Кузатувчилардан келган савол:
Ассалому алайкум! Мен бир аҳли-илм билан шафоат ҳақида суҳбат қилган эдим. У домла қиёмат куни Пайғамбарлар ва солиҳ бандалар бошқаларни шафоат қилади ва бунга Қуръонда очиқ далил бор, деди ва Иброҳим сурасининг 28-оятини ўқиб берди. Бу оятни қандай тушунишимиз керак? Илтимос, мана шу оятни тушунтириб берсангиз.
Жавоб:
Ва алайкум ассалом!
(Анбиё 21:28) «(Аллоҳ) уларнинг олдидаги нарсаларни ҳам ортидаги нарсаларни ҳам билади. Улар Аллоҳ рози бўлган кишилардан бошқа ҳеч кимга ёрдам бермайдилар. Улар Аллоҳдан чўчиб титраб туради.»
Биринчидан, бу оятда «маҳшарда» ёки «қиёмат куни» деган жойи йўқ.
Иккинчидан, бу оятда бирорта пайғамбар исми келтирилиб, ўша пайғамбар бошқасини шафоат қилади ҳам дейилмаган.
Учинчидан, Бу оятдаги хабарлар мана шу дунё ҳаёти ва ундаги ҳолатларга ишорат қилади. Оятни тўғри тушуниш учун ўзидан олдинги оятлар билан биргаликда ўқиб чиқамиз:
وَقَالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمَنُ وَلَدًا سُبْحَانَهُ بَلْ عِبَادٌ مُّكْرَمُونَ {26}
21:26 «(Мушриклар) Раҳмон (баъзи бандаларни) Ўзига фарзанд қилиб олди», дедилар. Аллоҳ бундан пок! Ундай эмас, улар ҳурматли бандалардир.
لَا يَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَهُم بِأَمْرِهِ يَعْمَلُونَ {27}
21:27 (Ўша бандалар) Унинг сўзидан кўра ўз сўзларини илгари сурмайдилар, улар Аллоҳнинг буйруғига биноан иш қиладилар.
يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ وَلَا يَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضَى وَهُم مِّنْ خَشْيَتِهِ مُشْفِقُونَ {28}
21:28 (Аллоҳ) уларнинг олдидаги нарсаларни ҳам ортидаги нарсаларни ҳам билади. Улар Аллоҳ рози бўлган кишилардан бошқа ҳеч кимга ёрдам бермайдилар. Улар Аллоҳдан чўчиб титраб туради.
وَمَن يَقُلْ مِنْهُمْ إِنِّي إِلَهٌ مِّن دُونِهِ فَذَلِكَ نَجْزِيهِ جَهَنَّمَ كَذَلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ {29}
21:29 Улардан кимки: «Мен Аллоҳ ила орага тушадиган илоҳман», деса, уни жаҳаннамда жазолаймиз. Золимларни шундай жазолаймиз.
26-оятда мушриклар турли замонларда Аллоҳнинг суюкли бандаларини Аллоҳнинг боласи деб даъво қилишган ва уларга сиғинишни бошлаган. Масалан, яҳудийлар Узайр пайғамбарни, христианлар Исо пайғамбарни, Макка мушриклари эса малакларни Аллоҳнинг боласи, деб эътиқод қилишган. Алоқадор оятлар қуйидагича:
(Тавба 9:30) «Яҳудийлар: «Узайр Аллоҳнинг ўғли», деди. Христианлар эса: «(Исо) Масиҳ Аллоҳнинг ўғли», деди. Бу уларнинг оғзидаги қуруқ гаплари. Улар илгари кофирлик қилганларнинг гапларига ўхшаш гапиряпти. Аллоҳ уларнинг жонини олсин! Қандай адашиб кетишмоқда!»
(Бақара 2:116) «Аллоҳ фарзанд тутди», дедилар. У бундан пок. Аксинча, осмонлару ердаги нарсалар Уники, ҳаммаси Унга бўйсунади.«
(Анъом 6:100) «…Улар ҳеч қандай илмий асоссиз «Аллоҳнинг ўғил-қизлари бор», деб ёлғон тўқишди. Улар таърифлаётган бўҳтонларидан У покдир.»
