Musulmonlar

2. Бақара сураси

  1. Бақара сураси, Мадинада тушган, 286 оят, тушиш тартиби 87, ёзилиш тартиби 2.

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيم

Яхшилиги чексиз, эзгулик ва неъмат улашувчи – Аллоҳ номи билан[1].

(Бақара 2/1)

الم

Алиф! Лам! Мим![2]

(Бақара 2/2)

ذَٰلِكَ الْكِتَابُ لَا رَيْبَ ۛ فِيهِ ۛ هُدًى لِّلْمُتَّقِينَ

Мана бу Аллоҳнинг китоби[3], унда ҳеч қандай шубҳа йўқ[4], гуноҳлардан[5] сақланувчилар учун қўлланмадир[6].

(Бақара 2/3)

الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ وَيُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنفِقُونَ

Аллоҳга ич-ичидан[7] ишониб-суянадиган[8], намозини давомли ва пухта адо қиладиган[9] ва Биз уларга эриштирган нарсадан (Аллоҳ йўлида) сарфлайдиган,[10]

(Бақара 2/4)

وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِمَا أُنزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنزِلَ مِن قَبْلِكَ وَبِالْآخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ

Ва сенга туширилган Китобга ҳам, сендан олдин туширилган китобларга[11] ҳам ишонадиган ва охират кунини аниқ деб биладиганлар,

(Бақара 2/5)

أُولَـٰئِكَ عَلَىٰ هُدًى مِّن رَّبِّهِمْ ۖ وَأُولَـٰئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ

Мана шулар – ўзларининг ҳақиқий Эгаларидан[12] келган қўлланмага кўра яшаб, муроду мақсадга етадиган кишилардир.

(Бақара 2/6)

إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَوَاءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنذِرْهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ

(Қуръонни) тан олмаганларни[13] огоҳлантирганинг[14] ҳам, огоҳлантирмаганинг ҳам уларга бир дек; (барибир унга) ишонишмайди[15].

(Бақара 2/7)

خَتَمَ اللَّـهُ عَلَىٰ قُلُوبِهِمْ وَعَلَىٰ سَمْعِهِمْ ۖ وَعَلَىٰ أَبْصَارِهِمْ غِشَاوَةٌ ۖ وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ

(Тан олмай туриб олганликлари учун) Аллоҳ уларнинг қалблари ва қулоқларини муҳрлаб қўйди ва кўзларида ҳам парда бор.[16] Энди уларга улкан азоб[17] бор.

(Бақара 2/8)

وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَمَا هُمْ بِمُؤْمِنِينَ

Инсонлар орасида шундайлари ҳам борки, ўзи ишонмаса ҳам, тил учида: “Биз ҳам Аллоҳга ва охират кунига ишонганмиз”- дейди.

(Бақара 2/9)

يُخَادِعُونَ اللَّهَ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَمَا يَخْدَعُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ وَمَا يَشْعُرُونَ

Улар Аллоҳга ва мўминларга қарши хийла қилишга уринишади.[18] Лекин, ўзлари билмаган ҳолда фақатгина ўзларига хийла қилади.[19]

(Бақара 2/10)

فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزَادَهُمُ اللَّهُ مَرَضًا ۖ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ بِمَا كَانُوا يَكْذِبُونَ

Уларнинг қалбларида (ҳақни тан олмай қайсарлик қилиб олишлари сабабли) бир касаллик пайдо бўлади, Аллоҳ уларга яна битта касаллик (ёлғончилик)ни орттириб қўяди. Ёлғон гапираётганлари учун уларга оғриқли бир азоб бор.[20]

(Бақара 2/11)

وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ لَا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ قَالُوا إِنَّمَا نَحْنُ مُصْلِحُونَ

У (Тил учида мўминман дейдиган)ларга: “Бу ерда ўрнатилган тартибни бузманглар!”[21] дейилса, улар: “Ўзи биз-у ислоҳотчи-тузатувчилар”,- дейди.

(Бақара 2/12)

أَلَا إِنَّهُمْ هُمُ الْمُفْسِدُونَ وَلَٰكِنْ لَا يَشْعُرُونَ

Огоҳ бўлинглар! Уларнинг бузғунчи эканлиги аниқ. Лекин ўзларининг бузғунчи эканлигини ҳис қилмайдилар.

(Бақара 2/13)

وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ آمِنُوا كَمَا آمَنَ النَّاسُ قَالُوا أَنُؤْمِنُ كَمَا آمَنَ السُّفَهَاءُ ۗ أَلَا إِنَّهُمْ هُمُ السُّفَهَاءُ وَلَٰكِنْ لَا يَعْلَمُونَ

У (Тил учида мўминман дейдиган)ларга: “Инсонлар қандай ишонган бўлса сизлар ҳам шундай ишонинглар”, дейилганида, улар: “Ўша аҳмоқона ҳаракат қиладиганларга ўхшаб ишониб кетаверайликми?”- дейди. Огоҳ бўлинглар! Аслида уларнинг ўзлари аҳмоқона ҳаракат қиладилар, лекин улар буни билмайди[22].

(Бақара 2/14)

وَإِذَا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قَالُوا آمَنَّا وَإِذَا خَلَوْا إِلَىٰ شَيَاطِينِهِمْ قَالُوا إِنَّا مَعَكُمْ إِنَّمَا نَحْنُ مُسْتَهْزِئُونَ

У (Тил учида мўминман дейдиган)лар мўминлар билан юзма-юз келганида: “Биз ҳам Худога ишонганмиз”,- дейди. Шайтонлари[23] билан холи қолганида эса: “Биз сизлар билан бирга эканлигимиз аниқ, биз уларни шунчаки маъқуллаб (вазиятни назорат қилиб) турибмиз, холос!”, дейди.

(Бақара 2/15)

اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ وَيَمُدُّهُمْ فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ

Аслида, уларни вазиятини назорат қилиб турган Аллоҳдир ва У уларни ҳаддан ошиб адашиб юришига фурсат беряпти, улар адашиб юрибди.[24]

(Бақара 2/16)

أُولَٰئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلَالَةَ بِالْهُدَىٰ فَمَا رَبِحَتْ تِجَارَتُهُمْ وَمَا كَانُوا مُهْتَدِينَ

Тўғри йўлга йўлловчи қўлланмага йўлдан оғишни алмашиб олганлар – ана шулардир. Энди, уларнинг бу қилган тижорати[25] фойда бермайди, (бу кетишда) улар тўғри йўлга келолмайди.

(Бақара 2/17)

مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ نَارًا فَلَمَّا أَضَاءَتْ مَا حَوْلَهُ ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ وَتَرَكَهُمْ فِي ظُلُمَاتٍ لَا يُبْصِرُونَ

Улар машъала ёқмоқчи бўлганларга ўхшайдилар. Машъала уларнинг атрофини ёритишни бошлаганида, гўёки Аллоҳ уларнинг кўзларини кўр қилиб, ўзларини қоронғилик ичига ташлаб қўйгандек, кўролмайдиган ҳолга келиб қоладилар.[26]

(Бақара 2/18)

صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لَا يَرْجِعُونَ

Кар[27], соқов ва кўр бўлиб оладилар; улар (кофирликдан) қайтмайдилар.[28]

(Бақара 2/19)

أَوْ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّمَاءِ فِيهِ ظُلُمَاتٌ وَرَعْدٌ وَبَرْقٌ يَجْعَلُونَ أَصَابِعَهُمْ فِي آذَانِهِمْ مِنَ الصَّوَاعِقِ حَذَرَ الْمَوْتِ ۚ وَاللَّهُ مُحِيطٌ بِالْكَافِرِينَ

Улар қоронғилик атрофни қоплаб олгандаги самонинг гумбурлаши ва чақмоқ чаққан жойда осмондан қуяётган ёмғир остида қолиб кетиб, момоқалдироқнинг қаттиқ гумбурлашидан ўлиб қоламиз деб қўрқиб, бармоқларини қулоқларига тиқиб оладиган кишиларга ўхшайдилар. Аллоҳ ўша кофирларни[29] ҳар томондан қамраб[30] олади.

(Бақара 2/20)

يَكَادُ الْبَرْقُ يَخْطَفُ أَبْصَارَهُمْ ۖ كُلَّمَا أَضَاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِيهِ وَإِذَا أَظْلَمَ عَلَيْهِمْ قَامُوا ۚ وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ وَأَبْصَارِهِمْ ۚ إِنَّ اللَّهَ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

Ўша чақмоқ (Нур бўлган Қуръон ҳукмлари) кўзларини ўйиб олгудек бўлади. Улар (Қуръондан) қачон бир ўзларининг ишига ярайдиган ёруғлик (ҳукмни)ни кўрсалар унда юрадилар, кўзларини қамаштирганда эса туриб қолишади.[31] Агар Аллоҳ (имтиҳондан бошқача) иш тутсайди[32], уларни эшитиш ва кўриш қобилиятини йўқ қилиб қўярди[33]. Аммо, Аллоҳ ҳар нарсага маълум бир ўлчов қўйиши аниқ[34].

(Бақара 2/21)

يَا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ

Эй инсонлар! Сизларни ҳам, сизлардан аввалгиларни ҳам яратган ҳақиқий Эгангизга қуллик қилинглар (амрини сўзсиз бажаринглар). Шояд, Аллоҳга нисбатан гуноҳ қилишдан сақланарсизлар.

(Бақара 2/22)

الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ فِرَاشًا وَالسَّمَاءَ بِنَاءً وَأَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرَاتِ رِزْقًا لَكُمْ ۖ فَلَا تَجْعَلُوا لِلَّهِ أَنْدَادًا وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ

Ер юзини сиз учун безаб-тўшатилган қииб яратган ҳам, осмонни бино қилиб яратган ҳам Удир. Сизга ризқ бериш учун осмондан сув тушириб, у орқали ердан мевалар чиқариб берадиган ҳам У. Шундай экан, билиб туриб Аллоҳга турлича шериклар тўқиб чиқарманглар.[35]

(Бақара 2/23)

وَإِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِمَّا نَزَّلْنَا عَلَىٰ عَبْدِنَا فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ وَادْعُوا شُهَدَاءَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ

Қулимизга туширган (Қуръон)дан[36] шубҳада бўлсангиз, ундаги билан бир хил сура келтириб кўринглар-чи! Аллоҳ билан орангизга қўйиб олган[37] шоҳидларингизни[38] ҳам чақиринглар – иддаоингизда[39] ҳақли бўлсангиз!

(Бақара 2/24)

فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَلَنْ تَفْعَلُوا فَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ ۖ أُعِدَّتْ لِلْكَافِرِينَ

Хўп, бундай қилолмадингизми – ҳеч қачон қилолмайсизлар ҳам-да! Шундай экан, ҳақни тан олмай туриб олувчилар[40] учун[41] тайёрланган – тутантириғи инсонлар ва тошлардан иборат бўлган оташдан сақланинглар.

(Бақара 2/25)

وَبَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أَنَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ ۖ كُلَّمَا رُزِقُوا مِنْهَا مِنْ ثَمَرَةٍ رِزْقًا ۙ قَالُوا هَٰذَا الَّذِي رُزِقْنَا مِنْ قَبْلُ ۖ وَأُتُوا بِهِ مُتَشَابِهًا ۖ وَلَهُمْ فِيهَا أَزْوَاجٌ مُطَهَّرَةٌ ۖ وَهُمْ فِيهَا خَالِدُونَ

Аллоҳга ишониб-суянган ва яхши ишларни амалга оширган кишиларга хуш хабар бер; ичидан ариқлар оқадиган боғу роғлар улар учундир. Уларга қайси мевадан тақдим қилинса (берилса): “Бу бизга аввал ҳам берилган эди”,- дейди. Аслида, уларга унга ўхшаган мевалар берилган бўлади. Уларнинг у ерда камчиликсиз ҳолга келтирилган жуфтлари[42] бўлади ва улар у ерда ўлимсиз ҳолда қолади.

(Бақара 2/26)

إِنَّ اللَّهَ لَا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا مَا بَعُوضَةً فَمَا فَوْقَهَا ۚ فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ ۖ وَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا فَيَقُولُونَ مَاذَا أَرَادَ اللَّهُ بِهَٰذَا مَثَلًا ۘ يُضِلُّ بِهِ كَثِيرًا وَيَهْدِي بِهِ كَثِيرًا ۚ وَمَا يُضِلُّ بِهِ إِلَّا الْفَاسِقِينَ

Аллоҳ ҳеч нарсани ўрнак қилишдан тортинмайди, бир пашшани ҳам, унинг устидагини ҳам[43]. Аллоҳга ишонганлар у – уларнинг ҳақиқий Эгаси тарафидан юборилган тўғри ўрнак эканини билиб ўрганадилар. Ҳақни тан олмаганлар эса[44] шундай дейди: “Нима энди, бу билан Аллоҳ нимани ўрнак қилишни хоҳлаган бўлиши мумкин!” Шу билан Аллоҳ бир қанча бандасини адашганига, бир қанчасини эса тўғри йўлда эканига ҳукм қилади. Адашганига ҳукм қилганлари фақатгина йўлдан чиқувчи-фосиқлардир.

(Бақара 2/27)

الَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثَاقِهِ وَيَقْطَعُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ وَيُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ ۚ أُولَٰئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ

Аллоҳга (ишониб) сўз берганидан кейин уни бузадиган[45], Аллоҳ буюрган боғлиқликни узадиган[46] ва ер юзида бузғунчилик қиладиганлар,[47] – айнан ўшалар зиёнкорлардир.

(Бақара 2/28)

كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْوَاتًا فَأَحْيَاكُمْ ۖ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ

Аллоҳга қандай қилиб нонкўрлик қиласизлар-а?! Ўлик эдингиз[48], сизларни У тирилтирди! Кейин сизни яна ўлдиради ва қайтадан тирилтиради![49] Кейин Унинг ҳузурига қайтариласизлар.

(Бақара 2/29)

هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا ثُمَّ اسْتَوَىٰ إِلَى السَّمَاءِ فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ ۚ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ

У (Аллоҳ) ердаги ҳамма нарсани сизлар учун яратиб[50], кейин самони тузатишга киришди[51], сўнг уларни етти қават қилиб шакллантириб тўғрилади.[52] У ҳар нарсани билувчидир.

(Бақара 2/30)

وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلَائِكَةِ إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً ۖ قَالُوا أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ ۖ قَالَ إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ

Раббинг ўз вақтида фаришталарга: “Албатта, Мен ерда халийфа (мухолиф башарият) яратяпман[53]”,- деганида, “Ердаги табиатни бузиб, қонлар тўкадиган борлиқ яратяпсанми? Биз Сени нимаики қилсанг чиройли қиласан, деб Сенга ич-ичимиздан бўйин эгамиз ва Сен туфайли уни муқаддас ва қадрли деб биламиз[54]”-деди фаришталар. Аллоҳ эса: “Мен (Одам ҳақида) сизлар  билмаётган нарсани ҳам биламан!”,- деб айтди.

(Бақара 2/31)

وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمَاءَ كُلَّهَا ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى الْمَلَائِكَةِ فَقَالَ أَنْبِئُونِي بِأَسْمَاءِ هَٰؤُلَاءِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ

Аллоҳ Одамга ҳар борлиқнинг исмини (хусусиятини) ўргатди[55], кейин уларни фаришталарга кўрсатиб: “Мухолиф борлиқ ҳақидаги иддаоингиз тўғри бўлса[56], менга мана буларнинг исмларини айтиб берингларчи!”, деди.

(Бақара 2/32)

قَالُوا سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا إِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا ۖ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ

Фаришталар: “Биз сенга ич-ичимиздан бўйин эгамиз-у, (лекин) бизда Сен ўргатгандан бошқа илм йўқ-да. Сени ўзинг ҳар нарсани билувчи ва тўғри қарор берувчи эканинг аниқ”, дедилар.

