Musulmonlar

Исро ва Мерож

ИСРО ВА МЕРОЖ

Дунёдаги барча инсонлар адолатли, тинч ва осуда, чиройли, тўғри ва тенг ҳуқуқли бир шаклда яшашлари ва ўзлари учун порлоқ келажак ярата олишлари ва чиройли маданият барпо қила олишлари учун керак бўладиган кўрсатмалар, ҳам диний ҳамда дунёйий илмларнинг асл ўзаги бўлган ва бу ҳақда тўлиқ маълумотлар мужассам бўлган Қуръони Каримни – мана шу борлиқларнинг ягона бошқарувчиси ва яратувчиси бўлмиш – Аллоҳ таоло нозил қилди. Диний илмга эга бўлмоқчи бўлганлар ҳам, дунёвий илмга эга бўлмоқчи бўлганлар ҳам мана шу Қуръонга мурожаат қилсалар, асло адашмайди ва кўзлаган мақсадларига эришади. Қуръони Каримнинг 17-сураси “Исро” деб номланади. Исро – кечаси айланиш, юқори жойларни кезиш, юксалиш, кечаси йўлга чиқиш деган маъноларни ўз ичига олади. Бу оятдаги исро воқеасига алоқадор жумла ва ифодаларни тўғри ва тўлиқ тушуниш учун, Аллоҳ таоло Ўзи ўргатгандек ҳикмат услуби бўйича тушунишга ҳаракат қиламиз. Қуръонни тўғри тушунишни ягона услуби мана ҳсу ҳикмат услубидир.  Оятларни бир-бирига боғлаб турадиган алоқадор бошқа оятлар билан биргаликда ўқимасдан, ўз ҳаёлоти ва шахсий қарашларига асосланиб тафсирлаб олиш, ўзини Аллоҳни ўрнига қўйишни иддао қилгандек бўлади. Чунки, Аллоҳ таоло муҳкам яъни, ҳукм ифодаловчи ва ҳукмга боғлиқ бўлган оятларини очиқлашни Ўз зиммасига олган. Бу ишда бошқа ҳеч кимни ваколати ва ҳақи йўқ. Муҳкам оятлардан ирода қилинган нарса нима эканини Аллоҳни Ўзи очиқлаб беради. Алоқадор оят қуйидагича:

الر ۚ كِتَابٌ أُحْكِمَتْ آيَاتُهُ ثُمَّ فُصِّلَتْ مِن لَّدُنْ حَكِيمٍ خَبِيرٍ ﴿١﴾ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا اللَّـهَ ۚ إِنَّنِي لَكُم مِّنْهُ نَذِيرٌ وَبَشِيرٌ ﴿٢

“АЛИФ, ЛАМ, РО! Бу – ҳикмат билан тўғри қарор берувчи, ҳар нарсадан хабардор бўлиб турувчи Аллоҳ тарафидан – оятлари ҳукм ифодаловчи қилиб тузилиб сўнгра, тафсилоти билан баён қилинган бир китобдир. Бунинг сабаби, Аллоҳдан бошқасига қуллик қилиб қўймаслигингиз учундир. Айтинг эй Муҳаммад: “Мен сизларни Ундан огоҳлантирувчи ва хушхабар берувчи эканим аниқ.” (Ҳуд 11/1-2)

(Ўзбек тилида тўғри тушунилиши учун, оятларни изоҳли таржима қилдик)

Юқоридаги икки оятдан шу нарса маълум бўладики, Қуръони Каримнинг оятлари икки қисмга бўлинади; бири муҳкам оятлар, иккинчиси уларга ўхшаш бўлган тафсилотли оятлар. Тафсилотли оятларни “муташобиҳ” деб ҳам аталади. Муҳкам оятларни яна бир номи “уммул китаб”дир. Муҳкам оятларни нозил қилган ҳам Аллоҳ, ўша оятларни тафсилоти билан тушунтириб очиқлаб берган ҳам Аллоҳдир. Оятларни оятлар билан очиқламасдан ўзбошимчалик қилиб ҳукм чиқариб олиш, Аллоҳни ишини ўз зиммасига олиш деган нарсага олиб боради. Чунки, оятларни Аллоҳни Ўзи очиқлаб бераман деб марҳамат қилди. Расулуллоҳни вазифаси эса, оятларни борича етказиб бериш натижасида огоҳлантирувчи ва хушхабар берувчи экани маълум бўлди. Демак, муҳкам оятлардан ирода қилинган нарса нима эканини Аллоҳ таолони Ўзи бошқа муфассал оятлар билан очиқлаб берган. Аллоҳдан бошқа ҳеч кимни оятларни ўз фикри ва орзу-истагига кўра тафсир қилишга ҳақи йўқ.

