Musulmonlar

Моида сураси (1-50)

Моида сураси[1]

بِسْمِ اللَّـهِ الرَّحْمَـٰنِ الرَّحِيمِ

Яхшилиги чексиз, эзгулик ва неъмат улашувчи – Аллоҳ номи билан.

(Моида 5/1)

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَوْفُوا بِالْعُقُودِ ۚ أُحِلَّتْ لَكُم بَهِيمَةُ الْأَنْعَامِ إِلَّا مَا يُتْلَىٰ عَلَيْكُمْ غَيْرَ مُحِلِّي الصَّيْدِ وَأَنتُمْ حُرُمٌ ۗ إِنَّ اللَّـهَ يَحْكُمُ مَا يُرِيدُ

Эй Аллоҳга ишониб-суянганлар! Келишувларингизга[2] риоя қилинг. Сизларга (сўйиб егани) чорва ҳайвонлар ҳалол қилинди. Сизларга қуйида тиловат қилиб билдириладиган ҳолатлар[3] бундан мустасно. Эҳромдалигингизда овни ҳалол деб билманг.[4] Аллоҳ нимани хоҳласа, шуни ҳукм қилади.

(Моида 5/2)

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُحِلُّوا شَعَائِرَ اللَّـهِ وَلَا الشَّهْرَ الْحَرَامَ وَلَا الْهَدْيَ وَلَا الْقَلَائِدَ وَلَا آمِّينَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِّن رَّبِّهِمْ وَرِضْوَانًا ۚ وَإِذَا حَلَلْتُمْ فَاصْطَادُوا ۚ وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ أَن صَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ أَن تَعْتَدُوا ۘ وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَىٰ ۖ وَلَا تَعَاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ ۚ وَاتَّقُوا اللَّـهَ ۖ إِنَّ اللَّـهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ

Эй Аллоҳга ишониб-суянганлар! Аллоҳга қуллик қилишнинг рамзий белгиларига,[5] ҳаром ойларга, ҳарамга йўлланган қурбонликларга,[6] бўйниларига тақинчоқ осилган қурбонлик ҳайвонларга,[7] ҳамда Раббининг фазли ва розилигини истаб ҳурматли Байтуллоҳга йўналганларга нисбатан ҳам ҳурматсизлик қилманглар. Эҳромдан чиққанингизда ов қилишингиз мумкин. Масжидул Ҳаромга киришингизга қаршилик қилган қавмга бўлган аччиғингиз сизларни уларга тажовуз қилишга ундамасин. Яхшиликда ва гуноҳлардан сақланишда (бир-бирингизга) кўмаклашинглар, гуноҳ ва тажовузкорликда кўмаклашманглар. Аллоҳга нисбатан гуноҳ қилишдан сақланинглар. Шубҳасизки, Аллоҳнинг жазоси (қилинган жиноятга) боғлиқдир.

(Моида 5/3)

حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَالدَّمُ وَلَحْمُ الْخِنزِيرِ وَمَا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّـهِ بِهِ وَالْمُنْخَنِقَةُ وَالْمَوْقُوذَةُ وَالْمُتَرَدِّيَةُ وَالنَّطِيحَةُ وَمَا أَكَلَ السَّبُعُ إِلَّا مَا ذَكَّيْتُمْ وَمَا ذُبِحَ عَلَى النُّصُبِ وَأَن تَسْتَقْسِمُوا بِالْأَزْلَامِ ۚ ذَٰلِكُمْ فِسْقٌ ۗ الْيَوْمَ يَئِسَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِن دِينِكُمْ فَلَا تَخْشَوْهُمْ وَاخْشَوْنِ ۚ الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلَامَ دِينًا ۚ فَمَنِ اضْطُرَّ فِي مَخْمَصَةٍ غَيْرَ مُتَجَانِفٍ لِّإِثْمٍ ۙ فَإِنَّ اللَّـهَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ

Ўлган ҳайвон, қон, тўнғиз гўшти ва Аллоҳдан бошқасининг номи айтилиб сўйилган ҳайвон сизларга ҳаром қилинди. Бўғилиб, калтакланиб[8], йиқилиб, бошқа ҳайвонлар тарафидан сузилиб ва йиртқич ҳайвонлар қисман еб қўйиб ўлган (ҳар қандай) ҳайвонлар ҳам ҳаром. Лекин, жони чиқишидан аввал сўйиб олсангиз ҳаром эмас. Шунингдек, қурбонгоҳлар олдида[9] сўйилган ҳайвонлар[10] ва фол ўқлари билан қисматингизни исташингиз ҳам ҳаром. Буларнинг бари фосиқликдир[11]. Бугун кофирлар динингиздан ноумид бўлди. Шундай экан, улардан эмас, мендан чўчинглар. Бугун сизларга динингизни мукаммал қилиб бердим, сизларга берган (диндаги енгиллик) неъматимни тамомладим ва сизлар учун мана шу (енгиллатилган) Исломни динбўлишига рози бўлдим. Аммо, кимки гуноҳга қасддан мойиллиги бўлмай, очлигидан мажбур бўлса (ва тақиқланган нарсалардан истеъмол қилса, бу бошқа). Чунки, Аллоҳ кечиримлидир, эзгулик ва неъмат улашувчидир.

(Моида 5/4)

يَسْأَلُونَكَ مَاذَا أُحِلَّ لَهُمْ ۖ قُلْ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّبَاتُ ۙ وَمَا عَلَّمْتُم مِّنَ الْجَوَارِحِ مُكَلِّبِينَ تُعَلِّمُونَهُنَّ مِمَّا عَلَّمَكُمُ اللَّـهُ ۖ فَكُلُوا مِمَّا أَمْسَكْنَ عَلَيْكُمْ وَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّـهِ عَلَيْهِ ۖ وَاتَّقُوا اللَّـهَ ۚ إِنَّ اللَّـهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ

(Эй Муҳаммад!) Сендан ўзларига нималар ҳалол қилингани ҳақида сўрашмоқда. “Сизларга покиза (ёқимли) нарсалар ҳалол қилинди”,- деб айт. Ўзингизга ўргатиб олган, Аллоҳ билдирган шаклда етиштирган овчи ҳайвонларни сизларга тутиб келтирганларига Аллоҳнинг номини айтиб еяверинглар. Аллоҳга нисбатан гуноҳ қилишдан сақланинглар. Зеро, Аллоҳ тез ҳисоб олувчидир.

(Моида 5/5)

الْيَوْمَ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّبَاتُ ۖ وَطَعَامُ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ حِلٌّ لَّكُمْ وَطَعَامُكُمْ حِلٌّ لَّهُمْ ۖ وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ الْمُؤْمِنَاتِ وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِن قَبْلِكُمْ إِذَا آتَيْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ مُحْصِنِينَ غَيْرَ مُسَافِحِينَ وَلَا مُتَّخِذِي أَخْدَانٍ ۗ وَمَن يَكْفُرْ بِالْإِيمَانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ وَهُوَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخَاسِرِينَ

Бугун сизларга покиза (ёқимли) нарсалар ҳалол қилинди. Илоҳий китоб берилган кишиларнинг егулиги сизларга ҳалол, сизларни егулигингиз ҳам уларга ҳалол. Номусли мўмина аёллар ва сизлардан аввал илоҳий китоб берилган аёллардан номусли бўлган аёллари – маҳрларини (тўяналарини) беришингиз, ўзингиз ҳам номусли бўлишингиз, ҳар турли фаҳш ишлардан узоқ туришингиз ва уларни яширин дўст қилиб олмаслигингиз шарти билан сизларга ҳалол қилинди. Кимда ким бу имонни (Қуръондаги бирон-бир ҳукмни) тан олмаса, қилган (яхши) иши беҳуда бўлади ва охиратда зиён кўрувчилардан бўлади.