(Бақара 2/33)

قَالَ يَا آدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ ۖ فَلَمَّا أَنْبَأَهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ غَيْبَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَأَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَمَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ

Шунда Аллоҳ: “Эй Одам! Уларнинг исмларини[57] фаришталарга сен айтиб бер!”, деди. Одам уларга у исмларни айтиб берганида, Аллоҳ (фаришталарга): “Мен сизларга: “Осмонлар-у ерни ғайбини[58] биламан, нимани ошкора қилганингизни ва ичингизда нимани сақлаб қолганингизни[59] ҳам биламан, деб айтмаганмидим”, деди.

(Бақара 2/34)

وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ أَبَىٰ وَاسْتَكْبَرَ وَكَانَ مِنَ الْكَافِرِينَ

Фаришталарга: “Одамга сажда қилинглар!”, деган вақтимизда, фаришталар дарҳол сажда қилдилар, аммо Иблис ундай қилмади, катта кетиб (сажда қилмасликка) оёқ тираб олди ва ҳақни тан олмайдиганлардан (кофирлардан)[60] бўлди.

(Бақара 2/35)

وَقُلْنَا يَا آدَمُ اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ وَكُلَا مِنْهَا رَغَدًا حَيْثُ شِئْتُمَا وَلَا تَقْرَبَا هَٰذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَكُونَا مِنَ الظَّالِمِينَ

“Эй Одам! Сен ва жуфтинг мана шу боғда[61] қолиб жойлашинглар, ёқтирган нарсаларингиздан тортинмасдан[62] еяверинглар, аммо, шу дарахтга яқинлашманглар, акс ҳолда ҳақсизлик қилувчи-золимлардан[63] бўлиб қоласизлар”,- деганмиз.

(Бақара 2/36)

فَأَزَلَّهُمَا الشَّيْطَانُ عَنْهَا فَأَخْرَجَهُمَا مِمَّا كَانَا فِيهِ ۖ وَقُلْنَا اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ ۖ وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَمَتَاعٌ إِلَىٰ حِينٍ

Кейин шайтон у дарахт туфайли иккаласини оёқларини тойишига ва яшаб турган жойларидан чиқишига сабаб бўлди. Биз уларга шундай дедик: “Чиқинглар у ердан! Энди, бирингиз бошқангизга нисбатан ҳаддингиздан ошасиз (ҳаққига кўз тикасиз).[64] Сизларга бу ерда бир муддатгача қоладиган жой ва керак бўлганда ишлатадиган нарсалар бор.”

(Бақара 2/37)

فَتَلَقَّىٰ آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِمَاتٍ فَتَابَ عَلَيْهِ ۚ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ

Одам ўз Эгасидан огоҳлантиришлар[65] олди (ва тавба қилди). Эгаси унинг тавбасини қабул қилди. Чунки, У хатолардан қайтиб тавба қилганнинг тавбасини қабул қилувчи, эзгулик ва неъмат улашувчидир.

(Бақара 2/38)

قُلْنَا اهْبِطُوا مِنْهَا جَمِيعًا ۖ فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدًى فَمَنْ تَبِعَ هُدَايَ فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ

Уларга шуни ҳам айтдик: “У ердан ҳаммангиз бир бўлиб тушинглар![66] Мен тарафимдан сизларга бир қўлланма (китоб) келганда,[67] шунда, ким мен юборган қўлланмага амал қилса, уларга ҳеч қандай қўрқув бўлмайди ва улар ғамгин ҳам бўлмайдилар.”

(Бақара 2/39)

وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا أُولَٰئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ ۖ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ

(Қўлланмани) Тан олмай, (ундаги) оятларимизга нисбатан ёлғон муносабат билдирганлар[68] эса, ана шулар жаҳаннам аҳолисидир. Улар унда ўлимсиз ҳолда қоладилар.

(Бақара 2/40)

يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ وَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ

Эй Исроил авлодлари[69]! Сизларга қилган яхшиликларимни эсингиздан чиқарманглар. Менга берган сўзингизни устидан чиқингларки, мен ҳам сизларга берган сўзимнинг устидан чиқаман.[70] Мендан қўрқинглар, Мендан!

(Бақара 2/41)

وَآمِنُوا بِمَا أَنْزَلْتُ مُصَدِّقًا لِمَا مَعَكُمْ وَلَا تَكُونُوا أَوَّلَ كَافِرٍ بِهِ ۖ وَلَا تَشْتَرُوا بِآيَاتِي ثَمَنًا قَلِيلًا وَإِيَّايَ فَاتَّقُونِ

Сиздаги (Тавроту Инжил)ни тасдиқловчи қилиб юборган Қуръонимга ишониб-суянинглар. Уни тан олмайдиган (менсимайдиган)ларнинг биринчилари бўлиб қолманглар! Оятларимни ўткинчи[71] бир қадр-қиймат эвазига алмаштириб юборманглар![72] Аввало, Менга нисбатан гуноҳ қилишдан сақланинглар!

(Бақара 2/42)

وَلَا تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ وَتَكْتُمُوا الْحَقَّ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ

Билиб туриб ҳақни ботил қиёфасига киргизманглар[73] ва ҳақни яширманглар!

(Бақара 2/43)

وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَارْكَعُوا مَعَ الرَّاكِعِينَ

Намозни давомли ва пухта адо қилинглар, закотни беринглар[74] ва рукуъ қилувчилар билан бирга рукуъ қилинглар![75]

(Бақара 2/44)

أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ وَأَنْتُمْ تَتْلُونَ الْكِتَابَ ۚ أَفَلَا تَعْقِلُونَ

Инсонларни яхши (инсон) бўлишга буюриб, ўзингиз (ҳам яхши инсон бўлишингиз кераклиги)ни унутяпсизлар, шундайми? Ҳамда сизлар Китобни тиловат[76] қиляпсизлар. Ахир, ақлингизни ишлатмайсизларми?

(Бақара 2/45)

وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلَاةِ ۚ وَإِنَّهَا لَكَبِيرَةٌ إِلَّا عَلَى الْخَاشِعِينَ

Сабр-бардош ила[77] вазифаларингизда сусткашлик қилмасдан (Аллоҳдан) ёрдам сўранглар. Бу нарса Аллоҳга ҳурмати бўлганлардан бошқаларга оғир келади.

(Бақара 2/46)

الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلَاقُو رَبِّهِمْ وَأَنَّهُمْ إِلَيْهِ رَاجِعُونَ

Улар – ўзларининг ҳақиқий Эгасига юзма-юз келишини ва Унинг ҳузурига чиқишларини аниқ[78] деб билишади.[79]

(Бақара 2/47)

يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعَالَمِينَ

Эй Исроил авлодлари! Сизларга[80] қилган яхшиликларимни ва вақти-вақти билан сизларни замондошларингиздан афзал қилганимни эсингиздан чиқарманглар.[81]

(Бақара 2/48)

وَاتَّقُوا يَوْمًا لَا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئًا وَلَا يُقْبَلُ مِنْهَا شَفَاعَةٌ وَلَا يُؤْخَذُ مِنْهَا عَدْلٌ وَلَا هُمْ يُنْصَرُونَ

Бировга биров тўлов тўламайдиган, ҳеч кимдан шафоат[82] қабул қилинмайдиган, ҳеч кимдан товон олинмайдиган ва бировга ёрдам берилмайдиган кундан сақланиб қолинглар[83].

(Бақара 2/49)

وَإِذْ نَجَّيْنَاكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذَابِ يُذَبِّحُونَ أَبْنَاءَكُمْ وَيَسْتَحْيُونَ نِسَاءَكُمْ ۚ وَفِي ذَٰلِكُمْ بَلَاءٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَظِيمٌ

Ўз вақтида сизларни Фиръавн хонадонидан қутқариб қолганмиз. Улар  сизларга энг оғир жазо беришга уринар; ўғилларингизни ўлдириб, хотин-қизларингизни тирик қолдирмоқчи бўларди. Ана шу аҳволингизда ҳам Роббингиз тарафидан[84] катта бир имтиҳон бўлган.

(Бақара 2/50)

وَإِذْ فَرَقْنَا بِكُمُ الْبَحْرَ فَأَنْجَيْنَاكُمْ وَأَغْرَقْنَا آلَ فِرْعَوْنَ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ

Ўз вақтида денгизни иккига айириб, сизларни қутқардик. Фиръавн хонадонини эса, кўз ўнгингизда чўктириб юборганмиз.

(Бақара 2/51)

وَإِذْ وَاعَدْنَا مُوسَىٰ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَنْتُمْ ظَالِمُونَ

Ўз вақтида Мусо билан қирқ кеча ваъдалашдик, Мусони ортидан ҳақсизлик қилган ҳолда бузоғни илоҳ қилиб олгансиз.[85]

(Бақара 2/52)

ثُمَّ عَفَوْنَا عَنْكُمْ مِنْ بَعْدِ ذَٰلِكَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ

Ундан кейин ҳам, балки вазифаларингизни адо қиларсиз деб, сизларни кечирганмиз[86].

(Бақара 2/53)

وَإِذْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ وَالْفُرْقَانَ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ

Тўғри йўлга келарсизлар деб, ўшанда Мусога Китоб – Фурқон[87] берганмиз.

(Бақара 2/54)

وَإِذْ قَالَ مُوسَىٰ لِقَوْمِهِ يَا قَوْمِ إِنَّكُمْ ظَلَمْتُمْ أَنْفُسَكُمْ بِاتِّخَاذِكُمُ الْعِجْلَ فَتُوبُوا إِلَىٰ بَارِئِكُمْ فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ ذَٰلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ عِنْدَ بَارِئِكُمْ فَتَابَ عَلَيْكُمْ ۚ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ

Ўшанда Мусо ўз халқига: “Эй Халқим! Бузоқни илоҳ қилиб олиб, ўзингизга ҳақсизлик қилдингиз. Энди сизни фарқли-фарқли ҳолда яратувчи – (Аллоҳ)га[88] дархол тавба қилиб,  нафсингизни[89] ўлдиринглар[90]. Сизни фарқли хусусиятларда яратувчи – (Аллоҳ)га кўра сиз учун мана шу яхши”,- деди. Ундан кейин Аллоҳ тавбаларингизни қабул қилди. У тавбаларни қабул қилувчи, эзгулик ва неъмат улашувчидир.

(Бақара 2/55)

وَإِذْ قُلْتُمْ يَا مُوسَىٰ لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّىٰ نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْكُمُ الصَّاعِقَةُ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ

Ўз вақтида сизлар : “Эй Мусо! Аллоҳни очиқча кўрмагунимизча сенга ишонмаймиз”,- дегансиз. Шунда сизларни яшин урган, сизлар тикилиб қолавергансиз.

(Бақара 2/56)

ثُمَّ بَعَثْنَاكُمْ مِنْ بَعْدِ مَوْتِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ

Балки вазифаларингизни адо қиларсизлар деб, бехушлигингиздан[91] кейин сизларни оёққа тургизганмиз.

(Бақара 2/57)

وَظَلَّلْنَا عَلَيْكُمُ الْغَمَامَ وَأَنْزَلْنَا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوَىٰ ۖ كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ ۖ وَمَا ظَلَمُونَا وَلَٰكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ

Булутларни тепангизга соя қилиб қўйганмиз, ҳолва ва бедана бериб: “Сизларга эриштирган нарсаларимиздан ҳалолу покини енглар”,- деганмиз. Улар Бизга ёмонлик қилмаган, ёмонликни ўзига қилишган.

(Бақара 2/58)

وَإِذْ قُلْنَا ادْخُلُوا هَٰذِهِ الْقَرْيَةَ فَكُلُوا مِنْهَا حَيْثُ شِئْتُمْ رَغَدًا وَادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا وَقُولُوا حِطَّةٌ نَغْفِرْ لَكُمْ خَطَايَاكُمْ ۚ وَسَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ

Ўз вақтида сизларга: “Шу шаҳарга кириб, еганингизча тортинмасдан[92] еб-ичинглар. Амримизга бўйсунган[93] ҳолда дарвозадан кириб: “Гуноҳкорлигимизни олиб ташла”[94] денгларки, хатоларингизни кечирайлик”,- деганмиз. Биз муҳсинларга[95] кўпайтириб берамиз.

(Бақара 2/59)

فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا قَوْلًا غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ فَأَنْزَلْنَا عَلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا رِجْزًا مِنَ السَّمَاءِ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ

Ҳақсизлик қилган-золимлар эса, ўзларига айтилган сўзни ўрнига бошқа нарса деди[96]. Шунда Биз ҳам ҳақсизлик қилганларга йўлдан чиққани учун осмондан офат  юбордик[97].

(Бақара 2/60)

وَإِذِ اسْتَسْقَىٰ مُوسَىٰ لِقَوْمِهِ فَقُلْنَا اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْحَجَرَ ۖ فَانْفَجَرَتْ مِنْهُ اثْنَتَا عَشْرَةَ عَيْنًا ۖ قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُنَاسٍ مَشْرَبَهُمْ ۖ كُلُوا وَاشْرَبُوا مِنْ رِزْقِ اللَّهِ وَلَا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ

Ўз вақтида Мусо халқини сув билан таъминламоқчи бўлди. Шунда: “Ҳассангни шу тошга[98] ур!”- дедик. Кейин ундан ўн иккита булоқ чиққан. Ҳар бир қабила ўзи сув ичадиган жойини ўрганиб олган. Уларга: “Аллоҳ эриштирган нарсалардан еб-ичинглар, аммо тартибсизлик қилиб атроф-муҳитни булғаманглар”,- дейилган.

(Бақара 2/61)

وَإِذْ قُلْتُمْ يَا مُوسَىٰ لَنْ نَصْبِرَ عَلَىٰ طَعَامٍ وَاحِدٍ فَادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُخْرِجْ لَنَا مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ مِنْ بَقْلِهَا وَقِثَّائِهَا وَفُومِهَا وَعَدَسِهَا وَبَصَلِهَا ۖ قَالَ أَتَسْتَبْدِلُونَ الَّذِي هُوَ أَدْنَىٰ بِالَّذِي هُوَ خَيْرٌ ۚ اهْبِطُوا مِصْرًا فَإِنَّ لَكُمْ مَا سَأَلْتُمْ ۗ وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَالْمَسْكَنَةُ وَبَاءُوا بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ ۗ ذَٰلِكَ بِأَنَّهُمْ كَانُوا يَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ الْحَقِّ ۗ ذَٰلِكَ بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ

Ўшанда сизлар: “Эй Мусо! Бир хил егуликка бардош беролмаяпмиз; Роббинга дуо қил, бизга ерда етишадиган сабзавотдан – бодиринг, саримсоқ, мош-ловия, пиёз ундуриб берсин!”- дегансиз. У эса: “Афзал бўлган нарсани ундан пастроқ савиядаги нарсага алмаштирасизларми?  Бир шаҳарга тушинглар, у ерда сизлар хоҳлаган нарсалар бор!”,- деган. (Шаҳарга кирмагани учун[99]) Уларни бошларига хор-у зорлик ва чорасизлик тамғаси босилган, улар Аллоҳнинг норозилиги туфайли хор бўлган. Шундай бўлган; чунки Аллоҳнинг оятларини тан олишмаган ва ноҳақлик қилиб набийларни[100] обрў-эътиборини поймол қилишган[101]. Гуноҳу исёнга кирганликлари ва ҳаддан ошганликлари учун шундай бўлган[102].

