Бугунги кунда миллионлаб инсонлар жам бўладиган тиғиз ва замонавий шароитда Қуръонда буюрилмаган қоидалар одамларга катта машаққат туғдирмоқда. Агар ҳаж ва умрада оқ ва озода, авратни мутлақ тўлиқ ёпадиган, ҳамма учун бир хил шаклдаги қулай кийимлар (масалан, тиззагача етадиган кўйлак ва лозим) жорий қилинса, нафақат иффат ва хавфсизлик тўла таъминланади, балки ибодат ҳам анча тинч, тартибли ва мазмунли ўтган бўлар эди. Асл дин эса машаққат эмас, балки ақл ва осонлик устига қурилгандир.
ЭҲРОМДА ХУШБЎЙ ҲИД СEПИШ ТАҚИҚИ
Ҳаж ва умрада хушбўйлик ва озодалик:
Ислом дини инсонни қатъий, мантиқсиз қолиплар ёки сунъий машаққатларга эмас, балки ақл, тафаккур, поклик ва ҳаёт ҳақиқатларига таяниб яшашга чақиради. Бироқ асрлар давомида шаклланган айрим классик фиқҳий чекловлар замон ва макон ўзгариши билан жиддий саволларни туғдира бошлайди. Шундай баҳсли масалалардан бири — эҳром пайтида хушбўйлик (атир) сепишга қўйилган қатъий тақиқлар ва уларнинг ҳақиқий диний манбаларга қай даражада мос келишидир.
Қуръон мантиқи, саҳиҳ ҳадисларнинг очиқ матнлари ва бугунги кундаги миллионлик оломоннинг реал ҳолатидан келиб чиқиб бу масалага кенгроқ назар ташлаймиз.
1. Қуръони Каримда хушбўйлик тақиқининг йўқлиги
Ислом динида ҳукм олишда энг асосий ва ягона манба бўлган Қуръони Каримда ҳаж ёки умра амаллари, жумладан эҳром ҳолати учун хушбўйликдан фойдаланишни қатъий тақиқлайдиган биронта ҳам оят мавжуд эмас. Аллоҳ таоло инсонларга покликни, гўзалликни ва зийнатни буюрган (масалан, Аъроф сураси, 31-оятда: «Эй Одам авлодлари! Ҳар бир масжид олдидан зийнатингизни олинг», дейилган). Агар атир сепиш динан мутлақ ҳаром ёки гуноҳ бўлганида, бу Қуръоннинг очиқ оятларида аниқ кўрсатилган бўлар эди. Ушбу чегаралар фақат кейинги давр фиқҳий китобларида шаклланган холос.
2. Саҳиҳ ҳадислар ва Оиша (р.а.) онамизнинг очиқ амалиёти
Классик фиқҳда эҳромдаги киши учун хушбўйликдан фойдаланиш мутлақ мумкин эмас дейилсада, саҳиҳ манбаларда бунинг аксини кўрсатувчи аниқ ривоятлар бор. Муҳтарама Оиша (р.а.) онамиз бу ҳақда шундай деганлар:
«Мен Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламга эҳромга киришларидан олдин (эҳромга атаб) топа олганимдаги энг хушбўй атирни сурар эдим». (Бухорий ва Муслим ривояти)
Шунингдек, Бухорий ва бошқа ҳадис китобларда келган яна бир машҳур ривоятда Оиша (р.а.) онамиз шундай дейдилар:
«Мен Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламга эҳромга киришларидан олдин ҳам, (ҳаж ёки умраси тугаб) эҳромдан чиқишларидан олдин — ҳали Каъбани тавоф қилишларидан аввал ҳам атир суртар эдим».
Бу очиқ тарихий воқеалар шуни кўрсатадики, хушбўйликдан фойдаланиш жараёни Пайғамбаримизнинг ҳаж ва умра зиёрати вақтидаги эҳромли ҳолатида шахсан ўз амалиётларида мавжуд бўлган. Агар бу ўта қатъий гуноҳ ёки тақиқ бўлганида, мўминларнинг онаси буни қилмаган ва у зот буни маъқулламаган бўлар эдилар. Кўплаб дастлабки тақиқлар эса вақтинчалик ҳолатлар ёки кейинчалик уламолар томонидан ҳаддан ташқари кучайтириб юборилган шартли чекловлар эканини кўрсатади.
3. Замонавий реаллик: Оломон, тер ҳиди ва бошқаларга озор бериш
Бугунги кунда ҳаж ва умра амаллари бажариладиган маконларнинг ҳолати ўтмишдагидан тубдан фарқ қилади: миллионлаб инсонлар жазирама иссиқда, тиғиз ва зич ҳолатда Каъбани тавоф қилмоқдалар.
Бундай улкан оломон ва иссиқ ҳавода табиий равишда инсонлардан ўткир ва ёқимсиз тер ҳидлари чиқади.
Бу эса атрофдагиларга, айниқса оила аъзолари, аёллар ва қизларга нисбатан маънавий ҳамда жисмоний ноқулайлик, яъни озор туғдиради.
Ислом дини эса озодаликка, покликка ва асло бировга озор бермасликка буюради. Аксинча, Оиша (р.а.) онамизнинг амалларидан ибрат олиб, хушбўйликдан фойдаланиб юриш бошқаларни нохуш ҳидлардан асрайди, кўнгилни хушлаб, ибодатга бўлган эътиборни янада кучайтиради. Атир сепиш инсоннинг ихлосига ёки дуосига ҳеч қачон халақит бермайди.
Хулоса
Диннинг туб моҳияти инсонни қийнаш ёки сунъий тақиқлар билан маҳдудлаш эмас, балки унга осонлик, гўзаллик ва озодалик яратишдир. Қуръонда атир сепиш тақиқланмагани, ҳадисларда эса Оиша (р.а.) онамиз буни қилгани очиқ кўрсатилгани бу масалага бошқача, соғлом ақл ва мантиқ билан қараш кераклигини исботлайди. Бугунги тиғиз ва глобал замонда инсонларнинг озодалигини сақлаш ҳамда бошқаларга озор бермаслик учун хушбўйликдан фойдаланиш нафақат жоиз, балки Қуръон амри, юксак инсоний этика ва гигиэна ҳамда Расулуллоҳнинг амалиётига мувофиқ бўлган энг тўғри йўлдир.
Ойша онамиз (р.а)дан ривоят қилинади:
«Мен Набий (с.а.в) эхромга кирганларидан олдин топа олганимдаги енг хушбўй атирни сурар эдим».
Ойша онамиз (р.а) ривоят қилинади:
«Мен Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламга эҳромга киришларидан олдин (эҳромга атир сепиб) ва (ҳажи ёки умраси тугаб) Байтни тавоф қилишларидан олдин, ҳалол бўлишлари (эҳромдан чиқишлари) пайтида атир сурар эдим».