(Моида 5/6)

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلَاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ إِلَى الْمَرَافِقِ وَامْسَحُوا بِرُءُوسِكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ إِلَى الْكَعْبَيْنِ ۚ وَإِن كُنتُمْ جُنُبًا فَاطَّهَّرُوا ۚ وَإِن كُنتُم مَّرْضَىٰ أَوْ عَلَىٰ سَفَرٍ أَوْ جَاءَ أَحَدٌ مِّنكُم مِّنَ الْغَائِطِ أَوْ لَامَسْتُمُ النِّسَاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيدًا طَيِّبًا فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُم مِّنْهُ ۚ مَا يُرِيدُ اللَّـهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُم مِّنْ حَرَجٍ وَلَـٰكِن يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُمْ وَلِيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ

Эй Аллоҳга ишониб-суянганлар! Намозга турганингизда юзингизни ва қўлларингизни тирсакларигача ювинг. Бошингизга[12] ва оёқларингизга тўпиғигача масх тортинг. Жунуб[13] бўлсангиз яхшилаб ювининглар. Бемор ёки сафарда бўлсангиз, ёхуд сизлардан бирор киши ҳожатдан келса,[14] ёки жунуб бўлиб, кейин сув (ишлатишга имкон) топа олмасангиз,[15] покиза бир сиртга (сатҳ)га юзланиб, у билан юзингизни ва қўлларингизни силанглар[16]. Аллоҳ сизларга ҳеч қандай қийинчилик туғдиришни истамайди. Аксинча, У сизларни (шу шаклда) поклашни ва сизларга (бу ҳукмлардаги енгиллик) неъматини тамомлаб беришни истайди. Зора вазифаларингизни адо этсангиз.

(Моида 5/7)

وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّـهِ عَلَيْكُمْ وَمِيثَاقَهُ الَّذِي وَاثَقَكُم بِهِ إِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا ۖ وَاتَّقُوا اللَّـهَ ۚ إِنَّ اللَّـهَ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ

Аллоҳни сизларга берган неъматини ҳам, Аллоҳга “Эшитдик ва бўйсундик[17]”  деб берган сўзингизни ҳам доимо ёдда тутинглар. Аллоҳга нисбатан гуноҳ қилишдан сақланинглар. Аллоҳ ичингиздаги ҳам билади.

(Моида 5/8)

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ لِلَّـهِ شُهَدَاءَ بِالْقِسْطِ ۖ وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلَىٰ أَلَّا تَعْدِلُوا ۚ اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَىٰ ۖ وَاتَّقُوا اللَّـهَ ۚ إِنَّ اللَّـهَ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ

Эй Аллоҳга ишониб-суянганлар! Аллоҳ учун ҳақда туриб берувчи ва тўғри гувоҳлик берувчи бўлинглар. Бирон бир қавмга нисбатан бўлган адоватингиз уларга адолатсизлик қилишга сизларни ундамасин. Адолатли бўлинглар; гуноҳ ва хатолардан сақлаб қолиш учун энг муносиб йўл шу[18]. Айниқса, Аллоҳга нисбатан гуноҳ қилсиҳдан сақланинглар. Чунки, Аллоҳ қилмишларингиздан хабардордир.

(Моида 5/9)

وَعَدَ اللَّـهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ ۙ لَهُم مَّغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ عَظِيمٌ

Аллоҳ Ўзига ишониб-суянган ва яхши ишларни амалга оширган кишиларга мағфиратни ва буюк ҳақ ва эвазни ваъда қилган.

(Моида 5/10)

وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا أُولَـٰئِكَ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ

Оятларимизни тан олмай кофирлик қилганлар, ана шулар дўзах аҳлидир.

(Моида 5/11)

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّـهِ عَلَيْكُمْ إِذْ هَمَّ قَوْمٌ أَن يَبْسُطُوا إِلَيْكُمْ أَيْدِيَهُمْ فَكَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنكُمْ ۖ وَاتَّقُوا اللَّـهَ ۚ وَعَلَى اللَّـهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ

Эй Аллоҳга ишониб-суянганлар! Аллоҳнинг сизга берган неъматини эсдан чиқарманглар. Ўшанда бир қавм қўлларини сизларга узатмоқчи бўлганида, Аллоҳ уларнинг қўлларини сизлардан тўсган эди. Аллоҳга нисбатан гуноҳ қилишдан сақланинглар. Мўминлар Аллоҳга суяниб таянсинлар.

(Моида 5/ 12)

وَلَقَدْ أَخَذَ اللَّـهُ مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَبَعَثْنَا مِنْهُمُ اثْنَيْ عَشَرَ نَقِيبًا ۖ وَقَالَ اللَّـهُ إِنِّي مَعَكُمْ ۖ لَئِنْ أَقَمْتُمُ الصَّلَاةَ وَآتَيْتُمُ الزَّكَاةَ وَآمَنتُم بِرُسُلِي وَعَزَّرْتُمُوهُمْ وَأَقْرَضْتُمُ اللَّـهَ قَرْضًا حَسَنًا لَّأُكَفِّرَنَّ عَنكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ وَلَأُدْخِلَنَّكُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ ۚ فَمَن كَفَرَ بَعْدَ ذَٰلِكَ مِنكُمْ فَقَدْ ضَلَّ سَوَاءَ السَّبِيلِ

Аллоҳ ораларидан ўн иккита вакил чиқариб, Исроил авлоди номидан сўз олди ва шундай деди: “Агар намозни тўлиқ ва давомли адо этсангиз, закотни берсангиз,[19] элчиларимга ишониб суянсангиз, уларни қадрига етсангиз ва Аллоҳга чиройли бир шаклда қарз берсангиз, Мен ҳам ёнингизда бўламан; хато-камчиликларингизни беркитиб[20], сизларни ичидан анҳорлар оқиб турадиган жаннатларга жойлаштираман. Бундан кейин орангиздан кимки кофирлик қилса (бу ҳукмни тан олмаса), йўлдан адашган бўлади.”

(Моида 5/13)

فَبِمَا نَقْضِهِم مِّيثَاقَهُمْ لَعَنَّاهُمْ وَجَعَلْنَا قُلُوبَهُمْ قَاسِيَةً ۖ يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَن مَّوَاضِعِهِ ۙ وَنَسُوا حَظًّا مِّمَّا ذُكِّرُوا بِهِ ۚ وَلَا تَزَالُ تَطَّلِعُ عَلَىٰ خَائِنَةٍ مِّنْهُمْ إِلَّا قَلِيلًا مِّنْهُمْ ۖ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاصْفَحْ ۚ إِنَّ اللَّـهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ

Берган сўзларини бузгани учун уларни лаънатладик, қалбларини қаттиқ қилиб қўйдик. Улар калималарни маъноларини ўз ўрнидан буриб ўзгартирар, у ҳақида билдирилган тўғри маълумотдан насибаларини унутишар (унутгандек ҳаракат қилишар) эди. Уларнинг озгинасидан ташқари барчасини давомли хиёнат хоинлигига дуч келасан. Уларни афв[21] қил ва уларга янги саҳифа оч. Аллоҳ чиройли иш қилувчиларни севади.