(Бақара 2/62)

إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَادُوا وَالنَّصَارَىٰ وَالصَّابِئِينَ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَعَمِلَ صَالِحًا فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَМўмин бўлганлардан, яҳудий бўлганлардан, насронийлар ва собиинлардан[103] кимки Аллоҳга ва Охират кунига ишониб, яхши ишларни амалга оширса[104], қилган ишлари учун уларга Рабби тарафидан бериладиган ҳақ ва эваз бор[105]. Уларга ҳеч қандай қўрқув бўлмайди, хафа ҳам бўлишмайди.[106]

(Бақара 2/63)

وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَكُمْ وَرَفَعْنَا فَوْقَكُمُ الطُّورَ خُذُوا مَا آتَيْنَاكُمْ بِقُوَّةٍ وَاذْكُرُوا مَا فِيهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ

Ўз вақтида: “Сизларга берганимиз (Таврот)ни маҳкам ушлаб, ундагиларни ақлингиздан чиқармангларки, шояд ўзингизни ҳимоя қилиб қоласизлар”, деб сизлардан қатъий сўз олганмиз ва тепангизга Турни[107] юксалтирганмиз.

(Бақара 2/64)

ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ مِنْ بَعْدِ ذَٰلِكَ ۖ فَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ لَكُنْتُمْ مِنَ الْخَاسِرِينَ

Шунга қарамсдан кейин юз ўгирдинглар. Агар сизларга нисбатан Аллоҳнинг фазли[108] ва яхшилиги бўлмаганда эди, бор-йўғини йўқотувчилардан бўлиб қолар эдиларинг.

(Бақара 2/65)

وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ الَّذِينَ اعْتَدَوْا مِنْكُمْ فِي السَّبْتِ فَقُلْنَا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خَاسِئِينَ

Орангиздаги шанба кунги таъқиқини бузган, шу иши учун Биз уларга: “Маймунлардек хор бўлинглар[109]”, деган кимсаларни ҳам билгансизлар[110].

(Бақара 2/66)

فَجَعَلْنَاهَا نَكَالًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهَا وَمَا خَلْفَهَا وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ

Биз у воқеани замондошлари ва кейингиларга ибрат, муттақий/ гуноҳлардан сақланувчиларга[111] эса насиҳат қилдик.

(Бақара 2/67)

وَإِذْ قَالَ مُوسَىٰ لِقَوْمِهِ إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً ۖ قَالُوا أَتَتَّخِذُنَا هُزُوًا ۖ قَالَ أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجَاهِلِينَ

Бир кун Мусо ўз қавмига: “Аллоҳ сизларга битта бузоқ[112] сўйишни буюрди”, деган. Қавми унга: “Бизни масхара қиляпсанми?”, деганида, Мусо (такидлаб): “Жоҳиллардан[113] бўлиб қолишдан Аллоҳга сиғинаман”,- деди.

(Бақара 2/68)

قَالُوا ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا هِيَ ۚ قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ لَا فَارِضٌ وَلَا بِكْرٌ عَوَانٌ بَيْنَ ذَٰلِكَ ۖ فَافْعَلُوا مَا تُؤْمَرُونَ

Улар[114]: “Бизга Роббингдан сўраб бер, уни қандайлигини бизга очиқлаб берсин”,- деди. Мусо деди: “Роббим айтдики: “У қари ҳам эмас, ёш ҳам эмас, у иккисининг орасида бир бузоқ бўлсин экан. Қани энди сизларга буюрилган нарсани адо этинглар”,- деди.

(Бақара 2/69)

قَالُوا ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا لَوْنُهَا ۚ قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ صَفْرَاءُ فَاقِعٌ لَوْنُهَا تَسُرُّ النَّاظِرِينَ

Улар яна шундай деди: “Бизга Роббингдан яна сўраб бер, бизга унинг рангини очиқлаб берсин”. Мусо жавоб берди: “Роббим айтди: “У сап-сариқ ва қараганларни кўзларини завқлантирадиган бир бузоқ бўлсин экан”,- деди.

(Бақара 2/70)

قَالُوا ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا هِيَ إِنَّ الْبَقَرَ تَشَابَهَ عَلَيْنَا وَإِنَّا إِنْ شَاءَ اللَّهُ لَمُهْتَدُونَ

Улар қайтадан шундай деди: “Роббингдан сўрачи, у бузоқ қанақа экан? Бизга яхшилаб очиқлаб берсин. Чунки, у (тарифланган бузоқ) бизга таниш туйиляпти[115], Аллоҳ насиб қилса тўғрисини топамиз”.

(Бақара 2/71)

قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ لَا ذَلُولٌ تُثِيرُ الْأَرْضَ وَلَا تَسْقِي الْحَرْثَ مُسَلَّمَةٌ لَا شِيَةَ فِيهَا ۚ قَالُوا الْآنَ جِئْتَ بِالْحَقِّ ۚ فَذَبَحُوهَا وَمَا كَادُوا يَفْعَلُونَ

Мусо уларга (қараб): “Роббим айтди: У бузоқ[116] омоч илиниб ер ҳайдамаган ва экин суғормаган, эркин қўйиб юборилган[117], ола-чипори ҳам бўлмаган бузоқ бўлсин экан”,- деганида, улар: “Ана энди ҳақиқий маълумотини келтирдинг”,- дедилар. Натижада у бузоқни сўйдилар-у, бироқ, уни сўйиш осон кечмади.

(Бақара 2/72)

وَإِذْ قَتَلْتُمْ نَفْسًا فَادَّارَأْتُمْ فِيهَا ۖ وَاللَّهُ مُخْرِجٌ مَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ

(Эй Исрооил авлодлари) Ўшанда бир одамни ўлдириб, гуноҳини бир-бирингизга тўнкагансиз. Аллоҳ яшираётган нарсангизни (тарихингизни) ўртага чиқарувчидир.

(Бақара 2/73)

فَقُلْنَا اضْرِبُوهُ بِبَعْضِهَا ۚ كَذَٰلِكَ يُحْيِي اللَّهُ الْمَوْتَىٰ وَيُرِيكُمْ آيَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ

(Шу сабабли) Айтдикки: “У (бегуноҳни ҳаётини сақлаб қолиш усули)ни у (ҳолатнинг)нинг баъзиларида қўлланглар.” Шундай қилиб, Аллоҳ ўликларни яшатади[118] ва сизларга (бу ҳақдаги) оятларини кўрсатиб беряптики, шояд ақл юритсангизлар[119].

(Бақара 2/74)

ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذَٰلِكَ فَهِيَ كَالْحِجَارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً ۚ وَإِنَّ مِنَ الْحِجَارَةِ لَمَا يَتَفَجَّرُ مِنْهُ الْأَنْهَارُ ۚ وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَشَّقَّقُ فَيَخْرُجُ مِنْهُ الْمَاءُ ۚ وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ ۗ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ

Кейинчалик ич-бағрингиз қатиб кетди[120]. Тошлардек, ҳатто ундан ҳам қаттиқлашиб кетди. Тоғу тошлар орасида ундан анҳорларнинг сувлари отилиб чиқадигани, ёрилиб ичидан сув чиқадигани ва Аллоҳдан қўрққанидан, тепадан пастга юмалаб тушадиганлари бор. Қилмишингиз Аллоҳнинг эътиборидан четда қолмайди.

(Бақара 2/75)

أَفَتَطْمَعُونَ أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ وَقَدْ كَانَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَسْمَعُونَ كَلَامَ اللَّهِ ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُ مِنْ بَعْدِ مَا عَقَلُوهُ وَهُمْ يَعْلَمُونَ

(Эй Мўминлар!) Бу (яҳудий)ларни сизга ишонади деб умид қиляпсизларми? Улар орасида шундай бир фирқа вужудга келдики, Улар Аллоҳнинг оятларини (Қуръонни) эшитиб-тушуняпти, кейин уни билиб туриб бошқа тарафга буришяпти[121].

(Бақара 2/76)

وَإِذَا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قَالُوا آمَنَّا وَإِذَا خَلَا بَعْضُهُمْ إِلَىٰ بَعْضٍ قَالُوا أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِمَا فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ لِيُحَاجُّوكُمْ بِهِ عِنْدَ رَبِّكُمْ ۚ أَفَلَا تَعْقِلُونَ

Улар Аллоҳга ишониб суянганларга учраганида: “Биз ҳам Худога ишонганмиз!”- дейди. Бир-бири билан ёлғиз қолганида эса: “Аллоҳ сизга кўрсатган нарсани (Қуръонни ҳақлигини) уларга айтиб беряпсизларми? Улар буни Роббингиз ҳузурида ўзингизга қарши далил қилиб кўрсатсин деб шундай қиляпсизларми? Ақл юритмайсизларми[122]?”- дейди.

(Бақара 2/77)

أَوَلَا يَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَمَا يُعْلِنُونَ

Аллоҳ уларнинг яшираётган ишларини ҳам, ошкора қилаётган ишларини билиб туришини улар наҳот билмасалар[123]?!

(Бақара 2/78)

وَمِنْهُمْ أُمِّيُّونَ لَا يَعْلَمُونَ الْكِتَابَ إِلَّا أَمَانِيَّ وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَظُنُّونَ

Улар орасида китобнинг аслини эмас, фақатгина у ҳақидаги айтиладиган хом-хаёл ва тўқима нарсаларнигина[124] биладиган уммийлари[125] бор. Улар фақат гумон-тахмин юритади.

(Бақара 2/79)

فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتَابَ بِأَيْدِيهِمْ ثُمَّ يَقُولُونَ هَٰذَا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ لِيَشْتَرُوا بِهِ ثَمَنًا قَلِيلًا ۖ فَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا كَتَبَتْ أَيْدِيهِمْ وَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا يَكْسِبُونَ

Ўз қўллари билан китоб ёзиб, кейин уни ўтгинчи[126] бир манфаат (қадр-қиймат)га эришиш учун: “Бу Аллоҳ тарафидандир”- деганларнинг ҳолига вой! Ҳам ўз қўллари билан ёзгани, ҳамда у орқали эришган нарсалари туфайли ҳолига вой![127]

(Бақара 2/80)

وَقَالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّامًا مَعْدُودَةً ۚ قُلْ أَتَّخَذْتُمْ عِنْدَ اللَّهِ عَهْدًا فَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ عَهْدَهُ ۖ أَمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ

Улар: “Бизга Жаҳаннам ўти саноқли бир қанча кун тегади (куйдиради), холос”- дейди[128]. Айт: “Сизлар бу ҳақда Аллоҳдан сўз олдингизми? Агар олган бўлсангиз, Аллоҳ асло сўзидан қайтмайди. Ёки Аллоҳ ҳақида билмаган нарсаларингизни гапиряпсизларми?”

(Бақара 2/81)

بَلَىٰ مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً وَأَحَاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ فَأُولَٰئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ ۖ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ

Йўқ! Ким ёмонликни[129] касб қилиб олса ва хатолари уни қамраб олса (гуноҳга ботиб кетса)[130], демак, ўшалар Жаҳаннам аҳолисидир. Улар унда ўлимсиз ҳолда қоладилар.

(Бақара 2/82)

وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أُولَٰئِكَ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ ۖ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ

Кимки Аллоҳга ишониб суянган ва яхши ишларни амалга оширган бўлса, демак, ўшалар Жаннат аҳолисидир. Улар унда ўлимсиз ҳолда қоладилар.

(Бақара 2/83)

وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ لَا تَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا وَذِي الْقُرْبَىٰ وَالْيَتَامَىٰ وَالْمَسَاكِينِ وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْنًا وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ إِلَّا قَلِيلًا مِنْكُمْ وَأَنْتُمْ مُعْرِضُونَ

Ўз вақтида Исроил авлодидан сўз олиб: “Аллоҳдан бошқа ҳеч кимга қуллик қилмайсизлар; ота-она, қариндош, етимлар ва чорасизларга[131] яхшиик қиласизлар; инсонларга яхши гапиринглар; намозни тўлиқ ва давомли адо этинглар, закотни беринглар!”- деганмиз. (Эй Исроил авлодлари!) Кейинчалик оз қисмингиздан бошқаларингиз юз ўгириб (Аллоҳга берган) сўзингиздан қайтгансиз.

(Бақара 2/84)

وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَكُمْ لَا تَسْفِكُونَ دِمَاءَكُمْ وَلَا تُخْرِجُونَ أَنْفُسَكُمْ مِنْ دِيَارِكُمْ ثُمَّ أَقْرَرْتُمْ وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ

Ўшанда, “Бир-бирингизни қонингизни тўкмайсизлар, ўзингиздан бўлганларни юртингиздан чиқармайсизлар!”- деб ҳам сўз олганмиз. Буни ҳам қабул қилгансиз. (Бу аҳдни Тавротда[132]) кўриб турибсизлар.

(Бақара 2/85)

ثُمَّ أَنْتُمْ هَٰؤُلَاءِ تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ وَتُخْرِجُونَ فَرِيقًا مِنْكُمْ مِنْ دِيَارِهِمْ تَظَاهَرُونَ عَلَيْهِمْ بِالْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَإِنْ يَأْتُوكُمْ أُسَارَىٰ تُفَادُوهُمْ وَهُوَ مُحَرَّمٌ عَلَيْكُمْ إِخْرَاجُهُمْ ۚ أَفَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْكِتَابِ وَتَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ ۚ فَمَا جَزَاءُ مَنْ يَفْعَلُ ذَٰلِكَ مِنْكُمْ إِلَّا خِزْيٌ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا ۖ وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ يُرَدُّونَ إِلَىٰ أَشَدِّ الْعَذَابِ ۗ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ

Энди шундай аҳволдасизки, бир-бирингизни ўлдиряпсиз, орангиздан бир қисм инсонларни юртларидан чиқаряпсизлар, уларга қарши ҳақдан узоқлашишга[133] ва душманликка ёрдам беряпсизлар. Асир бўлиб келса фидяларини бериб қутқаряпсизлар. Аслида уларни ўз юртларидан чиқариб юбориш сизларга ҳаром қилинган эди-ку! Ёки Китобнинг бир қисмига ишониб, бир қисмини инкор қиласизларми?! Сизлардан бу ишни қилганларнинг жазоси – дунё ҳаётида расвогарчиликдан бошқа нарса эмас. Улар қиёматда[134] гуноҳларига энг муносиб азобга ташланади. Қилмишингиз Аллоҳнинг эътиборидан четда қолмайди.

(Бақара 2/86)

أُولَٰئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الْحَيَاةَ الدُّنْيَا بِالْآخِرَةِ ۖ فَلَا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذَابُ وَلَا هُمْ يُنْصَرُونَ

Мана шулар – дунё ҳаёти эвазига охиратини сотганлардир. Энди уларнинг азоби енгиллатилмайди ҳам,  уларга ёрдам берилмайди ҳам.

(Бақара 2/87)

وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ وَقَفَّيْنَا مِنْ بَعْدِهِ بِالرُّسُلِ ۖ وَآتَيْنَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّنَاتِ وَأَيَّدْنَاهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ ۗ أَفَكُلَّمَا جَاءَكُمْ رَسُولٌ بِمَا لَا تَهْوَىٰ أَنْفُسُكُمُ اسْتَكْبَرْتُمْ فَفَرِيقًا كَذَّبْتُمْ وَفَرِيقًا تَقْتُلُونَ

Мусога Китобни бериб, ортидан кетма-кет элчилар юборганмиз. Марямнинг ўғли Исога ҳам очиқ далил-мўжизалар бериб, уни Руҳул Қудус (Жаброил) билан қўллаб-қувватладик. Сиз (эй Исроил авлодлари) кўнглингиз тусамаган ҳукм келтирган ҳар бир элчига катта кетишларинг керакмиди? Элчиларни бир қисмини ёлғончига чиқариб, бошқа бир қисмини эса обро-эътиборини поймол қилишингиз[135] керакмиди?!