Исро сурасининг илк оятида баён қилинган исро воқеасига келсак, Аллоҳ таоло Ўз Расулини кечаси юксакларда кездиришини сабабини ва бундан ирода қилинган нарса нима эканини билиш учун, исрога воқеасини билдирувчи оятларда келтирилган калима ва жумлаларга боғлиқ ва алоқадор бўлган оятларни биргаликда ўқиймиз. Аввало Исро сурасини илк оятларини тўғри ва тўлиқ тушуниб олишга ҳаракат қиламиз.

سُبْحَانَ الَّذِي أَسْرَىٰ بِعَبْدِهِ لَيْلًا مِّنَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ إِلَى الْمَسْجِدِ الْأَقْصَى الَّذِي بَارَكْنَا حَوْلَهُ لِنُرِيَهُ مِنْ آيَاتِنَا ۚ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ 

“Қулини бир кечада Масжиди Ҳаромдан олиб, атрофини баракатли қилган[1] Масжиди Ақсога олиб борган Аллоҳ камчиликлардан покдир. Унга бир қисм оятларимизни кўрсатиш учун шундай қилдик. Шубҳасизки, Аллоҳ эшитиб турувчи, кўриб турувчи зотдир.”  (Исро 17/1)

Оятда келтирилган Масжиди Ҳаром Маккадаги Каъба эканида шубҳа йўқ, бу ҳақда ихтилоф ҳам йўқ. Масжиди Ақсо эса, энг узоқдаги масжид дегани. Буни кимлардир Қуддусдаги масжид деб изоҳлайди. Бу луғат жиҳатидан ҳам тарихий ёндашув жиҳатидан ҳам ва ҳукмий томонлама ҳам хатолиги аниқ. Чунки, Қуддусдаги масжидга Масжиди Ақсо деб ном берилиши илк маротаба Марвон б. Абдулмалик давридан бошланган. Ундан аввал уни ҳеч ким Масжиди Ақсо деб номламаган. Бу тарихий ҳақиқат. Маъно жиҳатидан эса, Каъбага энг узоқ масжид Қуддусдаги масжид бўлмаган, чунки, ер юзининг кўплаб жойларида Аллоҳга сажда қилинадиган ибодатхоналар бўлган ўша вақтда. Уларга нисбатан Қуддусдаги масжид жуда яқин бўлган. Ҳукмий жиҳатдан эса, Аллоҳнинг оятларидан унга кўрсатилиш учун кездирилгани айтилмоқда оятда. Қуддусда фақатгина Муҳаммад алайҳиссаломгина кўришга рухсат берилган, бошқалар эса уни кўриши тақиқланган ва чегараланган нарса йўқлиги аниқ. Қуддусга борган ҳар ким нимани истаса кўриши, қаерга хоҳласа қараши мумкин. Исро воқеасини тушунтириб берувчи Нажм сурасида “унинг кўзлари тақиқланган нарсаларга қарамагани ва унга кўришга ва қарашга рухсат берилган нарсалардан бошқа тарафларга ва бошқа нарсаларга қарамагани билдирилган. Қуддусда бундай тақиқлар йўқ албатта. Демак, оятда айтилган Масжиди Ақсо қаерда эканини, Расулуллоҳга нималар кўрсатилганини билиш учун Қуръони Каримнинг 53-сурасининг 13-оятидан бошлаб ўқиймиз:

وَلَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْرَىٰ ﴿١٣﴾ عِندَ سِدْرَةِ الْمُنتَهَىٰ ﴿١٤﴾ عِندَهَا جَنَّةُ الْمَأْوَىٰ ﴿١٥﴾ إِذْ يَغْشَى السِّدْرَةَ مَا يَغْشَىٰ ﴿١٦﴾ مَا زَاغَ الْبَصَرُ وَمَا طَغَىٰ ﴿١٧﴾ لَقَدْ رَأَىٰ مِنْ آيَاتِ رَبِّهِ الْكُبْرَىٰ ﴿١٨﴾