(Моида 5/14)

وَمِنَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّا نَصَارَىٰ أَخَذْنَا مِيثَاقَهُمْ فَنَسُوا حَظًّا مِّمَّا ذُكِّرُوا بِهِ فَأَغْرَيْنَا بَيْنَهُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ إِلَىٰ يَوْمِ الْقِيَامَةِ ۚ وَسَوْفَ يُنَبِّئُهُمُ اللَّـهُ بِمَا كَانُوا يَصْنَعُونَ

“Биз Насрониймиз” деганлардан ҳам сўз олганмиз. Лекин, улар ҳам у ҳақида билдирилган тўғри маълумотдан насибаларини унутдилар (унутгандек ҳаракат қилдилар).[22] Биз ҳам ораларига то қиёмат кунигача давом этадиган адоват ва нафрат солиб қўйдик.[23] Аллоҳ уларни нима ҳунар кўрсатиб келганини ўзларига билдириб қўяди.

(Моида 5/15)

يَا أَهْلَ الْكِتَابِ قَدْ جَاءَكُمْ رَسُولُنَا يُبَيِّنُ لَكُمْ كَثِيرًا مِّمَّا كُنتُمْ تُخْفُونَ مِنَ الْكِتَابِ وَيَعْفُو عَن كَثِيرٍ ۚ قَدْ جَاءَكُم مِّنَ اللَّـهِ نُورٌ وَكِتَابٌ مُّبِينٌ

Эй Аҳли Китоб![24] Сизларга элчимиз (китобимиз) келди – китобдан яшираётганларингизни кўпини ошкор қилади,[25] яна кўп қисмига тегмайди[26]. Сизларга Аллоҳдан бир нур (ойдинлатиб берувчи), очиқ-ойдин китоб келди.

(Моида 5/16)

يَهْدِي بِهِ اللَّـهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوَانَهُ سُبُلَ السَّلَامِ وَيُخْرِجُهُم مِّنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ بِإِذْنِهِ وَيَهْدِيهِمْ إِلَىٰ صِرَاطٍ مُّسْتَقِيمٍ

Аллоҳ у (Қуръон) билан Унинг розилигини излаганларга эсон-омонлик йўлларни кўрсатиб қўяди. Уларни Ўз изни ила қоронғиликлардан ёруғликларга чиқаради ва уларни тўғри йўлга йўллайди.

(Моида 5/17)

لَّقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّـهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ ۚ قُلْ فَمَن يَمْلِكُ مِنَ اللَّـهِ شَيْئًا إِنْ أَرَادَ أَن يُهْلِكَ الْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ وَمَن فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا ۗ وَلِلَّـهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا ۚ يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ ۚ وَاللَّـهُ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

“Марямнинг ўғли Масиҳ Аллоҳдир” деганлар кофир бўлишди (ҳақни яширишди). “Агар Аллоҳ Марямнинг ўғли Масиҳни ҳам, унинг онасини ҳам ва ер юзидаги барчани ҳалок қилишни хоҳласа, Ундан келган нарсани (балони) даф этишга кимни кучи етади?!”, деб айт (уларга). Осмонлар-у ернинг ва у иккиси орасидаги барча нарсанинг эгадорлиги (ҳукмронлиги) Аллоҳга тегишли – Ўз билганидек яратади. Аллоҳ ҳар нарсага ўлчов қўювчдир.

(Моида 5/18)

وَقَالَتِ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَىٰ نَحْنُ أَبْنَاءُ اللَّـهِ وَأَحِبَّاؤُهُ ۚ قُلْ فَلِمَ يُعَذِّبُكُم بِذُنُوبِكُم ۖ بَلْ أَنتُم بَشَرٌ مِّمَّنْ خَلَقَ ۚ يَغْفِرُ لِمَن يَشَاءُ وَيُعَذِّبُ مَن يَشَاءُ ۚ وَلِلَّـهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا ۖ وَإِلَيْهِ الْمَصِيرُ

Яҳудий ва Насронийлар: “Биз Аллоҳнинг ўғиллари ва суюкли қулларимиз”,- дейишади. “Агар шундай бўлса, Аллоҳ нега қилган гуноҳингиз учун сизларни азобламоқда?”,- деб айт. Ундай эмас, сизлар ҳам Аллоҳ яратган қуллар қатори башарсиз (инсонсиз). Аллоҳ мағфиратга яраша иш қилганни мағфират қилади, азобга яраша иш қилганни азоблайди. Осмонлар-у ернинг ва у иккиси орасидагиларнинг эгадорлиги (ҳукмронлиги) Аллоҳга тегишли. Қайтиш ҳам Унгадир.”

(Моида 5/19)

يَا أَهْلَ الْكِتَابِ قَدْ جَاءَكُمْ رَسُولُنَا يُبَيِّنُ لَكُمْ عَلَىٰ فَتْرَةٍ مِّنَ الرُّسُلِ أَن تَقُولُوا مَا جَاءَنَا مِن بَشِيرٍ وَلَا نَذِيرٍ ۖ فَقَدْ جَاءَكُم بَشِيرٌ وَنَذِيرٌ ۗ وَاللَّـهُ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

Эй Аҳли Китоб! “Бизга яхшиликдан дарак берувчи ҳам, огоҳлантирувчи ҳам келмади дейсизлар дея, элчиларни келиши тўхтаб қолган бир даврда, сизларга (ҳақни) очиқлаб берувчи элчимиз келди. Сизларга яхшиликдан дарак берувчи ва огоҳлантирувчи келди. Аллоҳ ҳар нарсага ўлчов қўювчидир.

(Моида 5/20)

وَإِذْ قَالَ مُوسَىٰ لِقَوْمِهِ يَا قَوْمِ اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّـهِ عَلَيْكُمْ إِذْ جَعَلَ فِيكُمْ أَنبِيَاءَ وَجَعَلَكُم مُّلُوكًا وَآتَاكُم مَّا لَمْ يُؤْتِ أَحَدًا مِّنَ الْعَالَمِينَ

Ўз вақтида Мусо ўз қавмига шундай деган: “Эй халқим! Аллоҳни сизга берган неъматини доим ёдда тутинглар – Аллоҳ ўз вақтида ораларингизда пайғабарлар чиқарган, сизларни ҳукмдор қилган ва сизларга замондошларингиздан[27] ҳеч кимга бермаган нарса берган эди.

(Моида 5/21)

يَا قَوْمِ ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ الَّتِي كَتَبَ اللَّـهُ لَكُمْ وَلَا تَرْتَدُّوا عَلَىٰ أَدْبَارِكُمْ فَتَنقَلِبُوا خَاسِرِينَ

Эй халқим! Аллоҳ сизларга (киришни) ёзган бу муқаддас ва қадрли заминга киринглар. Ортга қайтманглар, акс ҳолда, зиёнкорлардан бўласиз.”

(Моида 5/22)

قَالُوا يَا مُوسَىٰ إِنَّ فِيهَا قَوْمًا جَبَّارِينَ وَإِنَّا لَن نَّدْخُلَهَا حَتَّىٰ يَخْرُجُوا مِنْهَا فَإِن يَخْرُجُوا مِنْهَا فَإِنَّا دَاخِلُونَ

Улар (шундай деди): “Эй Мусо! У ерда жуда ҳам зўравон қавм бор. У ердан чиқиб кетмагунча, ҳаргиз биз у ерга кирмаймиз. Улар у ердан чиқиб кетсагина кирамиз.”