(Бақара 2/88)

وَقَالُوا قُلُوبُنَا غُلْفٌ ۚ بَلْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ بِكُفْرِهِمْ فَقَلِيلًا مَا يُؤْمِنُونَ

Улар (элчиларга қараб, сен айтаётган гапларга) “Кўнглимиз тўқ!”- деди. Йўқ, оятларни кўрмаганга олганликлари сабабли, Аллоҳ уларни лаънатлаган[136]. Энди (оятларга ундайларнинг) жуда ҳам кам қисми ишонади.

(Бақара 2/89)

وَلَمَّا جَاءَهُمْ كِتَابٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَهُمْ وَكَانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا فَلَمَّا جَاءَهُمْ مَا عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ ۚ فَلَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الْكَافِرِينَ

Ва ниҳоят, Аллоҳ тарафидан улардаги (Тавроту Инжил) тасдиқлайдиган китоб келди. Ундан олдин, ҳақни тан олмаган-кофирларга қарши (бу Китоб билан) уларни олди очилишини ўзлари кутишаётган эди[137]. Аммо, ўзлари таниган-билган  китоб келганида, уни кўрмаганга олиб (ўзлари ҳам) кофир бўлдилар. Аллоҳнинг лаънати ана шундай кофирлар учундир.

(Бақара 2/90)

بِئْسَمَا اشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ أَنْ يَكْفُرُوا بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ بَغْيًا أَنْ يُنَزِّلَ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ عَلَىٰ مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ ۖ فَبَاءُوا بِغَضَبٍ عَلَىٰ غَضَبٍ ۚ وَلِلْكَافِرِينَ عَذَابٌ مُهِينٌ

У иш орқалик ўзларини қандай ҳам ёмон сотдилар – Аллоҳ қулларидан муносиб билган бирига (Муҳаммадга)[138] фазл этиб нозил қилган нарсасига (китобга) қизғончиқлик қилишиб, Аллоҳ туширган (Китоб)ни тан олмадилар. Шу боис, уларга ғазаб устига яна ғазаб келди. (Китобни) тан олмайдиган кофирлар учун хорловчи азоб бор.

(Бақара 2/91)

وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ آمِنُوا بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ قَالُوا نُؤْمِنُ بِمَا أُنْزِلَ عَلَيْنَا وَيَكْفُرُونَ بِمَا وَرَاءَهُ وَهُوَ الْحَقُّ مُصَدِّقًا لِمَا مَعَهُمْ ۗ قُلْ فَلِمَ تَقْتُلُونَ أَنْبِيَاءَ اللَّهِ مِنْ قَبْلُ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ

Уларга: “Аллоҳ юборган Қуръонга эргашинглар!”- дейилганида, улар: “Биз ўзимизга юборилган китобга ишонамиз, ундан бошқасини тан олмаймиз”,- дейди. Ҳолбуки, у (Қуръон) ёнларидаги (Тавроту Инжил)ни тасдиқловчи чин ва асл китобдир. (Уларга) айт: “Агар ҳақиқатда китобингизга ишонсангиз, аввалдан Аллоҳнинг Набийларини нега обро-эътиборини поймол қилиб кэлдингиз[139]?!

(Бақара 2/92)

وَلَقَدْ جَاءَكُمْ مُوسَىٰ بِالْبَيِّنَاتِ ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَنْتُمْ ظَالِمُونَ

Мусо сизларга оят-мўъжизалар билан келган. Сизлар эса, ундан кейин (у йўқлигида) золимлик/мушриклик[140] қилиб бузоққа топингансиз.

(Бақара 2/93)

وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَكُمْ وَرَفَعْنَا فَوْقَكُمُ الطُّورَ خُذُوا مَا آتَيْنَاكُمْ بِقُوَّةٍ وَاسْمَعُوا ۖ قَالُوا سَمِعْنَا وَعَصَيْنَا وَأُشْرِبُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْعِجْلَ بِكُفْرِهِمْ ۚ قُلْ بِئْسَمَا يَأْمُرُكُمْ بِهِ إِيمَانُكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ

Ўз вақтида, Тур тоғини тепангизга кўтариб[141]: “Сизларга берганимиз (Таврот)ни маҳкам ушлаб, ундаги ҳукмларга қулоқ солинглар/тушиниб-етинглар!”- деб қатъий сўз олгандик. Сизлар: “Тушундик ва маҳкам ушладик”[142]– дегансиз. Ҳолбуки, тан олмаслигингиз сабабли кўнгилларингиз бузоққа боғланиб қолган[143] эди. Айт: “Агар сизлар (Тавротга) шундай ишонувчи бўлсангиз, сизни имон-ишончингиз[144] қандай ёмон нарсага буюрар экан-а!”[145]

(Бақара 2/94)

قُلْ إِنْ كَانَتْ لَكُمُ الدَّارُ الْآخِرَةُ عِنْدَ اللَّهِ خَالِصَةً مِنْ دُونِ النَّاسِ فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ

Айт: “Агар Аллоҳ ҳузуридаги охират диёри инсонларга эмас, фақат сизга тегишли бўлса ва бу даъвода самимий бўлсаларинг, қани ўлимни орзу қилиб кўринглар-чи!”

(Бақара 2/95)

وَلَنْ يَتَمَنَّوْهُ أَبَدًا بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ ۗ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ

Ўз қўллари билан ёмон ишлар қилганлиги сабабли, энди улар ўлимни асло орзу қилолмайди. Аллоҳ золимларнинг (аҳволини) жуда яхши билади.

(Бақара 2/96)

وَلَتَجِدَنَّهُمْ أَحْرَصَ النَّاسِ عَلَىٰ حَيَاةٍ وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا ۚ يَوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ يُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ وَمَا هُوَ بِمُزَحْزِحِهِ مِنَ الْعَذَابِ أَنْ يُعَمَّرَ ۗ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِمَا يَعْمَلُونَ

Ҳали аниқ кўрасан; инсонларнинг дунё ҳаётига энг муккасидан кетганлари улар бўлади, ҳатто мушриклардан[146] ҳам баттар. Уларнинг ҳар бирига минг йил умр берилишини хоҳлайди. Ҳолбуки, (бунчалик узун) умр берилиши ҳам уни азобдан қутқармайди. Аллоҳ қилмишларини доимо кўриб туради.

(Бақара 2/97)

قُلْ مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلَىٰ قَلْبِكَ بِإِذْنِ اللَّهِ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ وَهُدًى وَبُشْرَىٰ لِلْمُؤْمِنِينَ

Айт: “Ким Жаброилга душман бўлса, (билиб қўйсин) у – ўзидан аввалги (китоблар)ни тасдиқлайдиган, мўминлар учун қўлланма ва хушхабар бўлган Қуръонни Аллоҳнинг изни билан сени қалбинга нозил қилган (фаришта)дир.

(Бақара 2/98)

مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِلَّهِ وَمَلَائِكَتِهِ وَرُسُلِهِ وَجِبْرِيلَ وَمِيكَالَ فَإِنَّ اللَّهَ عَدُوٌّ لِلْكَافِرِينَ

Кимки Аллоҳга, фаришталарига, элчиларига, Жаброил ва Микоилга душман бўлса, (билиб қўйсин,) Аллоҳ ҳам ундай кофирларнинг душмани.

(Бақара 2/99)

وَلَقَدْ أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ ۖ وَمَا يَكْفُرُ بِهَا إِلَّا الْفَاسِقُونَ

(Эй Муҳаммад!) Сенга бир-бирини очиқлайдиган[147] оятлар юбордик. Йўлдан чиққан фосиқларгина у (оятлар)ни тан олмайди.

(Бақара 2/100)

أَوَكُلَّمَا عَاهَدُوا عَهْدًا نَبَذَهُ فَرِيقٌ مِنْهُمْ ۚ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ

Улар қачонки (Аллоҳга) бир сўз берса, ораларидан бир қисми у сўзни бузиши керакмиди?! Аслида уларнинг кўпчилиги (Қуръон тугул Тавротга ҳам) ишонмайди[148].

(Бақара 2/101)

وَلَمَّا جَاءَهُمْ رَسُولٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَهُمْ نَبَذَ فَرِيقٌ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ كِتَابَ اللَّهِ وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ كَأَنَّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ

Аллоҳ тарафидан ёнларидаги (Тавроту Инжил)ни тасдиқлайдиган бир расул (китоб)[149] келганида, китоб берилганларнинг бир қисми гўё билмайдигандек, Аллоҳнинг бу китобини орқага отдилар (бепарволик қилдилар).

(Бақара 2/102)

وَاتَّبَعُوا مَا تَتْلُو الشَّيَاطِينُ عَلَىٰ مُلْكِ سُلَيْمَانَ ۖ وَمَا كَفَرَ سُلَيْمَانُ وَلَٰكِنَّ الشَّيَاطِينَ كَفَرُوا يُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ وَمَا أُنْزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ بِبَابِلَ هَارُوتَ وَمَارُوتَ ۚ وَمَا يُعَلِّمَانِ مِنْ أَحَدٍ حَتَّىٰ يَقُولَا إِنَّمَا نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلَا تَكْفُرْ ۖ فَيَتَعَلَّمُونَ مِنْهُمَا مَا يُفَرِّقُونَ بِهِ بَيْنَ الْمَرْءِ وَزَوْجِهِ ۚ وَمَا هُمْ بِضَارِّينَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ ۚ وَيَتَعَلَّمُونَ مَا يَضُرُّهُمْ وَلَا يَنْفَعُهُمْ ۚ وَلَقَدْ عَلِمُوا لَمَنِ اشْتَرَاهُ مَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلَاقٍ ۚ وَلَبِئْسَ مَا شَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ ۚ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ

(Қуръонни орқага ташлаганлар)[150] шайтонлашган инсонларни[151] Сулаймон подшоҳлигига алоқадор тўқиб ўқиётган нарсаларига эргашди. Ҳолбуки, Сулаймон (сеҳргарлик қилиб) кофир бўлмаган, лекин инсонларга сеҳргарликни[152] ўргатаётган шайтонлашган инсонлар кофир бўлишган.[153] У (фосиқ яҳудий)лар яна Бобилдаги икки малик[154] – Ҳорут ва Морутни бошига тушган[155]  фитнага эргашди. Ҳолбуки у иккиси: “Биз фитнага учрадик,[156] асло буни кўрмаганга олма!”- демай туриб, (бошига тушган фитнани) бировга айтиб- ўргатмаса-да, улар у билан эр-хотинни ўртасини бузадиган нарса ўрганиб олишган[157]. (Ўрганса-да) Аллоҳнинг изнисиз ҳеч кимга ҳеч қандай зарар келтира олмасдилар. Улар (охиратда) ўзига фойдамас, зиён келтирадиган нарса ўрганишарди. (Аллоҳни китобини қўйиб) сеҳргарликни олганларга охиратда асло насиба бўлмаслигини у (яҳудий)лар жуда яхши билишган. (Билиб туриб ҳам) ўзларини жуда ёмон сотдилар! Қани билсалар эди…

(Бақара 2/103)

وَلَوْ أَنَّهُمْ آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَمَثُوبَةٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ خَيْرٌ ۖ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ

Агар улар (Қуръонга) ишониб-суянсалар ва (Қуръонни ортга ташлашдан ва шайтонлашган инсонларга эргашишдан) сақлансалар-ди, Аллоҳ тарафидан оладиган мукофоти албатта яхши бўларди. Буни билган бўлсалар шундай қилсинлар.

(Бақара 2/104)

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقُولُوا رَاعِنَا وَقُولُوا انْظُرْنَا وَاسْمَعُوا ۗ وَلِلْكَافِرِينَ عَذَابٌ أَلِيمٌ

Эй Аллоҳга ишониб-суянганлар! “Роина (бизни кут)” деманглар, “унзурна (бизни назорат қилиб тур)”- денглар ва Аллоҳнинг сўзига қулоқ солинглар[158]. Ўша кофирларга[159] аламли азоб бор.

(Бақара 2/105)

مَا يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ وَلَا الْمُشْرِكِينَ أَنْ يُنَزَّلَ عَلَيْكُمْ مِنْ خَيْرٍ مِنْ رَبِّكُمْ ۗ وَاللَّهُ يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشَاءُ ۚ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ

Аҳли Китоб[160] орасидаги ҳақни тан олмаган кофирлар ҳам, мушриклар ҳам сизга Роббингиздан ҳеч қандай яхшилик берилишини хоҳламайди. Аллоҳ Ўзи муносиб билган қулини яхшилик билан хослайди. Аллоҳ буюк фазл (ажр савобни ортиғи билан бериш) эгасидир.

(Бақара 2/106)

مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِهَا نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْهَا أَوْ مِثْلِهَا ۗ أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

Бир оятни насх[161] қилсак ёки унуттирсак, ўрнига ундан ҳам яхшироғини, ёки худди у каби бошқа бир оят келтирамиз. Аллоҳ ҳар нарсага бир ўлчов қўйишини билмасмидинг?

(Бақара 2/107)

أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ ۗ وَمَا لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلَا نَصِيرٍ

Осмонлару ерга эгалик қилиб бошқариш фақат Аллоҳга хослигини билмасмидинг? Сизларни Аллоҳдан ҳам яқинроқ бир дўстингиз[162] ва ёрдамчиингиз йўқ.

(Бақара 2/108)

أَمْ تُرِيدُونَ أَنْ تَسْأَلُوا رَسُولَكُمْ كَمَا سُئِلَ مُوسَىٰ مِنْ قَبْلُ ۗ وَمَنْ يَتَبَدَّلِ الْكُفْرَ بِالْإِيمَانِ فَقَدْ ضَلَّ سَوَاءَ السَّبِيلِ

Ёки илгари Мусодан сўралган нарсани сизларга юборилган элчидан ҳам сўрамоқчимисизлар?[163] Кимки (Қуръонга) ишониб-суянишни тан  олмай кофир бўлишга алмашса, демак у тўғри йўлдан чиққан бўлади.

(Бақара 2/109)

وَدَّ كَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَوْ يَرُدُّونَكُمْ مِنْ بَعْدِ إِيمَانِكُمْ كُفَّارًا حَسَدًا مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْحَقُّ ۖ فَاعْفُوا وَاصْفَحُوا حَتَّىٰ يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ ۗ إِنَّ اللَّهَ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

Аҳли Китоблардан кўпчилиги ишониб суянганингиздан кейин, сизларни (Қуръонни) тан олмайдиган аҳволга келтириб қўйишни хоҳлайди. Уларга ҳақиқат ойдин бўлганидан кейин ҳам, ўзлари орасида пайдо бўлган ҳасад/кўролмаслик туфайли шундай қилишади. Бу ҳақда Аллоҳнинг буйруғи келгунигача, уларни кечириб, бу ишни қилмагандай қабул қилиб туринглар. Шубҳасизки, Аллоҳ ҳар нарсага ўлчов қўяди.

(Бақара 2/110)

وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ ۚ وَمَا تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ مِنْ خَيْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ ۗ إِنَّ اللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ

Намозни давомли ва пухта адо этинглар, закотни беринглар. Ўзингиз учун қандай яхшилик қилган бўлсангиз, Аллоҳ ҳузурида уни мукофотини топасизлар. Аллоҳ қилмишларингизни доимо кўриб туради.

(Бақара 2/111)

وَقَالُوا لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كَانَ هُودًا أَوْ نَصَارَىٰ ۗ تِلْكَ أَمَانِيُّهُمْ ۗ قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ

“Яҳудий бўлганлардан бошқа ҳеч ким” ёки “Ҳристиан бўлганлардан бошқа ҳеч ким жаннатга кирмайди”,- дейди. Бу уларнинг хомҳаёллари. Айт: “Агар иддаоингиз рост бўлса, далилингизни келтиринглар!”