“Муҳаммад (ваҳийни ўргатган малакни) ўзгача бир тушишда ҳам кўрди. Ўшанда у Сидратул Мунтаҳони ёнида эди. Жаннатул Маъво эса, Сидратул Мунтаҳони ёнида эди. Ўша дамда, Сидратул Мунтаҳони нималар қоплаган эди, нималар! Кўзи ҳеч қаерга бурилгани ҳам ёқ, ҳаддан ошгани ҳам йўқ. Ҳақиқатда, у Раббининг буюк оятларидан бир қисмини кўрди.” (Нажм 53/13-18)

Суранинг илк оятларида Муҳаммад алайҳиссалом Жибрийл малакдан ваҳий олиш жараёни баён қилиб ўтилади. Шунда Расулуллоҳ Жибрийлни илк бор кўрган эди. Мерож кечаси эса, уни яна бир бор бошқача тусда кўргани билдирилмоқда. Демак, Жибрийл малак ҳам Аллоҳнинг буюк оятларидан/Аллоҳнинг қудрат нишоналаридан бири. Ундан бошқа ҳам бир қанча оят/аломатлар кўрсатилган.

Исро сурасида Муҳаммад алайҳиссаломни кечасида юксакларда кездирилишини сабаби, шахсан унинг ўзига оят-нишоналардан кўрсатилиши учун ташкил қилинганини билдирилган эди. Нажм сурасида ҳам унга Жибрийл яна бир бор бошқа ҳолатда кўрсатилгани ва ундан ташқари яна бошқа оят/нишоналар кўрсатилгани баён қилинмоқда.

Бу исро/мерож воқеаси мўжиза деб қабул қилинмайди. Чунки, мўжиза – Аллоҳ тарафидан ваҳий олишга лойиқ деб танлаб олиниб, унга Аллоҳнинг оятлари ваҳий орқали нозил бўлганини исботлаш учун инсонларга кўрсатиладиган – оддий инсонларни қўлидан келмайдиган – ишдир. Исро воқеасига эса, Расулуллоҳни ўзигина шоҳид бўлган. Бунга умматларидан ҳеч бири гувоҳ бўлмагани ва бошқа инсонларга Расулуллоҳга кўрсатилган нарсалар кўрсатилмагани учун, бу нарса мўжиза деб қабул қилинмайди.

Исро/мерож воқеасини инкор қилиш, оятларни инкор қилишдир. Исрода Расулуллоҳ нималарни кўргани бизга оятларда баён қилинмагани, фақатгина уни ўзига кўрсатилгани учун, мерож ҳақида ўта чуқурлашиб, манбасиз ва ишончсиз маълумотларга ишониб турли ҳикоялар, афсонавий эртаклар тўқиб чиқариш асло мумкин эмас. Агар мерожда Расулуллоҳга нималар кўрсатилгани ҳақида қолган умматларига ҳам билдирилиши керак бўлганида, Исро сурасининг илк оятида “لِنُرِيَهُ مِنْ آيَاتِنَا ۚ = унинг ўзига оятларимизни кўрсатиш учун” деб келтирилмаган бўлар эди. Муҳаммад исро/мерож воқеасида кўрган нарсаларини умматларига айтиб бериши учун деган жумла ҳам Қуръонда келтирилмаган. Ваҳий ўргатган малакдан бошқа ҳеч қандай исро воқеасида кўрсатилган оятлар/нишоналар ҳақида маълумот берилмаган. Шунинг учун, мусулмонлар Исро сурасида келтирилган воқеага алоқадор нарсалар ҳақида чуқурлашиб савол-жавоб қилишлари, турли тортишувларга киришлари кераксиз бир баҳс ҳисобланади. Чунки, исрода кўрсатилган оятлар фақатгина Расулуллоҳга хос экани оятларда очиқ баён қилинган.

Бу ҳақда қўшимча маълумот учун:

Исро ва Мерож (тафсилотлари билан)

[1] Араб тилидаги илтифот санъати Ўзбек адабиётида камдан-кам фойдаланилгани учун, илтифотдан фойдаланмасдан, тўғридан-тўғри таржима қилинди. Таржимадаги асосий қоида, қайси тилга таржима қилинса, ўша тилнинг қоидаларига риоя қилишдир. Оятлардаги жумлаларни шу қоидага кўра таржима қилдик.