(Моида 5/23)

قَالَ رَجُلَانِ مِنَ الَّذِينَ يَخَافُونَ أَنْعَمَ اللَّـهُ عَلَيْهِمَا ادْخُلُوا عَلَيْهِمُ الْبَابَ فَإِذَا دَخَلْتُمُوهُ فَإِنَّكُمْ غَالِبُونَ ۚ وَعَلَى اللَّـهِ فَتَوَكَّلُوا إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ

Қўрқаётганлар орасидан Аллоҳ уларга неъмат берган икки киши шундай деди: “Уларга шу дарвозадан киринглар, унга кирсангиз ғолиб бўласизлар. Агар Аллоҳга ишониб суянсангиз, Уни Ўзига таянинглар[28].”

(Моида 5/24)

قَالُوا يَا مُوسَىٰ إِنَّا لَن نَّدْخُلَهَا أَبَدًا مَّا دَامُوا فِيهَا ۖ فَاذْهَبْ أَنتَ وَرَبُّكَ فَقَاتِلَا إِنَّا هَاهُنَا قَاعِدُونَ

Улар (яна шундай деган): “Эй Мусо! Модомики улар у заминда экан, у ерга умуман кирмаймиз. Сен ва Раббинг иккингиз бориб уришинглар! Биз шу ерда ўтириб турамиз.”

(Моида 5/25)

قَالَ رَبِّ إِنِّي لَا أَمْلِكُ إِلَّا نَفْسِي وَأَخِي ۖ فَافْرُقْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ

(Шунда) “Эй Раббим! Мени кучим фақат ўзим ва укамга етаяпти, холос[29]. Биз билан бу йўлдан чиққан халқ орасини айириб қўйгин”,- деди Мусо.

(Моида 5/26)

قَالَ فَإِنَّهَا مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ ۛ أَرْبَعِينَ سَنَةً ۛ يَتِيهُونَ فِي الْأَرْضِ ۚ فَلَا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ

Аллоҳ айтдики: “Энди бу муқаддас замин уларга қирқ йил тақиқланди. Улар бу муддат ичида заминда сарсон-саргардон бўлиб юришади. Сен йўлдан чиққан бу халқ учун қайғурма.”

(Моида 5/27)

وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ ابْنَيْ آدَمَ بِالْحَقِّ إِذْ قَرَّبَا قُرْبَانًا فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِمَا وَلَمْ يُتَقَبَّلْ مِنَ الْآخَرِ قَالَ لَأَقْتُلَنَّكَ ۖ قَالَ إِنَّمَا يَتَقَبَّلُ اللَّـهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ

(Эй Муҳаммад!) Уларга Одамнинг икки ўғли ҳақидаги хабарни ҳақиқати билан айтиб бер. Ўшанда иккаласи ҳам қурбонлик тақдим қилган; биридан қабул қилинган, яна биридан қабул қилинмаган. Қурбонлиги қабул қилинмагани: “Сени ўлдираман”, деганида, биродари унга шундай деган: “Аллоҳ гуноҳлардан сақланиб-тийилувчилардангина қабул қилади.

(Моида 5/28)

لَئِن بَسَطتَ إِلَيَّ يَدَكَ لِتَقْتُلَنِي مَا أَنَا بِبَاسِطٍ يَدِيَ إِلَيْكَ لِأَقْتُلَكَ ۖ إِنِّي أَخَافُ اللَّـهَ رَبَّ الْعَالَمِينَ

Мени ўлдириш учун қўл узатсанг-да, мен сени ўлдириш учун қўл узатмайман. Чунки, мен борлиқларнинг эгаси – Аллоҳдан қўрқаман.

(Моида 5/29)

إِنِّي أُرِيدُ أَن تَبُوءَ بِإِثْمِي وَإِثْمِكَ فَتَكُونَ مِنْ أَصْحَابِ النَّارِ ۚ وَذَٰلِكَ جَزَاءُ الظَّالِمِينَ

(Агар мени ўлдиришга уринсанг) Мени ҳам ўзингни ҳам гуноҳингни бўйнингга илиб, дўзах аҳлидан бўлишингни хоҳлайман. Ҳақсизлик қилувчиларнинг жазоси шу!”

(Моида 5/30)

فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ أَخِيهِ فَقَتَلَهُ فَأَصْبَحَ مِنَ الْخَاسِرِينَ

Барибир нафси унга биродарини ўлдиришни қабул қилдирди ва ва  уни ўлдирди. Натижада, зиён кўрувчилардан бўлди.

(Моида 5/31)

فَبَعَثَ اللَّـهُ غُرَابًا يَبْحَثُ فِي الْأَرْضِ لِيُرِيَهُ كَيْفَ يُوَارِي سَوْءَةَ أَخِيهِ ۚ قَالَ يَا وَيْلَتَىٰ أَعَجَزْتُ أَنْ أَكُونَ مِثْلَ هَـٰذَا الْغُرَابِ فَأُوَارِيَ سَوْءَةَ أَخِي ۖ فَأَصْبَحَ مِنَ النَّادِمِينَ

Шу пайт Аллоҳ унга биродарини жасадини қандай кўмишини кўрсатиш учун ерни кавлайдиган бир қарға юборди. Шунда у: “Ҳолимга вой! Мана шу қарғачалик бўлиб биродаримни жасадини кўмишдан ожиз бўлдим-ми?”, деди. Шу билан, у надоматчига айланди.

(Моида 5/32)

مِنْ أَجْلِ ذَٰلِكَ كَتَبْنَا عَلَىٰ بَنِي إِسْرَائِيلَ أَنَّهُ مَن قَتَلَ نَفْسًا بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسَادٍ فِي الْأَرْضِ فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا وَمَنْ أَحْيَاهَا فَكَأَنَّمَا أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعًا ۚ وَلَقَدْ جَاءَتْهُمْ رُسُلُنَا بِالْبَيِّنَاتِ ثُمَّ إِنَّ كَثِيرًا مِّنْهُم بَعْدَ ذَٰلِكَ فِي الْأَرْضِ لَمُسْرِفُونَ

Шунинг учун Исроил авлодига шуни ёздик: “Кимда ким одам ўлдирмаган ёки ер юзида бузғунчилик қилмаган бир инсонни ўлдирса, гўё у барча инсонларни ўлдирган бўлади. Кимда ким бир инсонни ҳаётини қутқариб қолса, гўё у барча инсонларни ҳаётини қутқариб қолган бўлади.” Элчиларимиз уларга очиқ-ойдин далиллар билан келди. Шундан кейин ҳам уларнинг аксарияти ер юзида (ноҳақ қон тўкишда) ҳаддан ошувчи бўлиб қолмоқда.

(Моида 5/33)

إِنَّمَا جَزَاءُ الَّذِينَ يُحَارِبُونَ اللَّـهَ وَرَسُولَهُ وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَسَادًا أَن يُقَتَّلُوا أَوْ يُصَلَّبُوا أَوْ تُقَطَّعَ أَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُم مِّنْ خِلَافٍ أَوْ يُنفَوْا مِنَ الْأَرْضِ ۚ ذَٰلِكَ لَهُمْ خِزْيٌ فِي الدُّنْيَا ۖ وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيمٌ

Эр юзида бузғунчилик қилиб, Аллоҳ ва Расулига қарши уришадиган (амрига хилоф иш қиладиган) инсонларнинг жазоси – (жиноятига қараб[30]) ё ўлдирилиш, ё дорга осилиш, ёхуд қўл-оёқлари қарама-қарши томондан кесилиши, ё бўлмаса сургун қилинишдир. Бу улар учун дунёдаги хорликдир. Охиратда эса уларга улкан азоб бор.