(Бақара 2/112)

بَلَىٰ مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ فَلَهُ أَجْرُهُ عِنْدَ رَبِّهِ وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ

Йўқ, ундай эмас! Кимки муҳсин бўлган ҳолда Аллоҳга (Аллоҳнинг ҳукмларига) тўлиқ таслим бўлса, унга Робби ҳузурида қилган ишининг ҳақ ва эвази берилади.  Уларга ҳеч ҳам қўрқув бўлмайди ва ғамгин ҳам бўлмайдилар.

(Бақара 2/113)

وَقَالَتِ الْيَهُودُ لَيْسَتِ النَّصَارَىٰ عَلَىٰ شَيْءٍ وَقَالَتِ النَّصَارَىٰ لَيْسَتِ الْيَهُودُ عَلَىٰ شَيْءٍ وَهُمْ يَتْلُونَ الْكِتَابَ ۗ كَذَٰلِكَ قَالَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ مِثْلَ قَوْلِهِمْ ۚ فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِيمَا كَانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ

Яҳудилар: “Насороларнинг ҳеч қандай асоси йўқ”,- дейди. Насоролар ҳам: “Яҳудиларнинг ҳеч қандай асоси йўқ”,- дейди. Ҳолбуки, ҳар икки тараф ҳам айни китобни (Таврот)ни ўқийди. Билимсизлар ҳам худди улар айтган гапларни гапирмоқда. Ихтилоф қилиб келиша олмаган масалаларида, қиёмат[164] куни улар орасида Аллоҳ ҳукм қилади.

(Бақара 2/114)

وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَسَاجِدَ اللَّهِ أَنْ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ وَسَعَىٰ فِي خَرَابِهَا ۚ أُولَٰئِكَ مَا كَانَ لَهُمْ أَنْ يَدْخُلُوهَا إِلَّا خَائِفِينَ ۚ لَهُمْ فِي الدُّنْيَا خِزْيٌ وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيمٌ

Аллоҳ учун қурилган масжидларда[165] Аллоҳнинг исмини зикр қилишга (рухсат бермай) қаршилик қилиб, уни хароб қилишга уринганлардан ҳам золимроқ одам борми? Улар қўрқувга тушмасдан масжидларга киролмайдилар. Уларнинг насибаси бу дунёда разиллик, охиратда эса буюк бир азобдир.

(Бақара2/115)

وَلِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ ۚ فَأَيْنَمَا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ ۚ إِنَّ اللَّهَ وَاسِعٌ عَلِيمٌ

Машриқ ҳам мағриб ҳам Аллоҳники. Қаёққа бурилсангиз ҳам, ўша тарафда Аллоҳга юзланасиз. Чунки, Аллоҳ чексиз имкониятга эгадир, ҳар нарсани билувчидир.

(Бақара 2/116)

وَقَالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَدًا ۗ سُبْحَانَهُ ۖ بَلْ لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ ۖ كُلٌّ لَهُ قَانِتُونَ

“Аллоҳнинг боласи бор”,- дедилар. Аллоҳни фарзандга эҳтиёжи йўқ[166]. Зотан, осмонлару ердаги барча нарса Уники, ҳаммаси Унга бўйсунади.

(Бақара 2/117)

بَدِيعُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ ۖ وَإِذَا قَضَىٰ أَمْرًا فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ

Осмонлару ерни ўрнаксиз яратувчиси Удир. Бирор ишга қарор берса, унга фақат “Бўл!”- дейди ва у пайдо бўлади[167].

(Бақара 2/118)

وَقَالَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ لَوْلَا يُكَلِّمُنَا اللَّهُ أَوْ تَأْتِينَا آيَةٌ ۗ كَذَٰلِكَ قَالَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِثْلَ قَوْلِهِمْ ۘ تَشَابَهَتْ قُلُوبُهُمْ ۗ قَدْ بَيَّنَّا الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ

(Китобни) билмайдиганлар: “Аллоҳ биз билан ҳам гаплашса, ёки бизга ҳам оят[168] келсайди?”- дейди. Аввалгилар ҳам шундай дерди, қалблари бир-бирига ўхшашиб кетди. Оятларимизни унга қатъий ишонувчиларга очиқлаб берамиз.

(Бақара 2/119)

إِنَّا أَرْسَلْنَاكَ بِالْحَقِّ بَشِيرًا وَنَذِيرًا ۖ وَلَا تُسْأَلُ عَنْ أَصْحَابِ الْجَحِيمِ

Биз сени шу ҳақ (Қуръон) билан ҳушхабар берувчи ва огоҳлантирувчи қилиб юбордик. Сен жаҳаннам аҳолисидан сўралмайсан[169].

(Бақара 2/120)

وَلَنْ تَرْضَىٰ عَنْكَ الْيَهُودُ وَلَا النَّصَارَىٰ حَتَّىٰ تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ ۗ قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدَىٰ ۗ وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوَاءَهُمْ بَعْدَ الَّذِي جَاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ ۙ مَا لَكَ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلَا نَصِيرٍ

Уларнинг диний йўл-йўриқларига мувофиқ яшамагунингга қадар, яҳудийси ҳам, насронийси ҳам сендан асло рози бўлмайди. (Уларга): “Шубҳасизки, тўғри йўл Аллоҳ кўрсатган йўл”,- деб айт. Сенга келган бу илмдан кейин ҳам, агар уларнинг орзу-истакларига эргашадиган бўлсанг, Аллоҳ сенга дўст ҳам ёрдамчи ҳам эмас!

(Бақара2/121)

الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلَاوَتِهِ أُولَٰئِكَ يُؤْمِنُونَ بِهِ ۗ وَمَنْ يَكْفُرْ بِهِ فَأُولَٰئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ

Уларга берган китобимизни – алоқадор оятларини ўрнига қўйиб тўғри бир шаклда ўқийдиганлар[170], ана  шулар бу (Қуръон)га ишониб-суянадилар. Кимки буни тан олмаса, ана шулар зиёнкорлардир.

(Бақара 2/122)

يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعَالَمِينَ

Эй Исроил Авлодлари! Сизга қилган яхшиликларимни ва сизларни замондошларингиздан устун қилганимни эсингиздан чиқарманглар[171].

(Бақара 2/123)

وَاتَّقُوا يَوْمًا لَا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئًا وَلَا يُقْبَلُ مِنْهَا عَدْلٌ وَلَا تَنْفَعُهَا شَفَاعَةٌ وَلَا هُمْ يُنْصَرُونَ

Биров биров учун тўлов тўламайдиган, ҳеч кимдан товон олинмайдиган, ҳеч кимга шафоат[172] фойда бермайдиган ва ёрдам берилмайдиган кундан сақланиб қолинглар.

(Бақара 2/124)

وَإِذِ ابْتَلَىٰ إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ فَأَتَمَّهُنَّ ۖ قَالَ إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا ۖ قَالَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي ۖ قَالَ لَا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ

Ўз вақтида Робби Иброҳимни бир қанча (тақиқ ва буйруқ) сўзлар билан имтиҳон қилганида, у тўлиқ муваффақият кўрсатди.[173] Шунда Робби унга: “Мен сени инсонларга етакчи қиламан!”- деди, У: “Наслимдан ҳам (бўлсин)”- деганида, “(Бўлади, лекин) берган сўзим ноҳақлик қилувчиларни ўз ичига олмайди”,- деди Робби.

(Бақара 2/125)

وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثَابَةً لِلنَّاسِ وَأَمْنًا وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى ۖ وَعَهِدْنَا إِلَىٰ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ أَنْ طَهِّرَا بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ وَالْعَاكِفِينَ وَالرُّكَّعِ السُّجُودِ

Ўз вақтида Каъбани инсонлар савоб қозонадиган ва эсон-омонликда бўладиган ер қилганмиз. (Мақоми Иброҳим) Иброҳим турган жойлардан бир қисмини дуо-ибодат ери қилиб олинглар[174]. Иброҳим билан Исмоилга вазифа сифатида: “Зиёрат қилувчилар, эътикофда[175] ўтирувчилар, рукуъ-сажда қилувчилар учун Байтимни покиза сақланглар!”,- деб буюрганмиз.

(Бақара 2/126)

وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّ اجْعَلْ هَٰذَا بَلَدًا آمِنًا وَارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَرَاتِ مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ ۖ قَالَ وَمَنْ كَفَرَ فَأُمَتِّعُهُ قَلِيلًا ثُمَّ أَضْطَرُّهُ إِلَىٰ عَذَابِ النَّارِ ۖ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ

Бир кун Иброҳим: “Эй Роббим! Бу ерни тинч бир шахар қил. Бу ернинг аҳолисидан – Аллоҳга ва охират кунига ишонадиганларига мева-чевалардан эриштир”,- деганида, Аллоҳ эшундай деди: “Ораларидан оятларни тан олмаганларини ҳам озроқ вақт манфаатлантираман, кейин уларни жаҳаннам азобига ҳайдайман. Қандай ҳам ёмон аҳволга келиш бу!”

(Бақара 2/127)

وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْرَاهِيمُ الْقَوَاعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وَإِسْمَاعِيلُ رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا ۖ إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ

Иброҳим билан Исмоил Каъбанинг асосларини кўтараётиб шундай дуо қилишган: “Эй Роббимиз! (Буни) биздан қабул қил. Сен ҳамма нарсани эшитиб турасан, билиб турасан!”

(Бақара 2/128)

رَبَّنَا وَاجْعَلْنَا مُسْلِمَيْنِ لَكَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِنَا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ وَأَرِنَا مَنَاسِكَنَا وَتُبْ عَلَيْنَا ۖ إِنَّكَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ

“Роббимиз! Иккаламизни ҳам Сенга таслим бўлувчилар қил, наслларимиздан ҳам Сенга таслим бўлувчи уммат чиқар. Бизга (ҳаж-умра) ибодатларни бажарадиган ерларни кўрсат.[176] Тавбаларимизни қабул қил. Тавбаларни қабул қилувчи, эзгулик ва неъмат улашувчи Сенсан!”

(Бақара 2/129)

رَبَّنَا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِكَ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَيُزَكِّيهِمْ ۚ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ

“Роббимиз! Улар орасидан – уларга оятларингни тиловат[177] қилиб берадиган, уларга Китоб ва Ҳикматни ўргатадиган ва уларни келиштирадиган бир элчи юбор. Шубҳасизки, доимо ғолиб келувчи, тўғри қарор берувчи Сен Ўзингсан!”

(Бақара 2/130)

وَمَنْ يَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْرَاهِيمَ إِلَّا مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ ۚ وَلَقَدِ اصْطَفَيْنَاهُ فِي الدُّنْيَا ۖ وَإِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ

Ўз қадрини билмаган аҳмоқлардан бошқа ким ҳам Иброҳимнинг диний яшаш тарзига аҳамиятсиз қолади? Биз Иброҳимни дунёда танлаб олдик, у охиратда ҳам албатта яхшилар орасида бўлади.

(Бақара 2/131)

إِذْ قَالَ لَهُ رَبُّهُ أَسْلِمْ ۖ قَالَ أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ

Робби у (Иброҳим)га “Таслим бўл!”- деганида, у: “Борлиқлар Эгасига таслим бўлдим”,- деди.

(Бақара 2/132)

وَوَصَّىٰ بِهَا إِبْرَاهِيمُ بَنِيهِ وَيَعْقُوبُ يَا بَنِيَّ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَىٰ لَكُمُ الدِّينَ فَلَا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ

Уни (Роббига таслим бўлишни) Иброҳим ҳам, (набираси) Яъқуб ҳам ўғилларига васият қилиб айтдиларки: “Эй Ўғилларим! Аллоҳ сизларга шу динни танлади, (Аллоҳга) таслим бўлмай ўлманглар!”

(Бақара 2/133)

أَمْ كُنْتُمْ شُهَدَاءَ إِذْ حَضَرَ يَعْقُوبَ الْمَوْتُ إِذْ قَالَ لِبَنِيهِ مَا تَعْبُدُونَ مِنْ بَعْدِي قَالُوا نَعْبُدُ إِلَٰهَكَ وَإِلَٰهَ آبَائِكَ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ إِلَٰهًا وَاحِدًا وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ

Ёки, сизлар Ёқубни ўлим олдидан нима қилганини кўрганмисизлар? У авлодларига қараб: “Мен ўлганимдан кейин кимга қуллик қиласизлар?”- деганида, улар: “Сизнинг Илоҳингизга; оталарингиз Иброҳим, Исмоил ва Исҳоқнинг Илоҳи – ягона Илоҳга қуллик қиламиз, биз фақат Унга таслим бўлувчилармиз”,- деб жавоб беришган.

(Бақара 2/134)

تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ ۖ لَهَا مَا كَسَبَتْ وَلَكُمْ مَا كَسَبْتُمْ ۖ وَلَا تُسْأَلُونَ عَمَّا كَانُوا يَعْمَلُونَ

Улар ўтиб кетган бир умматдир. Улар эришган нарса уларники, сизлар эришган нарса эса сизларники. Уларнинг қилмиши сиздан сўралмайди.

(Бақара 2/135)

وَقَالُوا كُونُوا هُودًا أَوْ نَصَارَىٰ تَهْتَدُوا ۗ قُلْ بَلْ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا ۖ وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ

(Яҳудийлар): “Тўғри йўлга кириш учун Яҳудий бўлинглар”,- деса, (насронийлар): “Насроний бўлинглар”,- дейди. Сен айтки: “Йўқ! Биз тўғри йўлдан чиқмаган Иброҳимнинг йўлига эргашамиз. У мушриклардан[178] бўлмаган.”

(Бақара 2/136)

قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْنَا وَمَا أُنْزِلَ إِلَىٰ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْبَاطِ وَمَا أُوتِيَ مُوسَىٰ وَعِيسَىٰ وَمَا أُوتِيَ النَّبِيُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ

Шундай денглар: “Биз Аллоҳга ишониб-суяндик, бизга юборилган Қуръонга, Иброҳимга, Исмоилга, Исҳоққа, Яъқубга ва унинг набираларига юборилган китобларга ҳам, Мусога ва Исога берилган нарсага[179] ҳам, (булардан) бошқа набийларга Робби тарафидан берилганларга ҳам ишондик. Уларни ҳеч бирини бошқасидан айирмаймиз[180]. Биз  у (Аллоҳга) таслим бўлувчилармиз.”

(Бақара 2/137)

فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ مَا آمَنْتُمْ بِهِ فَقَدِ اهْتَدَوْا ۖ وَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمَا هُمْ فِي شِقَاقٍ ۖ فَسَيَكْفِيكَهُمُ اللَّهُ ۚ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ

Энди у (аҳли китоб)лар ҳам худди сизлар ишонгандек ишонса, шунда тўғри йўлга киради. Агар юз ўгирсалар, бўлиниб-айрилиш ичига тушуб қолишади[181]. (Нима бўлганда ҳам) Уларга қарши сенга Аллоҳ етади. У эшитиб туради, билиб туради.

(Бақара 2/138)

صِبْغَةَ اللَّهِ ۖ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ صِبْغَةً ۖ وَنَحْنُ لَهُ عَابِدُونَ

“Аллоҳнинг бўёғига[182] (киринглар). Аллоҳнинг бўёғидан (динидан) кўра кимнинг бўёғи яхшироқ? Биз фақат Унга қуллик қиламиз.”

(Бақара 2/139)

قُلْ أَتُحَاجُّونَنَا فِي اللَّهِ وَهُوَ رَبُّنَا وَرَبُّكُمْ وَلَنَا أَعْمَالُنَا وَلَكُمْ أَعْمَالُكُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُخْلِصُونَ

Айт: “Биз билан Аллоҳ ҳақида тортишяпсизларми? Ахир У бизни ҳам сизни ҳам Роббингиз-ку! Бизни қилган ишимиз бизга, сизни қилган ишларингиз сизга тегишли. Биз Унга ич-ичимиздан боғланувчи кимсалармиз.”