Энди Иброҳим сурасининг 27-оятига қайтамиз. У оятда:
«(Ўша бандалар) Унинг сўзидан кўра ўз сўзларини илгари сурмайдилар, улар Аллоҳнинг буйруғига биноан иш қиладилар.» Яъни, аслида мушриклар Аллоҳнинг болалари деб даъво қилаётган пайғамбарлар ва малаклар Аллоҳ айтган нарсадан ташқари нарса айтмайди, улар Аллоҳнинг амри асосида ҳаракат қилади, Аллоҳни қўйиб ўзларига ибодат қилинишига буюрмайди, дейилмоқда.
Бу оятдан маълум бўладики, пайғамбарлар ва малаклар Аллоҳ буюрганидек ҳаракат қилади, Унинг амридан чиқмайди ва бу ҳолатлар дунё ҳаётига тегишли ишлардир. Бу маънони келгуси 28 ва 29-оятлар яна ҳам аниқ ва яққол намоён қилади:
28. «(Аллоҳ) уларнинг олдидаги нарсаларни ҳам ортидаги нарсаларни ҳам билади. Улар Аллоҳ рози бўлган кишилардан бошқа ҳеч кимга ёрдам бермайдилар. Улар Аллоҳдан чўчиб титраб туради.
29. «Улардан кимки: «Мен Аллоҳ ила орага тушадиган илоҳман», деса, уни жаҳаннамда жазолаймиз. Золимларни шундай жазолаймиз.»
Яъни, дунё ҳаётида Аллоҳ пайғамбарларни ҳам малакаларни ҳам ишларини кузатиб туради, улар инсонларга нотўғри нарса айтмайди. Аксинча, улар Аллоҳдан қўрқиб титрайди. Қайси бир пайғамбар ёки малак ўзини илоҳликка даъво қилса, Аллоҳ уни жаҳаннамга мубтало қилишини айтган. Маълум бўлдики, бу оятлар дунё ҳаётига тегишли. Оятнинг асосий қисми эса шу: Улар Аллоҳ рози бўлган кишилардан бошқаларга шафоатчи/ёрдамчи бўлмайди. Яъни, ният ва амалларидан Аллоҳ рози бўлмаган, Аллоҳ ҳидоят қилмаган ҳеч кимни на малаклар ва на пайғамбарлар бу дунёда залолатдан қутқариб қололмайди, қалбига иймон нурини киргиза олмайди. Чунки, пайғамбарларнинг бу дунёдаги вазифаси етказиш холос, махсус муаккал малакларнинг вазифаси Аллоҳ буюрган ва рози бўлган бандаларига ёрдам беришдир.
Баъзи бир тафсирчилар Қуръондаги шафоат мавзусига алоқадор оятлардаги «шафоат» ва «яшфаъу» калималарини асл маъносига эътибор бермагани ҳамда ўша оятларни бошқа бир-бирини тафсирлаб берувчи алоқадор билан тушунишга ҳаракат қилмагани, қолаверса оятларга «қиёматда» ёки «маҳшарда» деган ибора бўлмаса ҳам қиёматда шафоат қилади, деб тафсир қилишган ва бу катта хатога йўл очган. Мана шу оятга ҳам кўплаб тафсирчилар «қиёматда пайғамбарлар/фаришталар Аллоҳ рози бўлган бандаларига шафоат қилади/жаҳаннамдан қутқариб қолади, деган маънода тафсир айтишган. Инсонларни ўзаро бир-бирига яхши ишларда шафоати мана шу дунё ҳаётидагина содир бўлади. Буни қуйидаги оятлардан билиб оламиз: »Ким бир яхши ишда (бошқасига) шафоатчи/кўмакчи бўлса, у ишдан унга ҳисса бўлади. Ким бир ёмон ишда (бошқасига) шафоатчи/кўмакчи бўлса, унга у ишдан жавобгарлик ҳосил бўлади. Аллоҳ ҳар нарсани кузатиб туради». (Нисо 4:85) Шунингдек Аллоҳ рози бўлган ва изн берган бандаларига малакларнинг шафоати ҳам мана шу дунёда бўлади. Бу ҳақидаги маълумотларни қуйидаги оятлардан билиб оламиз:
«Аллоҳ бандалари устидан мутлақ ҳукмрондир. У сизларга муҳофизлар/қўриқчи малаклар юборади. Токи бирортангизга ўлим (вақти) келганида, элчиларимиз хато қилмасдан уни вафот эттиради.» (Анъом 6:61)
«Осмонларда қанчадан-қанча фаришталар бор. Бироқ, Аллоҳ Ўзи муносиб билган ва рози бўлган бандасига изн бермагунича, уларнинг шафоатлари ҳеч нарсага асқатмайди.» (Нажм 53:26)
«Тепасида муҳофизи бўлмаган бирон бир киши йўқдир.» (Ториқ 86:4)
«(Эй пайғамбарнинг ўша икки аёли!) Агар иккалангиз ҳам Аллоҳга тавба қилсангиз (қилдингиз!) Чунки, қалбларингиз (ноҳақликка) мойил бўлди. Агар иккалангиз пайғамбарга қарши ҳамкорлик қилаётган бўлсангиз, (билингларки) Аллоҳ унинг (ҳимоячи) дўстидир, Жаброил ва яхши мўминлар ҳам.» (Таҳрим 66:4)
«Сал қолса тепаларидаги осмон ёрилай деяпти. Фаришталар яратган Эгасини олқишлаб улуғлаяпти ва ер юзидагиларга (Аллоҳдан) мағфират (кечирилиш) тилаяпти. Огоҳ бўлинг! Аллоҳ кечиримли ва меҳрибондир.» (Шўро 42:5)
Кўриб турганингиздек, инсонларни ўзаро шафоати ҳам, малакларни Аллоҳ изн берган бандаларига шафоат қилиши ҳам мана шу дунёда бўлади. Қуръоннинг ҳеч бир жойида «қиёмат куни пайғамбарлар ёки солиҳ инсонлар бошқаларни шафоат қилади», деган бирорта ҳам оят йўқ. Жумладан ушбу (Анбиё 21:28) оятда ҳам қиёматда ёки маҳшарда дейилмаган. Бу оятни тўғри тушуниш ва бу шафоат/кўмаклашиш мана шу дунё ҳаётида эканини билиш учун бунга ўхшаган ва бир-бирини тафсир қилиб берадиган юқоридаги каби муфассал оятларга мурожаат қилиш керак.
Энди, қиёматдаги шафоат мавзуга келадиган бўлсак, у кунда Аллоҳнинг Ўзи шафоатчидир, У шафоат қиламан, қутқариб қоламан деган бандаларигагина шафоатга изн беради. Яъни, Аллоҳ изн берганлар ўзларини оқлаши ва жаҳаннамдан қутқарилиб қолиши мумкин.
(Марям 19:87) «(Тириклигида) Раҳмондан сўз олганлардан бошқа ҳеч ким шафоатга/оқланишга эга бўлмайди.»
(Тоҳа 20:109) «Ўша куни Раҳмон унга изн берган ва ўз фойдасига гапиришига рози бўлган кишилардан бошқа ҳеч кимга (Илоҳий) шафоат фойда бермайди.»
َҚиёматда фақат Аллоҳнинг Ўзи шафоат қилади, Аллоҳ рози бўлганларга Илоҳий шафоат насиб қилади, қиёматда мўминларни Аллоҳдан бошқа шафоатчиси бўлмайди, шафоат тўлалигича Аллоҳга хос, Аллоҳ изн берганлар шафоатга/оқланиш ва нажотга эга бўладилар, улар ўзлари нажот топади, бошқаларни жаҳаннамдан қутқариб қолмайди.
(Зумар 39:44) Айт: «Шафоат (оқлаш иши) бутунлай Аллоҳга тегишлидир. Осмонлар ва ернинг ҳукмронлиги Унга тегишлидир. Кейин, сизлар Унга қайтариласиз.»
(Анъом 6:51) «Робби ҳузурида тўпланишидан хавотирга тушаётганларни у (Қуръон) билан огоҳлантирки, зора жавобгарликни ҳис қилсалар. (Маҳшарда) Уларни Аллоҳдан бошқа на бир дўсти/хожаси ва на бир шафоатчиси бўлмайди.»
Аллоҳ илмимизни зиёда қилсин, Қуръонни ҳикмат асосида тўғри тушуниб, унга амал қилишни ва бошқаларга ҳам еказишни насиб қилсин! Саломат бўлинг!