(Моида 5/34)

إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا مِن قَبْلِ أَن تَقْدِرُوا عَلَيْهِمْ ۖ فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّـهَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ

Уларни қўлга олишингиздан аввал тавба қилганлар бундан мустасно[31]. Билингларки, Аллоҳ мағфират қилувчидир, эзгулик ва неъмат улашувчидир.

(Моида 5/35)

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّـهَ وَابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ وَجَاهِدُوا فِي سَبِيلِهِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ

Эй Аллоҳга ишониб суянганлар! Аллоҳга нисбатан гуноҳ қилишдан сақланинглар[32]. Уни розилигига яқинлаштирувчи йўл изланглар[33] ва Унинг йўлида қўлдан келганча фидокорлик қилинглар,[34] шояд, муродингизга етасиз.

(Моида 5/36)

إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ أَنَّ لَهُم مَّا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا وَمِثْلَهُ مَعَهُ لِيَفْتَدُوا بِهِ مِنْ عَذَابِ يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَا تُقُبِّلَ مِنْهُمْ ۖ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ

Оятларни тан олмаган (кофир)ларга келсак, агар ер юзидаги нарсалар ва у билан бирга яна шунча нарса уларнинг қўлида бўлиб қолса, қиёмат кунининг азобидан қутулиш учун уларни барчасини фидя қилсалар-да, улардан асло қабул қилинмайди. Уларга аламли аозб бор.

(Моида 5/37)

يُرِيدُونَ أَن يَخْرُجُوا مِنَ النَّارِ وَمَا هُم بِخَارِجِينَ مِنْهَا ۖ وَلَهُمْ عَذَابٌ مُّقِيمٌ

Улар дўзахдан чиқмоқчи бўлади, лекин чиқолмайди. Уларга доимий азоб бор.

(Моида 5/38)

وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُمَا جَزَاءً بِمَا كَسَبَا نَكَالًا مِّنَ اللَّـهِ ۗ وَاللَّـهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ

(Агар ўғрилик қилса) Эркак ўғрини ҳам, аёл ўғрини ҳам қўлларини кесингларки, бу – уларга ўз қилмишларининг жазоси, ҳамда Аллоҳ тарафидан (қолган барчага) берилган бир дарс бўлсин. Аллоҳ доимо ғолиб ва устундир, (жазо тайинлашда ҳам) тўғри қарор берувчидир.

(Моида 5/39)

فَمَن تَابَ مِن بَعْدِ ظُلْمِهِ وَأَصْلَحَ فَإِنَّ اللَّـهَ يَتُوبُ عَلَيْهِ ۗ إِنَّ اللَّـهَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ

Кимки қилган зулмидан кейин тавба қилса ва (айбини) тузатса, Аллоҳ уни тавбасини қабул қилади[35]. Шубҳасизки, Аллоҳ мағфират қилувчи, эзгулик ва неъмат улашувчидир.

(Моида 5/40)

أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّـهَ لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ يُعَذِّبُ مَن يَشَاءُ وَيَغْفِرُ لِمَن يَشَاءُ ۗ وَاللَّـهُ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

Осмонлар ва ернинг эгадорлиги (ҳукмронлиги) Аллоҳга тегишли эканини билмадингми? У жазога лойиқ бўлганни жазолайди, мағфиратга лойиқ бўлганни мағфират қилади. Аллоҳ ҳар нарсага ўлчов қўювчидир.

(Моида 5/41)

يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ لَا يَحْزُنكَ الَّذِينَ يُسَارِعُونَ فِي الْكُفْرِ مِنَ الَّذِينَ قَالُوا آمَنَّا بِأَفْوَاهِهِمْ وَلَمْ تُؤْمِن قُلُوبُهُمْ ۛ وَمِنَ الَّذِينَ هَادُوا ۛ سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ سَمَّاعُونَ لِقَوْمٍ آخَرِينَ لَمْ يَأْتُوكَ ۖ يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ مِن بَعْدِ مَوَاضِعِهِ ۖ يَقُولُونَ إِنْ أُوتِيتُمْ هَـٰذَا فَخُذُوهُ وَإِن لَّمْ تُؤْتَوْهُ فَاحْذَرُوا ۚ وَمَن يُرِدِ اللَّـهُ فِتْنَتَهُ فَلَن تَمْلِكَ لَهُ مِنَ اللَّـهِ شَيْئًا ۚ أُولَـٰئِكَ الَّذِينَ لَمْ يُرِدِ اللَّـهُ أَن يُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ ۚ لَهُمْ فِي الدُّنْيَا خِزْيٌ ۖ وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيمٌ

Эй Элчи! Ич-ичидан ишонмагани ҳолда, оғзиларида: “Биз ҳам Худога ишонганмиз”, дейдиганлар ҳамда яҳудийларнинг оятларни тан олмсаликда (кофирликда)[36] илдамлик қилишлари сени маҳзун қилмасин. Улар ёлғон гапириш (ёлғон тўқиш) учун ва ёнинга келмаган бошқа (яҳудий) қавмга етказиш учун сенга қулоқ солади. Ҳар бир сўз ўз ўрнини топганидан кейин, уларнинг маъноларини бузишиб: “Агар сизларга бу (ўзгаритилган ҳукм) берилса, уни қабул қилинглар, мабодо берилмаса, сақланинглар!”, дейишади. Аллоҳ кимни фитналашни хоҳласа, Аллоҳдан келган нарсани даф қилиш учун ҳеч нарса қилолмайсан. Аллоҳ қалбларини поклашни хоҳламаган кишилар шулардир. Уларга дунёда расвогарчилик (азоби), охиратда эса улкан азоб бор.

(Моида 5/42)

سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ أَكَّالُونَ لِلسُّحْتِ ۚ فَإِن جَاءُوكَ فَاحْكُم بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ ۖ وَإِن تُعْرِضْ عَنْهُمْ فَلَن يَضُرُّوكَ شَيْئًا ۖ وَإِنْ حَكَمْتَ فَاحْكُم بَيْنَهُم بِالْقِسْطِ ۚ إِنَّ اللَّـهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ

Улар ёлғон гапириш (ёлғон тўқиш) учун қулоқ солувчилардир. Агар улар олдинга (ҳукм сўраб) келса, хоҳласанг ораларида ҳукм қил, хоҳласанг юз ўгир. Юз ўгирсанг, сенга ҳеч қандай зиён етказа олишмайди. Ҳукм қилсанг, ораларида адолатли ҳукм қил. Шубҳасизки, Аллоҳ одиллик қилувчиларни яхши кўради.

(Моида 5/43)

وَكَيْفَ يُحَكِّمُونَكَ وَعِندَهُمُ التَّوْرَاةُ فِيهَا حُكْمُ اللَّـهِ ثُمَّ يَتَوَلَّوْنَ مِن بَعْدِ ذَٰلِكَ ۚ وَمَا أُولَـٰئِكَ بِالْمُؤْمِنِينَ

Сени ҳакам қилиб тайинлаганларидан кейин, қандай қилиб яна сендан юз ўгиришади? Қолаверса, уларда Аллоҳнинг ҳукми ёзилган таврот ҳам бор. Ана шулар мўмин эмас.