(Бақара 2/140)

أَمْ تَقُولُونَ إِنَّ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْبَاطَ كَانُوا هُودًا أَوْ نَصَارَىٰ ۗ قُلْ أَأَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللَّهُ ۗ وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَتَمَ شَهَادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللَّهِ ۗ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ

Ёки Иброҳим, Исмоил, Исҳоқ, Яъқуб ва унинг набиралари Яҳудий ёки Насроний бўлган демоқчимисизлар? Уларга айт: “Сиз яхши биласизларми ёки Аллоҳми?!” Аллоҳ унга кўрсатган ҳақиқатни (гувоҳликни) яширган кишидан ҳам золимроқ (ҳақсизроқ) ким бор? Қилмишингиз Аллоҳнинг эътиборидан четда қолмайди.

(Бақара 2/141)

تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ ۖ لَهَا مَا كَسَبَتْ وَلَكُمْ مَا كَسَبْتُمْ ۖ وَلَا تُسْأَلُونَ عَمَّا كَانُوا يَعْمَلُونَ

Улар ўтиб кетган бир умматдир. Улар эришган нарса уларники, сизлар эришган нарса эса сизларники. Уларнинг қилмиши сиздан сўралмайди.

(Бақара 2/142)

سَيَقُولُ السُّفَهَاءُ مِنَ النَّاسِ مَا وَلَّاهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كَانُوا عَلَيْهَا ۚ قُلْ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ ۚ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَىٰ صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ

(Китоб берилган) инсонлардан ўша аҳмоқлари[183] шундай дейди: “Юзланиб турган қибласи бўлмиш (Қуддус)дан уларни нима буриб юборди экан?” Айт: “Шарқ ҳам, Ғарб ҳам Аллоҳники. У, керакли ишни қилганларни тўғри йўлга йўналтиради.”

(Бақара 2/143)

وَكَذَٰلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيدًا ۗ وَمَا جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْهَا إِلَّا لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ يَنْقَلِبُ عَلَىٰ عَقِبَيْهِ ۚ وَإِنْ كَانَتْ لَكَبِيرَةً إِلَّا عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ ۗ وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمَانَكُمْ ۚ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَءُوفٌ رَحِيمٌ

Шундай қилиб, сизлар инсонлар кўз ўнгида, Расул/Китоб[184] эса сизларни кўз ўнгингизда бўлиши учун[185] Сизларни адолатлик (яхши) бир уммат қилдик. Расулга/Китобга эргашадиганлар билан ундан юз ўгириб кетувчиларни билиб олишимиз учун, сен юзланиб турган тарафни қибла[186] қилиб қўйдик. Аллоҳ ҳидоятга муваффақ қилганлардан бошқаларга бу иш жуда оғир келди. Аллоҳ (аввалги қиблага бўлган) имон-эътиқодингизни (ва у тарафга қараб ўқиган намозларингизни) зое қилмайди. Чунки, Аллоҳ инсонларга ўта меҳрибондир, эзгулик ва неъмат улашувчидир.

(Бақара 2/144)

قَدْ نَرَىٰ تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّمَاءِ ۖ فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضَاهَا ۚ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ ۚ وَحَيْثُ مَا كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ ۗ وَإِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ لَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ ۗ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ

(Эй Муҳаммад!) Ҳақиқатда, юзингни қайта-қайта самога буришингни кўриб, сени – ўзинг хоҳлаган (рози бўлган) қиблага юзлантиряпмиз. Энди юзингни Масжиди Ҳаром тарафига бур! (Эй мўминлар!) Қаерда бўлишингиздан қатъий назар, юзингизни  (намозда) у тарафга буринглар. Қиблани ўзгартирилиши Робби тарафидан келган тўғри ҳукм эканини Китоб берилганлар аниқ билишади. Қилмишлар Аллоҳнинг эътиборидан четда қолмайди.

(Бақара 2/145)

وَلَئِنْ أَتَيْتَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ بِكُلِّ آيَةٍ مَا تَبِعُوا قِبْلَتَكَ ۚ وَمَا أَنْتَ بِتَابِعٍ قِبْلَتَهُمْ ۚ وَمَا بَعْضُهُمْ بِتَابِعٍ قِبْلَةَ بَعْضٍ ۚ وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوَاءَهُمْ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ ۙ إِنَّكَ إِذًا لَمِنَ الظَّالِمِينَ

Китоб берилганларга барча оятларни келтирсанг ҳам, улар сени қиблангга юзланмайди. Сен ҳам уларни қибласига юзланувчи эмассан. Улар бир-бирини қибласига ҳам юзланмайди[187]. Агар сенга келган бу илмдан кейин, (мабодо) уларни орзуларига эргашсанг, унда золимлардан бўлиб қолишинг аниқ.

(Бақара 2/146)

الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَعْرِفُونَهُ كَمَا يَعْرِفُونَ أَبْنَاءَهُمْ ۖ وَإِنَّ فَرِيقًا مِنْهُمْ لَيَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَهُمْ يَعْلَمُونَ

Биз уларга китоб берганлар – уни[188] ўз ўғилларини танигандек танишади. Бироқ, билиб туриб улардан бир қисми бу ҳақиқатни яширишади.

(Бақара 2/147)

الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ ۖ فَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ

Ҳақиқат – Роббингдан келганидир. Асло шубҳаланувчилардан бўлма!

(Бақара 2/148)

وَلِكُلٍّ وِجْهَةٌ هُوَ مُوَلِّيهَا ۖ فَاسْتَبِقُوا الْخَيْرَاتِ ۚ أَيْنَ مَا تَكُونُوا يَأْتِ بِكُمُ اللَّهُ جَمِيعًا ۚ إِنَّ اللَّهَ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

(Сизлардан) ҳар ким учун бир жиҳат бор, у унга йўналади. Яхшиликда илдамлик кўрсатинглар. Қайси тарафда бўлишингиздан қатъий назар, Аллоҳ ҳаммангизни (Каъба тарафига) бирлаштиради. Шубҳасизки, Аллоҳ ҳар нарсага ўлчов қўяди[189].

(Бақара 2/149)

وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ ۖ وَإِنَّهُ لَلْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ ۗ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ

Қайси тарафдан (сафарга) чиқсанг ҳам (намозда)[190] юзингни Масжиди Ҳаром тарафига бур. Бу (юзланишинг) Роббинг тарафидан келган ҳақиқатдир. Қилаётган ишларингиз Аллоҳнинг эътиборидан четда қолмайди.

(Бақара 2/150)

وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ ۚ وَحَيْثُ مَا كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ فَلَا تَخْشَوْهُمْ وَاخْشَوْنِي وَلِأُتِمَّ نِعْمَتِي عَلَيْكُمْ وَلَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ

Қайси тарафдан (сафарга) чиқсанг ҳам (намозда) юзингни Масжиди Ҳаром тарафига бур. (Шарқ, Ғарб, Жануб ёки Шимолдан) қайси тарафда бўлсангиз ҳам, (намозда) юзларингизни у тарафига бурингларки, бу инсонларнинг сизга қарши бирон-бир далили бўлмасин[191]. Магарам золимлар (гапирса гапирсин), улардан қўрқманглар, Мендан қўрқинглар. Бу – Мен сизларга неъматимни тамомлаб беришим ва сизлар ҳидоятга эришишингиз учундир.

(Бақара 2/151)

كَمَا أَرْسَلْنَا فِيكُمْ رَسُولًا مِنْكُمْ يَتْلُو عَلَيْكُمْ آيَاتِنَا وَيُزَكِّيكُمْ وَيُعَلِّمُكُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَيُعَلِّمُكُمْ مَا لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ

Шунингдек, (сизларга неъматимни тамомлаб берай деб) орангиздан бирини – сизларга оятларимни алоқадор ва боғлиқликлари билан бирга ўқиб берадиган, сизларни поклайдиган, сизларга Китоб ва Ҳикматни ўргатадиган ва билмаган нарсаларингизни ҳам таълим берадиган бирини элчи қилиб юбордик[192].

(Бақара 2/152)

فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ وَاشْكُرُوا لِي وَلَا تَكْفُرُونِ

Шундай экан, Мени зикр қилингларки[193], Мен ҳам сизларни эътиборга олай. Менга нисбатан вазифангизни адо этинглар, нонкўрлик қилманглар.

(Бақара 2/153)

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلَاةِ ۚ إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ

Эй Аллоҳга ишониб-суянганлар! Бардошли бўлиб вазифангизда оқсамасдан[194] ёрдамни (Аллоҳдан) сўранг. Шубҳасизки, Аллоҳ сабр-бардошликлар билан биргадир.

(Бақара 2/154)

وَلَا تَقُولُوا لِمَنْ يُقْتَلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتٌ ۚ بَلْ أَحْيَاءٌ وَلَٰكِنْ لَا تَشْعُرُونَ

Аллоҳ йўлида ўлдирилганларга “ўликлар” деманглар. Улар тирикдирлар, лекин (қандай тириклигини) англаб етолмайсизлар.

(Бақара2/155)

وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِنَ الْأَمْوَالِ وَالْأَنْفُسِ وَالثَّمَرَاتِ ۗ وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ

Молларингиз, жонларингиз ва маҳсулотларингиздан камайтириб, бироз қўрқув ва бироз очлик орқали сизларни аниқ синаймиз. (Бунга) бардош қилувчиларга ҳушхабар бер.

(Бақара2/156)

الَّذِينَ إِذَا أَصَابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ قَالُوا إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ

Бошига бирон-бир мусибат келганида: “Биз Аллоҳнинг қулларимиз[195], Унга аниқ қайтамиз”- дейдиганларга келсак,

(Бақара2/157)

أُولَٰئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَوَاتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَرَحْمَةٌ ۖ وَأُولَٰئِكَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ

Ана ўшаларга Рабби тафафидан давомли дастак (кўмак) ва яхшилик келади[196]. Ўшалар тўғри йўлдагилар.

(Бақара2/158)

إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ ۖ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا ۚ وَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا فَإِنَّ اللَّهَ شَاكِرٌ عَلِيمٌ

Сафо билан Марво Аллоҳга қуллик қилишнинг рамзий белгиларидан. Кимки ҳаж ёки умра ниятида Каъбани тавоф қилса, уни сафо ва марво орасида саъй қилишида гуноҳ йўқ.[197] Кимки ўз ихтиёри билан бирон-бир яхшилик қилса, билсинки, ҳар нарсани билиб турувчи ва қилинган яхшиликни мукофотини берувчи Аллоҳдир.

(Бақара 2/159)

إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلْنَا مِنَ الْبَيِّنَاتِ وَالْهُدَىٰ مِنْ بَعْدِ مَا بَيَّنَّاهُ لِلنَّاسِ فِي الْكِتَابِ ۙ أُولَٰئِكَ يَلْعَنُهُمُ اللَّهُ وَيَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ

Биз нозил қилган – бир-бирини очиқлаб берувчи[198] ва йўл кўрсатувчи оятларимизни  бу Китобда (Қуръонда) инсонларга очиқлаб берганимиздан кейин уни яширганларга келсак, ана ўшаларни Аллоҳ ҳам лаънатлайди, бошқа лаънатловчилар ҳам лаънатлайди.

(Бақара 2/160)

إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا وَأَصْلَحُوا وَبَيَّنُوا فَأُولَٰئِكَ أَتُوبُ عَلَيْهِمْ ۚ وَأَنَا التَّوَّابُ الرَّحِيمُ

(Бу ишидан) тавба қилиб ўзини тузатган ва яшириб-беркитган оятларини ўртага чиқарганлар бундан мустасно. Чунки, ундайларни тавбасини қабул қиламан. Мен тавбаларни қабул қилувчи ва эзгулик ва неъмат улашувчиман.

(Бақара 2/161)

إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَمَاتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ أُولَٰئِكَ عَلَيْهِمْ لَعْنَةُ اللَّهِ وَالْمَلَائِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ

Оятларни яширган ва яширганини ўртага чиқармай кофир бўлиб ўлганларга Аллоҳнинг, фаришталарнинг ва барча инсонларнинг лаънати ёғади.

(Бақара 2/162)

خَالِدِينَ فِيهَا ۖ لَا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذَابُ وَلَا هُمْ يُنْظَرُونَ

Улар у лаънат остида мангу қоладилар. Улардан азобу қийноқ енгиллатилмайди ҳам, уларга муҳлат ҳам берилмайди.

(Бақара 2/163)

وَإِلَٰهُكُمْ إِلَٰهٌ وَاحِدٌ ۖ لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ الرَّحْمَٰنُ الرَّحِيمُ

Илоҳингиз ягона илоҳдир. Асло Ундан бошқа илоҳ йўқ, яхшилиги чексиздир, эзгулик ва неъмат улашувчидир.

(Бақара 2/164)

إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَالْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِمَا يَنْفَعُ النَّاسَ وَمَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّمَاءِ مِنْ مَاءٍ فَأَحْيَا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَبَثَّ فِيهَا مِنْ كُلِّ دَابَّةٍ وَتَصْرِيفِ الرِّيَاحِ وَالسَّحَابِ الْمُسَخَّرِ بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ

Осмонлар ва ерни яратилишида, кеча ва кундузни навбатма-навбат алмашиб туришида, инсонларни манфаати учун денгизда сузган кемаларда, Аллоҳ осмондан ёғдириб, кейин у билан ҳаракатдан тўхтаган ерга ҳаёт берган ёмғирда ва ҳар қандай ҳаракатланувчи жониворни ерга тарқатиб қўйишида, шамолларни фарқли эсишида ва осмону ер ўртасидаги вазифа юклатилган булутларда – ақл юритадиган бир жамият учун (Аллоҳни борлиги, бирлиги ва куч-қудратини кўрсатадиган намунали) оятлар бор.

(Бақара 2/165)

وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَتَّخِذُ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَنْدَادًا يُحِبُّونَهُمْ كَحُبِّ اللَّهِ ۖ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِلَّهِ ۗ وَلَوْ يَرَى الَّذِينَ ظَلَمُوا إِذْ يَرَوْنَ الْعَذَابَ أَنَّ الْقُوَّةَ لِلَّهِ جَمِيعًا وَأَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعَذَابِ

Инсонлар орасида шундайлари ҳам бор; Аллоҳга хос хусусиятларда баъзи кишиларни Унга ўхшатиб олади ва уларни Аллоҳни яхши кўргандек яхши кўради. Мўминлар эса Аллоҳга жуда кучли севги ила боғлиқ[199]. Бу золимлар бутун куч-қувват Аллоҳга тегишли эканини ва Аллоҳнинг азоби (қилинган жиноят билан) чамбарчас боғлиқ эканини азобни кўрганидан кейин тушунгандан кўра, қанийди ҳозирдан тушуниб етсалар эди!

(Бақара 2/166)

إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا وَرَأَوُا الْعَذَابَ وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبَابُ

Етакчи бўлган пешволар ўзига эргашган издошлари у куни ташлаб кетади. (Энди) Улар азобни кўриб бўлган ва ўрталаридаги муносабат ҳам буткул узилиб бўлган (бўлади).

(Бақара2/167)

وَقَالَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا لَوْ أَنَّ لَنَا كَرَّةً فَنَتَبَرَّأَ مِنْهُمْ كَمَا تَبَرَّءُوا مِنَّا ۗ كَذَٰلِكَ يُرِيهِمُ اللَّهُ أَعْمَالَهُمْ حَسَرَاتٍ عَلَيْهِمْ ۖ وَمَا هُمْ بِخَارِجِينَ مِنَ النَّارِ

Уларга эргашган издошлари шундай дейди: “Қанийди бизда бир имкон бўлса-ю, улар биздан узоқлашганидек, биз ҳам улардан дунёда узоқ бўлсайдик.” Уларни (кўр-кўрона эргашиб кетган) ишларини Аллоҳ шу шаклда ўзларига қарши қайғу-ҳасратли қилиб кўрсатиб қўяди. Энди улар ўт-оловдан чиқолмайди.

(Бақара 2/168)

يَا أَيُّهَا النَّاسُ كُلُوا مِمَّا فِي الْأَرْضِ حَلَالًا طَيِّبًا وَلَا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ ۚ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ

Эй инсонлар! Ер юзидаги нарсалардан ҳалолу пок бўлганини енглар. Шайтонни изларига эргашманглар[200]. Чунки, у сизларга очиқ душман.

(Бақара 2/169)

إِنَّمَا يَأْمُرُكُمْ بِالسُّوءِ وَالْفَحْشَاءِ وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ

Шайтон сизларни ёмонликка, беҳаёликка ва Аллоҳ ҳақида билмаган нарсаларингизни гапиришга буюради[201].

(Бақара 2/170)

وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ قَالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مَا أَلْفَيْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا ۗ أَوَلَوْ كَانَ آبَاؤُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ شَيْئًا وَلَا يَهْتَدُونَ

Уларга[202]: “Аллоҳ юборган Қуръонга эргашинглар (амал қилинглар)”,- дейилганида, улар: “Йўқ! Биз ота-боболаримизни йўлига эргашамиз”,- дейди. Агар ота-боболари (динда) ҳеч нарсага ақли етмаган ва тўғри йўлни топмаган бўлсалар ҳам-а?!

(Бақара 2/171)

وَمَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا كَمَثَلِ الَّذِي يَنْعِقُ بِمَا لَا يَسْمَعُ إِلَّا دُعَاءً وَنِدَاءً ۚ صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لَا يَعْقِلُونَ

Оятларни тан олмаган (ўшандай) кофирларнинг аҳволи – бақир-чақирдан бошқасини эшитмасдан ғаққиллайверадиган қарғага ўхшайди[203]. Кар, соқов ва кўрдирлар. Улар ақлини ишлатишмайди.

(Бақара 2/172)

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ وَاشْكُرُوا لِلَّهِ إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ

Эй Аллоҳга ишониб-суянганлар! Сизга эриштирган нарсаларимизни (табиатингиз тортган[204]) покизаларидан енглар. Аллоҳга нисбатан вазифаларингизни адо этинглар – агар фақат Унга қуллик қилаётган бўлсангиз!

(Бақара 2/173)

إِنَّمَا حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَالدَّمَ وَلَحْمَ الْخِنْزِيرِ وَمَا أُهِلَّ بِهِ لِغَيْرِ اللَّهِ ۖ فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ ۚ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ

Аллоҳ сизларга фақатгина кесилмай ўлган ҳайвонни, (оққан)[205] қонни, тўнғиз гўштини ва Аллоҳдан бошқаси учун аталиб сўйилган[206] (егулик)ни ҳаром қилди. Кимки тажовуз қилмаган ва ҳаддан ошмаган ҳолда мажбурлигидан булардан еса, унга гуноҳ йўқ[207]. Шубҳасизки, Аллоҳ жуда кечиримлидир, эзгулик ва неъмат улашувчдир.

(Бақара 2/174)

إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ الْكِتَابِ وَيَشْتَرُونَ بِهِ ثَمَنًا قَلِيلًا ۙ أُولَٰئِكَ مَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ إِلَّا النَّارَ وَلَا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلَا يُزَكِّيهِمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ

Аллоҳ юборган китобдан бирон нарсани яшириб[208], уни ўткинчи нарсага[209] сотадиганлар – ана шулар қоринларини фақат ўтга тўлдиради. Қиёмат куни Аллоҳ улар билан гаплашмайди ва уларни оқламайди. Уларга аламли азоб бор.

(Бақара 2/175)

أُولَٰئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلَالَةَ بِالْهُدَىٰ وَالْعَذَابَ بِالْمَغْفِرَةِ ۚ فَمَا أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّارِ

Ана ўшалар – Қўлланма (Қуръон)ни қўйиб залолатни, мағфиратни қўйиб азобни сотиб олган кимсалардир. Улар ўт-алангага қандай чидашаркин?

(Бақара 2/176)

ذَٰلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ نَزَّلَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ ۗ وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِي الْكِتَابِ لَفِي شِقَاقٍ بَعِيدٍ

Бу (жазонинг) сабаби шундаки, ҳақиқат тўла китобни Аллоҳ юборган. Бу китобга хилоф қилганлар, ҳақдан жуда узоқлашиб кетган бўлади.

(Бақара 2/177)

لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ وَلَٰكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَالْمَلَائِكَةِ وَالْكِتَابِ وَالنَّبِيِّينَ وَآتَى الْمَالَ عَلَىٰ حُبِّهِ ذَوِي الْقُرْبَىٰ وَالْيَتَامَىٰ وَالْمَسَاكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَالسَّائِلِينَ وَفِي الرِّقَابِ وَأَقَامَ الصَّلَاةَ وَآتَى الزَّكَاةَ وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذَا عَاهَدُوا ۖ وَالصَّابِرِينَ فِي الْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ وَحِينَ الْبَأْسِ ۗ أُولَٰئِكَ الَّذِينَ صَدَقُوا ۖ وَأُولَٰئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ

Яхши бўлиш юзингизни машриқу мағрибга буришингиз эмас. Яхши киши – Аллоҳга, охират кунига, фаришталарга, китобга ва набийларга ишонган кишидир[210]. Бундай кимса мол-давлатини яхши кўрса ҳам, уни қариндош-уруғларига, етимларга, чорасизларга, йўлда қолганларга, ёрдам сўраганларга ва асирларни озод қилишга берадилар. Улар намозни давомли ва пухта адо этади ва закотни беради. Улар келишув тузганида масъулиятларини бажаради. Улар моддий қийинчиликларга, жисмоний машаққатларга ва қаттиқ (тасодифий) урушга қарши сабр-бардош кўрсатувчилардир. Ана ўшалар ростгўйлардир. Ана ўшалар гуноҳлардан сақланувчилардир.

(Бақара 2/178)

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصَاصُ فِي الْقَتْلَى ۖ الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَالْأُنْثَىٰ بِالْأُنْثَىٰ ۚ فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ فَاتِّبَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ وَأَدَاءٌ إِلَيْهِ بِإِحْسَانٍ ۗ ذَٰلِكَ تَخْفِيفٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَرَحْمَةٌ ۗ فَمَنِ اعْتَدَىٰ بَعْدَ ذَٰلِكَ فَلَهُ عَذَابٌ أَلِيمٌ

Эй Аллоҳга ишониб-суянганлар! Ўлдирилганлар ҳақида қасос[211] сизларга фарз қилинди. Ҳурни ўлдирганга ҳур билан, асирни ўлдирганга асир билан, аёлни ўлдирганга аёл билан (қасос олинади).[212] Кимки ўлдирилган шахсни (меросчи) биродари тарафидан бирон нарса эвазига кечириб юборилса, маъруфга (Қуръон мезонига) мувофиқ[213] иш қилсин ва тўловни чиройли қилиб берсин. Бу – Роббингиз тарафидан қилинган енгиллик ва яхшиликдир. Ким бундан кейин ҳам душманчиликни давом эттирса, унга аламли азоб бор.

(Бақара 2/179)

وَلَكُمْ فِي الْقِصَاصِ حَيَاةٌ يَا أُولِي الْأَلْبَابِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ

Эй ақлу виждони соф[214] кимсалар! Сизлар учун қасосда ҳаёт (одам ўлдиришни олди олиниши) бор[215]. Балки (гуноҳлардан) сақланарсиз.

(Бақара 2/180)

كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْرًا الْوَصِيَّةُ لِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ بِالْمَعْرُوفِ ۖ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ

Бирортангизга ўлим келиб, ўзидан мол-мулк қолдириб кетган бўлса, унинг ота-онаси ва энг яқинлари учун белгиланган ҳиссасига кўра тақсимлаб бериш сизларга фарз қилинди. Бу – гуноҳлардан сақланувчиларга (юклатилган) бир ҳақ (вазифа)дир[216].

(Бақара 2/181)

فَمَنْ بَدَّلَهُ بَعْدَمَا سَمِعَهُ فَإِنَّمَا إِثْمُهُ عَلَى الَّذِينَ يُبَدِّلُونَهُ ۚ إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ

У (Мерос оятларни) эшитиб тушунгандан кейин, у (ҳиссаларни ўрни)ни ким алмаштирган бўлса, гуноҳи фақат ўша алмаштирганларга бўлади. Аллоҳ эшитувчидир, билувчидир.

(Бақара 2/182)

فَمَنْ خَافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفًا أَوْ إِثْمًا فَأَصْلَحَ بَيْنَهُمْ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ ۚ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ

Мерос бўлувчи киши[217] бир тарафга мойил бўлиб қолишидан, ёки бирон бир хатога йўл қўйиб қўйишидан қўрқиб, меросхўрларни орасини (келиштириб) тузатиб қўйса[218], унга гуноҳ йўқ.

(Бақара 2/183)

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ

Эй Алоҳга ишониб-суянганлар! Сиздан аввалгиларга фарз қилинган шаклда рўза сизга ҳам фарз қилиндики, шояд (рўза сабаб) гуноҳлардан сақланиб қоларсиз.

(Бақара 2/184)

أَيَّامًا مَعْدُودَاتٍ ۚ فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ عَلَىٰ سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ ۚ وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ ۖ فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ ۚ وَأَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ ۖ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ

(Рўзани) бирин-кетин саноқли кунларда (тутинглар). Сизлардан кимки бемор ёки сафарда бўлса, (ўша кунларда тутмаган рўзасини) бошқа кунларда бир кунга бир кун қилиб тутсин. (Рўза) тута оладиганлар бир чорасизни тўйдирадиган миқдорда фидя[219] бериши ҳам керак. Кимки, кўнгилдан чиқариб (қўшимча) яхшилик қилса (биттадан кўп чорасизни тўйдирса), у ўзига яна-да яхши бўлади. Агар билсангиз – (бемор ёки сафарда бўлсангиз ҳам) рўза тутишингиз ўзингиз учун яхшидир.

(Бақара 2/185)

شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ هُدًى لِلنَّاسِ وَبَيِّنَاتٍ مِنَ الْهُدَىٰ وَالْفُرْقَانِ ۚ فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ ۖ وَمَنْ كَانَ مَرِيضًا أَوْ عَلَىٰ سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ ۗ يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلَا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلَىٰ مَا هَدَاكُمْ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ

(Ўша саноқли кунлар) – инсонларга қўлланма бўлиши учун Қуръон ва ўша қўлланмадан ва Фурқондан[220] иборат бўлган бир-бирини очиқлаб берувчи (оятлар) нозил бўлган Рамазон ойидир[221]. Сизлардан кимки бу ойда бўлса (яшаса), уни рўзали ўтказсин. Кимки бемор ёки йўловчи бўлса, у кунларнинг саноғи қадар бошқа кунларда (рўза тутсин). Аллоҳ сизларга енгиллик бўлишини хоҳлайди, қийинчиликни раво кўрмайди. (Булар) – рўзанинг саноғини тамомлашингиз ва (рўза тугаган куни) Аллоҳ сизларни бунга йўналтиргани учун Аллоҳга такбир келтиришингиз[222] ва шукр  қилишингиз учундир.

(Бақара 2/186)

وَإِذَا سَأَلَكَ عِبَادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ ۖ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ ۖ فَلْيَسْتَجِيبُوا لِي وَلْيُؤْمِنُوا بِي لَعَلَّهُمْ يَرْشُدُونَ

Қулларим сендан Мени сўрасалар, Мен уларга яқинман. Менга дуо қилганида дуосига жавоб қайтараман. Улар ҳам Мени даъватимга жавоб бериб, Менга ишониб-суянсинларки, шояд этукликка эришсалар.

(Бақара 2/187)

أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيَامِ الرَّفَثُ إِلَىٰ نِسَائِكُمْ ۚ هُنَّ لِبَاسٌ لَكُمْ وَأَنْتُمْ لِبَاسٌ لَهُنَّ ۗ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتَانُونَ أَنْفُسَكُمْ فَتَابَ عَلَيْكُمْ وَعَفَا عَنْكُمْ ۖ فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَّ وَابْتَغُوا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ ۚ وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّىٰ يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ ۖ ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيَامَ إِلَى اللَّيْلِ ۚ وَلَا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عَاكِفُونَ فِي الْمَسَاجِدِ ۗ تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلَا تَقْرَبُوهَا ۗ كَذَٰلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ آيَاتِهِ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ

Сизларга рамазон кечаларида аёлларингизга қовушиш[223] ҳалол қилинди[224]. Улар сизлар учун либос, сизлар ҳам улар учун либосдирсиз. нафсингизни енга олмаётганингизни билиб, Аллоҳ сизларга тавба имкони берди ва сизларни афв қилди[225]. Энди улар билан бирга бўлиб, Аллоҳни сизга тақдир қиладиган нарсасини (фарзандлик бўлишни) талаб қилиинглар. Фажр[226] тарафида пайдо бўладиган оқ чизиқ қора чизиқдан сизларга аён бўлиб билингунига қадар еб-ичаверинг, кейин рўзани кечгача[227] тамомланглар. Масжидларда эътикоф[228] ҳолида эканингизда аёлларингизга қўшилманглар. Булар –  Аллоҳнинг (Рамазонга оид) қарорларидир, уларни бузманглар! Гуноҳлардан сақланиб қолсин деб, Аллоҳ инсонларга оятларини мана шундай очиқлаб беради.

(Бақара 2/188)

وَلَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ وَتُدْلُوا بِهَا إِلَى الْحُكَّامِ لِتَأْكُلُوا فَرِيقًا مِنْ أَمْوَالِ النَّاسِ بِالْإِثْمِ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ

Мол-мулкингизни орангизда ноҳақ[229] (ботил) йўл билан еманглар. Инсонларни бир қисм мол-мулкини еб кетиш учун, буйруғини ўтказа олувчиларга (пора)[230] ташаманглар. Ҳолбуки, (буни гуноҳ ва жиноятлигини) биласизлар.

(Бақара 2/189)

يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْأَهِلَّةِ ۖ قُلْ هِيَ مَوَاقِيتُ لِلنَّاسِ وَالْحَجِّ ۗ وَلَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِهَا وَلَٰكِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقَىٰ ۗ وَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ أَبْوَابِهَا ۚ وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ

(Эй Муҳаммад!) Сендан ҳилоллар[231] ҳақида сўрашмоқда. Айт: “Улар инсонлар учун вақт ўлчовидир, ҳаж учун ҳам.” Уйларни орқа тарафидан киришингиз яхшилик эмас[232]. Лекин, яхшилик гуноҳлардан  сақланишдир. Уйларга эшикларидан киринглар. Аллоҳга нисбатан гуноҳлардан сақланингларки, шояд муроду мақсадга етсангиз.

(Бақара 2/190)

وَقَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يُقَاتِلُونَكُمْ وَلَا تَعْتَدُوا ۚ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ

Сизларга уруш очганларга қарши сизлар ҳам Аллоҳ йўлида урушинглар[233], (лекин) ҳаддан ошманглар[234]. Чунки, Аллоҳ ҳаддан ошувчиларни яхши кўрмайди.