(Моида 5/44)

إِنَّا أَنزَلْنَا التَّوْرَاةَ فِيهَا هُدًى وَنُورٌ ۚ يَحْكُمُ بِهَا النَّبِيُّونَ الَّذِينَ أَسْلَمُوا لِلَّذِينَ هَادُوا وَالرَّبَّانِيُّونَ وَالْأَحْبَارُ بِمَا اسْتُحْفِظُوا مِن كِتَابِ اللَّـهِ وَكَانُوا عَلَيْهِ شُهَدَاءَ ۚ فَلَا تَخْشَوُا النَّاسَ وَاخْشَوْنِ وَلَا تَشْتَرُوا بِآيَاتِي ثَمَنًا قَلِيلًا ۚ وَمَن لَّمْ يَحْكُم بِمَا أَنزَلَ اللَّـهُ فَأُولَـٰئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ

Ичида тўғри йўлни кўрсатиб берувчи[37] ва ёритиб берувчи (зикр) бўлган ўша Тавротни Биз тушурганмиз. Аллоҳга таслим бўлган Пайғамбарлар яҳудийлар орасида у билан ҳукм қилишар эди. Аллоҳнинг китобини муҳофаза қилишга буюрилгани ва унга назоратчи бўлишга буюрилганлиги учун, Аллоҳга боғланган инсонлар ва уламолар ҳам у билан ҳукм қилишар эди. Сизлар инсонлардан чўчиманглар, Мендан чўчинглар ва (Аллоҳнинг китоби билан ҳукм қилмасдан) оятларимни ўткинчи бир манфаат эвазига алмашиб юборманглар. Кимки Аллоҳ нозил қилган китоб билан ҳукм қилмаса, ана ўшалар оятларни тан олмайдиган (кофир)лардир.

(Моида 5/45)

وَكَتَبْنَا عَلَيْهِمْ فِيهَا أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ وَالْعَيْنَ بِالْعَيْنِ وَالْأَنفَ بِالْأَنفِ وَالْأُذُنَ بِالْأُذُنِ وَالسِّنَّ بِالسِّنِّ وَالْجُرُوحَ قِصَاصٌ ۚ فَمَن تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَّهُ ۚ وَمَن لَّمْ يَحْكُم بِمَا أَنزَلَ اللَّـهُ فَأُولَـٰئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ

Уларга Тавротда шуни (ҳам) ёзганмиз: “Жонга жон, кўзга кўз, бурунга бурун, қулоққа қулоқ, тишга тиш ва жароҳатлашга қарши қасос бор.” Ким тўлов эвазига кечиб юборса, у (айбдорга)[38] каффорат бўлади. Кимки Аллоҳ нозил қилган (китоб) билан ҳукм қилмаса, ана ўшалар ҳақсизлик қилувчи золимлардир[39].”

(Моида 5/46)

وَقَفَّيْنَا عَلَىٰ آثَارِهِم بِعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ مُصَدِّقًا لِّمَا بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ التَّوْرَاةِ ۖ وَآتَيْنَاهُ الْإِنجِيلَ فِيهِ هُدًى وَنُورٌ وَمُصَدِّقًا لِّمَا بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ التَّوْرَاةِ وَهُدًى وَمَوْعِظَةً لِّلْمُتَّقِينَ

Кейин уларнинг изидан олдидаги Тавротни тасдиқлаш учун, Марямнинг ўғли Исони юбордик. Унга (ҳам) ичида тўғри йўлни кўрсатувчи ва ойдинлатиб берадиган (зикр) бўлган Инжилни – олдидаги Тавротни тасдиқлаши учун, ҳамда гуноҳлардан сақланувчиларга қўлланма[40] ва насиҳат бўлиши учун бердик.

(Моида 5/47)

وَلْيَحْكُمْ أَهْلُ الْإِنجِيلِ بِمَا أَنزَلَ اللَّـهُ فِيهِ ۚ وَمَن لَّمْ يَحْكُم بِمَا أَنزَلَ اللَّـهُ فَأُولَـٰئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ

Инжилшунослар (Инжил илмининг мутахассислари) Аллоҳ унда нозил қилган (ҳукм) билан ҳукм қилсинлар. Кимки Аллоҳ нозил қилган ҳукм билан ҳукм қилмаса, ана ўшалар йўлдан чиққан фосиқлардир[41].

(Моида 5/48)

وَأَنزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقًا لِّمَا بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكِتَابِ وَمُهَيْمِنًا عَلَيْهِ ۖ فَاحْكُم بَيْنَهُم بِمَا أَنزَلَ اللَّـهُ ۖ وَلَا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَهُمْ عَمَّا جَاءَكَ مِنَ الْحَقِّ ۚ لِكُلٍّ جَعَلْنَا مِنكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجًا ۚ وَلَوْ شَاءَ اللَّـهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَلَـٰكِن لِّيَبْلُوَكُمْ فِي مَا آتَاكُمْ ۖ فَاسْتَبِقُوا الْخَيْرَاتِ ۚ إِلَى اللَّـهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعًا فَيُنَبِّئُكُم بِمَا كُنتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ

Сенга (ҳам) ҳақиқат тўла бу китобни – ўзидан илгариги китобларни тасдиқловчи ва уларни назорат қилиб турувчи этиб тушурдик. Шунинг учун, улар орасида Аллоҳ нозил қилган (Қуръон) билан ҳукм қил. Ўзингга келган бу ҳақни қўйиб, уларнинг озру-ҳавасларига эргашма. Ҳар кимга (ҳар бир умматга) бир шариат (китоб) ва бир йўл (ҳикмат) бердик[42]. Агар Аллоҳ қиламан деганида,[43] сизларни битта уммат қилиб қўярди. Лекин, сизларга берган нарсасида (китобидаги ҳукмларида) сизларни синаш учун шундай қилди. Шундай экан, яхши ишларда илдамлик қилинглар[44]. Ҳаммангиз бир бўлиб Аллоҳга (Унинг ҳукмига) қайтасиз. Шунда, Аллоҳ сизлар ихтилоф қилаётган нарсани моҳиятини айтиб беради.

(Моида 5/49)

وَأَنِ احْكُم بَيْنَهُم بِمَا أَنزَلَ اللَّـهُ وَلَا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَهُمْ وَاحْذَرْهُمْ أَن يَفْتِنُوكَ عَن بَعْضِ مَا أَنزَلَ اللَّـهُ إِلَيْكَ ۖ فَإِن تَوَلَّوْا فَاعْلَمْ أَنَّمَا يُرِيدُ اللَّـهُ أَن يُصِيبَهُم بِبَعْضِ ذُنُوبِهِمْ ۗ وَإِنَّ كَثِيرًا مِّنَ النَّاسِ لَفَاسِقُونَ

Улар орасида Аллоҳ нозил қилган (Қуръон) билан ҳукм қил. Уларни хоҳишларига эргашмагин. Улардан ҳушёр бўлки, Аллоҳ сенга нозил қилган (Қуръон)ни бир қисмидан узоқлаштириб фитналаб қўймасин. Агар (Қуръон билан қилган ҳукмингдан) юз ўгирсалар, Аллоҳ уларга баъзи гуноҳлари туфайли мусибат етказишни ирода қиляпти экан, деб билиб қўй. Зотан, инсонларнинг кўпчилиги йўлдан чиқувчи (фосиқ)дир.

(Моида 5/50)

أَفَحُكْمَ الْجَاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ ۚ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّـهِ حُكْمًا لِّقَوْمٍ يُوقِنُونَ

Улар жоҳиллик ҳукмларини талаб қилишмоқдами? (Аллоҳга ва Унинг ҳукмларига) қатъий ишонадиган халқ учун кимнинг ҳукми Аллоҳнинг ҳукмидан кўра чиройли бўлиши мумкин?


[1] Моида сураси, Мадинада нозил бўлган, 120 оят, тушиш тартиби 112, ёзилиш тартиби 5.

[2] Инсоннинг асосий келишуви Аллоҳ билан бўлади, бунга эътиқод дейилади. Эътиқод – инсонни бирор нарсага бўлган ишончини ва ўша нарсага асосланиб ҳаракат қилишини билдиради. Мусулмонлар ҳам Аллоҳ тақиқламаган ҳар қандай келишувларига риоя қилишлари керак. Уларга савдо-сотиқдаги келишув, берилган сўз, олинган қарзни муддатида тўлаш ва бошқа ҳар қандай шаръий келишувлар.

[3] Чорва ҳайвонларнинг гўшти қандай ҳолатларда ҳаром бўлиши 3- оятда баён қилинади.

[4] Моида 5/95.

[5]  Булар Маносик ал-Ҳаж дейиладиган ва Ҳаж ибодати адо этиладиган жойлар ҳисобланган Каъба, Сафо ва Марво, Арафот, Мино ва Муздалифадир. Булар – Аллоҳга қуллик қилишнинг нишоналаридир. Уларни фақат Аллоҳ белгилайди. Буларни кўпайтириш ёки камайтириш, вақтидан илгарилатиш ёки кечиктириш, ҳар қандай зиён-заҳмат етказиш каби ишлар – Аллоҳни шиорларига ҳурматсизлик, яъни уларни ҳалол деб ҳисоблаш бўлади.

[6] Ҳадй – Ҳажга борган инсонни ёнида ўзи билан бирга олиб борган қурбонлик ҳайвони ҳисобланади. Маҳил – кесадиган вақт ёки кесадиган жой дегани.

[7] الْقَلَائِدَ – Қурбонлик учун аталган ҳайвонни ажратиб билдириб туриши учун уни бўйнига тақиб қўйилган тақинчоқ, белги ва нишонага айтилади. Ҳарамдаги қурбонлик ҳайвонларни бўйнига дарахтларнинг ички қобиғи бойлаб қўйилар эди. У нарса уларни тақинчоқлари ҳисобланар эди. Бундай тақинчоқлари бўлмаган қурбонлик ҳайвонларга “ҳадй” дейилади. (Тобарий)

[8] “Мавқуза” деб, тош, темир, тахта ёки ҳар қандай қаттиқ жисм билан уриб ўлдирилган ҳайвонга айтилади.

[9] Қурбонгоҳ деганда қабр тошлари, ҳайкаллар, зиёратгоҳлардаги муқаддаслаштириб олинган дарахтлар киради. Чунки, ундай жойларда сўйилган ҳайвонлар Аллоҳ учун эмас, балки ўша ҳайкал ёки баъзи бир ўлганларнинг арвоҳлари учун атаб сўйилади.

[10] Жоҳилият даврида Каъбани атрофида бутларга атаб қурбонлик қилиниши учун бир қанча тошлар тиккалаб қўйилган эди. У тошлар олдида қурбонлик қилинар ва оша ҳайвонларни қонини ўша тошга суркаб қўйилар эди. Мана шу оят билан ўша тошларни олдида сўйилган ҳайвонлар мусулмонларга ҳаром қилинди. (Розий, Тафсири Кабир 11/285)

[11] Фисқ – йўлдан чиқиш дегани. Бу оятда тақиқланган ишларнинг барчаси ҳаром экани билан биргаликда, фосиқлик ҳам эканини баён қилинмоқда. Анъом сурасининг 121 ва 145-оятларида ҳам бу ҳақида баён қилинган.

[12] Бош қисмида миқдор кўрсатилмагани сабабли, бошни тамомига ёки бир қисмига масх тортса ҳам етарли ҳисобланади.

[13] Жинсий алоқа ёки бошқа йўллар орқали содир бўлган органик ҳолат.

[14] Бу жумла ҳожатхонага алоқадор ишлар таҳоратни бузишини билдиради. Оятда келтирилган “аёлларингиз билан бир ерда бўлсангиз” жумласи эса, жинсий органик ҳолат ғуслни бузишини билдиради.

[15] Оятдаги “لم تجدوا ماء ” ибораси сув ишлата оладиган аҳволда бўлмасангиз дегани бўлади (Муфрадот). Калима маъноси учун Талоқ сурасининг 6-оятидаги “من وجدكم” иборасига ҳам қаранг.  (Мадорикут Танзил, Имом Насафий, Нисо 4/43 оят тафсирига ҳам қаранг.) Оятдаги “сув ишлатишга имкон топа олмасангиз” ибораси – агар сув топиб олсачи деган саволга йўл очади. Демак, агар сув топа олса албатта таҳорат олиши керак бўлган, лекин қандай? Ахир таҳоратни қандай олиш ҳақидаги оят бундан кейинги сурада – Расулуллоҳни вафотидан 4-5 ой олдин тушган, лекин Расулуллоҳ ундан аввал ҳам намоз ўқиган, таҳорат олган, хўша қандай олган? Бу саволга Анъом сурасининг 83-80-оятларда жавоб берилади. Яъни, Расулуллоҳга ҳали ҳануз бир масалада тўлиқ оят тушмаган бўлса, ўша масалада ўзидан аввалги пайғамбарларга нозил бўлган илоҳий китоблардаги ҳукмларга амал қилиб туришлик буюрилган.

[16] Яъни, таҳорат ёки ғусл қилиш учун сув топа олмасангиз. Сув билан таҳорат олишда қўлларни тирсакларгача ювинглар, деб ишорат қилиб белгилаб берилди. Таяммумда эса фақатгина қўллар дея келтирилди ва тирсаклар айтилмади. Шу сабабли таяммум қилишда икки қўлни ўзини бўғимлари билан бирга тоза тупроқ билан силаб қўйиш қўлни таяммуми дейилади.

[17] Мўминлар Аллоҳнинг китобига чақирилганида, фақатгина “Эшитдик ва итоат этди (бош устига)” дейишлари керак. Қуръон Аллоҳнинг китоби эканини тушуниб етган ҳар бир мусулмон шундай сўз беришга ва унга амал қилиб яшашга мукаллафдир. (Қаранг: Бақара 2/285, Нур 24/51.)

[18]  أَقْرَبُ калимаси исми тафзил эмас, сифати мушаббаҳа ўлароқ маъно берилди. Чунки, оят адолатсиз ҳаракат қилишни ман қилмоқда. Демак уни зидди исми тафзил бўлмайди.

[19]   Бу қарз Аллоҳни розилиги учун ва унинг йўлида бир мусулмон ўзини моллари ва жонларидан қилинган сарф-харажатлари ҳисобланади. (Қаранг: Бақара 2/245), (Ҳадид 57/11, 18), (Тағобун 64/17), (Муззаммил 73/20).

[20]   (Бақара 2/217- оятга кўра ГУНОҲ), (Аъроф 7/193-оятига кўра ЁМОНЛИК), (Аъроф 7/195- оятга кўра ХАТО).

[21]   Аллоҳ Таоло бу оятда икки хил амр берган: бири уларни “афв” қилиш, яна бири “софҳ” қилиш. Афв – қилган ёмон ишига жазо бермаслик дегани. Сафҳа – Қилган ёмонлигини йўқ деб билиш, ёмонлик қилмагандек муомала қилиш, ёмонлик қилувчига нисбатан қилинадиган муомала ва муносабатларда янги саҳифа очиш деган маъноларни ифодалайди. Қўшимча маълумот учун Бақара сурасининг 109- оятига қаранг.

[22]   Бу ҳақиқатнинг бир қисми – келажак пайғамбарга ишониб, уни қўллаб қувватлаш вазифаси эди. Қаранг: Бақара 2/286 ва изоҳи.

[23]   Аллоҳнинг оятларига яъни унинг амрига итоат этмаган миллатга дунёда бериладиган Аллоҳнинг жазо турларидан бир тури мана шу оятда айтиб ўтилган.

[24]   Ўз китобини яхши билган мутахассис. Ўз даврининг пайғамбарига юборилган илоҳий китобдан яхшигина хабари бор ва у ҳақда етарли илмга эга бўлган кишилар.

[25]   Бу оятда Қур’он ўзидан аввалги китоблардаги баъзи ҳукмларни қандай қилиб насх этганини кўрсатиб бермоқда. Бу ҳақдаги битта оят қуйидагича: “Биз агар бир оятни насх қиладиган бўлсак, уни ўрнига ё ундан ҳам яхшироқ ёки айнан у билан бир хил бўлган оятни келтирамиз.” (Бақара 2/106.)

Насх – бир китобдаги нарсани бошқа бир китобга кўчиришдир, (ал-Айн) Агар ҳар иккала китобни эгаси битта шахс бўлса, аввалги китобдаги нарсаларни аксариятини ўзгартирмасдан янги китобга кўчириб қўяди, бир қисмини эса аввалги китобдаги нарсалардан ҳам яхшироғига алмаштириб қўяди. Ҳеч аввалги китобдаги нарсадан кўра кейинги янги китобига аввалгисидан ёмонини ёзмайди. Шу сабабли, насх ё бир хил оят билан ёки ундан ҳам яхшироқ оят билан амалга оширилади. Аллоҳ аввалги китобларидаги ҳукмларини энг сўнги китобида муҳофаза қилиб сақлаб қолган ва шундай деган: “Аллоҳ Нуҳга нимани амр қилган бўлса, сизлар учун ҳам айнан ўша нарсани бу диннинг қонуни/шариати қилиб тайинлади. Сенга ваҳий қилганимиз, Иброҳимга, Мусога ва Исога буюрган нарсамиз шудир: Бу динни ўз ҳолатида сақлаб қолинглар ва бир-бирингиздан бўлиниб айрилиб кетманглар.” (Шўро  42/13)

Юқоридаги оят Қур’он аввалги китоблардаги баъзи оятларни ўз ичига олмаганини билдиради. Аввалги китоблардаги баъзи ҳукмлар эса, янада яхшиси билан алмаштирилган. Масалан, Мусулмонлар авваллари рўзани аввалги умматлар каби тутишар эди (Бақара 2/183), кейинчалик Аллоҳ рўза ҳақида бир қанча енгилликлар билан алмаштириб берди (қаранг: Бақара 2/187).

[26]  Афв – луғатда артиб юбормоқ, ўчириб юбормоқ, қилган ишини юзига солмаслик деган маъноларни билдиради. Бу оятдаги маъноси эса ошкор қилмасликни билдиради.

[27] “Оламлар” калимаси ёфаришталар ва жинларга, осмонлар-у ер ва улар орасидаги барча борлиқларга, ёки замондош инсонларга ишорат қилади.

[28]   Бу оятлар Мусо алайҳиссалом замонидаги Исроил авлодига алоқадор. Шу сабабли, уларга хоҳ “оламларга ҳеч кимга берилмаган неъматларни уларга берилиши” бўлсин хоҳ “Муборак заминни уларга ватан қилиб берилиши” бўлсин, буларнинг барчаси ўша замонга оид эканига Қур’они карим охирги набий Муҳаммад алайҳиссаломни оламлар учун Аллоҳни раҳмати (қаранг: Анбиё 21/107) ўлароқ юборилгани очиқ далолат қилмоқда. Ер юзининг муайян бир парчаси бўлган бир юрт маълум бир миллатга ватан қилиб берилиши ҳам шартли равишдадир. Чунки, бу ўша миллатни салоҳияти ва Аллоҳ йўлида тўғри-дуруст ҳаёт кечиришига боғлиқдир (қаранг: Анбиё 21/105).

[29]   Яъни, мени сўзим фақат ўзим билан қариндошим Ҳорунга ўтади.

[30] Амалда бўлмаган, фақатгина фикрлар жангида бундай жазо берилмайди. Исломда сўз эркинлиги бор. (Қаранг: Оли имрон 3/186.)

[31]   Қўшимча маълумот учун Фурқон 25/68, Бақара 2/178, Муҳаммад 47/4, Моида 5/33 оятларига қаранг.

[32]   Тақво учун Бақара 2/2 ва изоҳига қаранг.

[33]  Каҳф 18/110 оятга қаранг.

[34] Жиҳод – душманни, шайтонни (ёвузликни) ёки ўз орзу-истакларига қарши чиққан ҳолда Аллоҳнинг амрига бўйсуниш учун қилинган ҳар қандай фидокорликдир.

[35] Ўғрилик қилган киши қўлга тушмасидан аввал айбини тан олса ва ўғрилган нарсасини жойига қайтаиб қўйса, унга нисбатан бу жазо қўлланилмайди.

[36]   Куфр – бор нарсани беркитиш, тўсиш, ёпиш деган маъноларда келади. Оятларни беркитишда ва яширишда бир-биридан ўзиб кетаётган кишилар деб изоҳ бердик.

[37]   Ҳидоят – Тўғри йўлга етакловчи раҳбар, раҳнамо, йўлбошчи, дастур деган маъноларни билдиради.

[38] Ибн касирни Абдуллоҳ Ибн Аббосдан келтирган ривоятига кўра, бу оятдаги каффоратни жароҳат етказган кишига нисбатан ишлатдик. (Қаранг: Ибн Касир тафсири, Моида 45-оят.)

[39]   Золимлар – ноҳақлик қилувчилар, хатога қўл урганлар.

[40]    Ҳидоят – Тўғри йўлга етакловчи раҳбар, раҳнамо, йўлбошчи, дастур деган маъноларни билдиради.

[41]   Фосиқ – Аллоҳ нозил қилган нарсага қатъий ишонч ҳосил қилмагани сабабли у билан ҳукм қилмаган, натижада тўғри йўлдан чиққан кишидир.

[42]   Оли Имрон 3/81-82 ва Анъом 6/83-39- оятларга қаранг.

[43]   Инсонларни имтиҳон учун эмас, балки мажбурий куч билан итоат эттириш ўлчовига кўра яратса эди, ҳолат фарқли бўлар эди.

[44]   Тўлашиб тортишишни ўрнига яхши ишларда илдамлик кўрсатишда давом этишимиз кераклигига ишора қилинмоқда. Қаранг: Бақара 2/147-148.

Изоҳ қўшиш