(Бақара 2/191)

وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَأَخْرِجُوهُمْ مِنْ حَيْثُ أَخْرَجُوكُمْ ۚ وَالْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ ۚ وَلَا تُقَاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ حَتَّىٰ يُقَاتِلُوكُمْ فِيهِ ۖ فَإِنْ قَاتَلُوكُمْ فَاقْتُلُوهُمْ ۗ كَذَٰلِكَ جَزَاءُ الْكَافِرِينَ

)Жангда( уларни ушлаган жойингизда ўлдиринглар. Сизларни чиқарган ердан уларни ҳам чиқариб юборинглар. Бу фитна (Уруш чиқариш фитнаси)[235] одам ўлдиришдан ҳам оғир бир гуноҳ. Сизларга қарши уруш бошламагунча Масжиди Ҳаром ёнида улар билан урушманглар. Агар сизга уруш очсалар, шунда уларни ўлдиринглар. Ундай кофирлани жазоси шу.

(Бақара 2/192)

فَإِنِ انْتَهَوْا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ

Агар воз кечсалар[236] (уларга тегманг). Чунки  Аллоҳ кечирувчидир, эзгулик ва неъмат улашувчидир.

(Бақара 2/193)

وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّىٰ لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ وَيَكُونَ الدِّينُ لِلَّهِ ۖ فَإِنِ انْتَهَوْا فَلَا عُدْوَانَ إِلَّا عَلَى الظَّالِمِينَ

Урушга сабаб бўлган фитна (диний таъзиқ) йўқ бўлиб, Аллоҳнинг динидаги тартиб ўрнатилгунга[237] қадар, сизларга уруш очганларга қарши сизлар ҳам урушинглар. Агар қилмишларига чек қўйсалар, зулм (ҳақсизлик) қиладиганлардан бошқаларга душманлик қилинмайди[238].

(Бақара 2/194)

الشَّهْرُ الْحَرَامُ بِالشَّهْرِ الْحَرَامِ وَالْحُرُمَاتُ قِصَاصٌ ۚ فَمَنِ اعْتَدَىٰ عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدَىٰ عَلَيْكُمْ ۚ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ

Ҳаром ойга[239] риоя қилиш – ҳаром ойни ҳурмат қилганларга ишлатилади. Бундай тақиқларга риоя қилиш икки тарафламадир[240]. (Бунга кўра) ким сизларга ҳужум қилса, уларга ҳам худди сизга ҳужум қилганидек ҳужум қилинглар. Аллоҳга нисбатан гуноҳ қилишдан сақланинглар. Билингларки, Аллоҳ гуноҳлардан сақланувчилар билан биргадир.

(Бақара 2/195)

وَأَنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلَا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ ۛ وَأَحْسِنُوا ۛ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ

Аллоҳ йўлида сарф-харажат қилинглар, (бахиллик қилиб) ўз қўлларингиз билан ўзингизни ҳалокатга ташламанглар[241]. Чиройли иш қилинглар[242]. Аллоҳ, чиройли иш қилувчиларни яхши кўради[243].

(Бақара 2/196)

وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ ۚ فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ ۖ وَلَا تَحْلِقُوا رُءُوسَكُمْ حَتَّىٰ يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ ۚ فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ بِهِ أَذًى مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيَامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ ۚ فَإِذَا أَمِنْتُمْ فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ ۚ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَسَبْعَةٍ إِذَا رَجَعْتُمْ ۗ تِلْكَ عَشَرَةٌ كَامِلَةٌ ۗ ذَٰلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ ۚ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ

Ҳаж ва умрани Аллоҳ учун тўлиқ адо этинг[244]. Агар тўсқинликка учрасанглар, ўзингизга осон бўлган бир ҳайвон кесинглар. Ҳажда кесиш учун келтирилган қурбонлик ҳайвони[245] жойига етиб бормагунча сочингизни олманглар. Орангиздан бирон киши бемор бўлиб, ёки бошида бирон-бир азият бўлиб соч олдирса, фидя тариқасида ё рўза тутиши, ёки садақа бериши, ёхуд қурбонлик кесиши керак. Хотиржам   бўлганингизда, ким Ҳаж вақтигача умрадан фойдаланиб қолган бўлса, у ўзига осон бўлган бир қурбонлик ҳайвони кесади. Топа олмаганлар, ҳаж мавсумида уч кун ва қайтган вақтларингизда етти кун – жами бўлиб ўн кун тўлиқ рўза тутсин. Бу ҳукм оиласи Масжиди Ҳаромни ён-атрофида яшамагайдиганлар учун. Аллоҳга нисбатан гуноҳ қилишдан сақланинглар. Билиб қўйинглар, Аллоҳнинг жазоси (қилинган жиноят билан) чамбарчас боғлиқдир.

(Бақара 2/197)

الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُومَاتٌ ۚ فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ فَلَا رَفَثَ وَلَا فُسُوقَ وَلَا جِدَالَ فِي الْحَجِّ ۗ وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ يَعْلَمْهُ اللَّهُ ۗ وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَىٰ ۚ وَاتَّقُونِ يَا أُولِي الْأَلْبَابِ

Ҳаж (ойлари) маълум ойлардадир[246]. Ким у ойларда ҳажни фарз қилса (ният қилиб эҳромга кирса), ҳаж асносида эр-хотинни бир-бири билан шаҳвоний сўз ва хатти-ҳаракатларига йўл қўйилмайди, ҳаж ибодатларидан ташқарига чиқилмайди[247] ва жанжал қилинмайди. Ҳар не яхшилик қилсангиз ҳам, Аллоҳ уни билиб туради. (Эҳромдалик вақт учун) озуқаларингизни олволинглар[248]. Шубҳасизки, ўзингизни (очликдан) сақлаб қоладиган миқдордаги озуқа – энг яхши озуқадир. Эй ақлу виждони соф[249] кимсалар, Менга нисбатан гуноҳ қилишдан сақланинглар.

(Бақара 2/198)

لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ ۚ فَإِذَا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفَاتٍ فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ ۖ وَاذْكُرُوهُ كَمَا هَدَاكُمْ وَإِنْ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الضَّالِّينَ

(Ҳаж ойларида) Роббингиздан фазл (тижорат ва ризқ[250]) талаб қилишингизда сизларга гуноҳ йўқ. Арафотдан селдек оққан вақтингизда Машъари Ҳаром ёнида (Муздалифада) Аллоҳни зикр қилинглар (намоз ўқинглар). У сизларга қандай ўргаткан бўлса, Уни ана шундай зикр қилинглар[251]. Тўғриси, бундан аввал (ҳаж ибодатларида) хато қилувчилардан эдингиз.

(Бақара 2/199)

ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاسُ وَاسْتَغْفِرُوا اللَّهَ ۚ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ

Кейин инсонлар селдек оққан ердан оқиб тушинглар. Аллоҳдан кечирим сўранглар. Шубҳасизки, Аллоҳ кечирувчидир, эзгулик ва неъмат улашувчидир[252].

(Бақара 2/200)

فَإِذَا قَضَيْتُمْ مَنَاسِكَكُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آبَاءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْرًا ۗ فَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا وَمَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلَاقٍ

Ҳаж ибодатларингизни адо қилар экансиз, ота-боболарингиздан ёдда қолгандек, балки ундан-да кучлироқ (дуолар) билан Аллоҳни ёд этинглар. Инсонлардан кимдир: “Эй Роббимиз! (Нима берсанг ҳам) бизга шу дунёда бер!”,- дейди. Уни охиратда оладиган насибаси йўқ.

(Бақара 2/201)

وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ

Яна кимдир шундай дейди: “Эй Роббимиз! Бизга бу дунёда ҳам яхшилик/гўзаллик бер, охиратда ҳам яхшилик/гўзаллик бер. Бизни ўша оташ азобидан сақла!”

(Бақара 2/202)

أُولَٰئِكَ لَهُمْ نَصِيبٌ مِمَّا كَسَبُوا ۚ وَاللَّهُ سَرِيعُ الْحِسَابِ

(Хоҳ дунё сўрасин, хоҳ охират сўрасин) Ўшаларнинг ҳар бирига ўз саъй-ҳаракатларидан насиба берилади[253]. Аллоҳ ҳисоб-китобини тез олувчидир.

(Бақара 2/203)

وَاذْكُرُوا اللَّهَ فِي أَيَّامٍ مَعْدُودَاتٍ ۚ فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ ۚ لِمَنِ اتَّقَىٰ ۗ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ

Саноқли кунларда (қурбон байрами кунларида) ҳам Аллоҳни ёд этинглар[254]. Кимки шошилиб икки кунда қайтса, унга гуноҳ йўқ. Кечикиб (яна бир кун) қолиб кетса ҳам гуноҳ йўқ. Бу (рухсат) – (ҳаж тақиқларидан) сақланувчилар учун. Аллоҳга нисбатан (ҳар доим ҳам) гуноҳлардан сақланинглар[255]. Билиб қўйинглар, Уни ҳузурига аниқ тўпланасизлар.

(Бақара 2/204)

وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَيُشْهِدُ اللَّهَ عَلَىٰ مَا فِي قَلْبِهِ وَهُوَ أَلَدُّ الْخِصَامِ

Шундай инсонлар борки, уни дунё ҳаёти ҳақидаги гапи сени ҳайратлантириб қўяди. Ичидаги нарсага Аллоҳни гувоҳ қилади-ю, аслида у энг ашаддий душман.

(Бақара 2/205)

وَإِذَا تَوَلَّىٰ سَعَىٰ فِي الْأَرْضِ لِيُفْسِدَ فِيهَا وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ ۗ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْفَسَادَ

Агар у амалдор бўлиб қолса, ер юзидаги тартибни бузишга – деҳқончилик маҳсулотини нобуд[256] қилиш ва насл-насабни қуритишга уринади. Аллоҳ табиатни бузилишини яхши кўрмайди (хоҳламайди).

(Бақара 2/206)

وَإِذَا قِيلَ لَهُ اتَّقِ اللَّهَ أَخَذَتْهُ الْعِزَّةُ بِالْإِثْمِ ۚ فَحَسْبُهُ جَهَنَّمُ ۚ وَلَبِئْسَ الْمِهَادُ

Унга: “Аллоҳга нисбатан гуноҳ қилишдан сақлан!”- дейилганида, ғурури уни гуноҳга етаклайди.[257] Унга жаҳаннам бас келади! У қандай ҳам ёмон жойлашув еридир.

(Бақара 2/207)

وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ ۗ وَاللَّهُ رَءُوفٌ بِالْعِبَادِ

Инсонлар орасида Аллоҳни розилигига эришиш учун жонини фидо қиладиганлари бор. Бундай қулларига Аллоҳ жуда меҳрибон.

(Бақара 2/208)

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ كَافَّةً وَلَا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ ۚ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ

Эй Аллоҳга ишониб суянганлар! (Аллоҳга) тўлиқ таслим бўлишга киришинг! Шайтон изларига эргашманг[258]. Чунки, у сизларга очиқдан очиқ душман.

(Бақара 2/209)

فَإِنْ زَلَلْتُمْ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْكُمُ الْبَيِّنَاتُ فَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ

Ҳар нарсани очиқлаб берувчи оятлар келганидан кейин ҳам (Аллоҳга тўлиқ таслим бўлишда) янглиш ишга қўл урсаларинг, билиб қўйинглар, Аллоҳ ҳар доим ғолибдир (азобига монеъ йўқ) ва тўғри қарор беради (ноҳақ азобламайди).

(Бақара 2/210)

هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمَامِ وَالْمَلَائِكَةُ وَقُضِيَ الْأَمْرُ ۚ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ

Улар (Аллоҳга тўлиқ таслим бўлмаганлар) Аллоҳ ва фаришталар уларга булут соялари остида келиб, ишларини ҳал этилиб якунланишини[259] кутяпдими? Зотан, бутун ишлар Аллоҳга қайтарилади.

(Бақара 2/211)

سَلْ بَنِي إِسْرَائِيلَ كَمْ آتَيْنَاهُم مِّنْ آيَةٍ بَيِّنَةٍ ۗ وَمَن يُبَدِّلْ نِعْمَةَ اللَّـهِ مِن بَعْدِ مَا جَاءَتْهُ فَإِنَّ اللَّـهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ

Исроил авлодига қанчалар очиқ оят-мўжизалар берганимизни уларни ўзидан бир сўрагин! Аллоҳни неъматига келганидан кейин, ким уни алмаштирса, билиб қўйсин, Аллоҳнинг жазоси (қилинган жиноят билан) чамбарчас боғлиқдир[260].

(Бақара 2/212)

زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا وَيَسْخَرُونَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا ۘ وَالَّذِينَ اتَّقَوْا فَوْقَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ۗ وَاللَّـهُ يَرْزُقُ مَن يَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ

Кофирларга дунё ҳаёти чиройли кўрсатилади, мўминларни камситиб эрмак қилишади. Аммо, гуноҳлардан сақланганлар қиёмат куни улардан юқори мартабада бўлади. Аллоҳ муносиб билган қулларига беҳисоб ризқ беради.

(Бақара 2/213)

كَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً فَبَعَثَ اللَّـهُ النَّبِيِّينَ مُبَشِّرِينَ وَمُنذِرِينَ وَأَنزَلَ مَعَهُمُ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ لِيَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ فِيمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ ۚ وَمَا اخْتَلَفَ فِيهِ إِلَّا الَّذِينَ أُوتُوهُ مِن بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَاتُ بَغْيًا بَيْنَهُمْ ۖ فَهَدَى اللَّـهُ الَّذِينَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِهِ ۗ وَاللَّـهُ يَهْدِي مَن يَشَاءُ إِلَىٰ صِرَاطٍ مُّسْتَقِيمٍ

Инсонлар бир уммат (бир миллат) эди. Кейин, Аллоҳ хушхабар етказадиган ва огоҳлантирадиган набийлар юборди. Ўзаро ихтилофга тушган нарсаларида инсонлар орасида ҳукм қилсин деб, набийларга – ҳақиқат тўла китоб ҳам туширди[261]. Китоб берилганлар ўзларига очиқ-ойдин оятлар келганидан кейингина, ўрталаридаги ҳасад туфайли китоб ҳақида ихтилоф қилишди[262]. Сўнг, улар ихтилоф қилган ҳақиқат масаласида – (китобга) ишониб-суянганларни Аллоҳ Ўз изни билан ҳидоятга муваффақ қилди. Керакли ишни қилган кишини Аллоҳ ҳидоятга муваффақ қилади.

(Бақара 2/214)

أَمْ حَسِبْتُمْ أَن تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَأْتِكُم مَّثَلُ الَّذِينَ خَلَوْا مِن قَبْلِكُم ۖ مَّسَّتْهُمُ الْبَأْسَاءُ وَالضَّرَّاءُ وَزُلْزِلُوا حَتَّىٰ يَقُولَ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ مَتَىٰ نَصْرُ اللَّـهِ ۗ أَلَا إِنَّ نَصْرَ اللَّـهِ قَرِيبٌ

Сиздан аввал ўтганларда юз берган нарсанинг ўхшаши сизга ҳам келмай туриб, жаннатга кира оламиз деб ўйлаганмидингиз? Қаттиқ босим ва қийинчиликлар уларни қамраб олган, натижада шундай эланган эдиларки, ҳатто, Аллоҳнинг Элчиси ҳам, ёнидаги мўминлар ҳам: “Аллоҳнинг ёрдами қачон ўзи?”,- деб юборган[263]. Билингларки, Аллоҳнинг ёрдами яқин[264].

(Бақара 2/215)

يَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنفِقُونَ ۖ قُلْ مَا أَنفَقْتُم مِّنْ خَيْرٍ فَلِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ وَالْيَتَامَىٰ وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ ۗ وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّـهَ بِهِ عَلِيمٌ

Сендан (Алоҳ йўлида) нима сарфлаш ҳақида сўрашмоқда. Айт: “Сарфлаган ҳар не яхши нарсангиз – ота-она, яқин қариндошлар, етимлар, чорасизлар ва йўловчиларга (бўлсин)[265]. Ҳар не яхшилик қилсангиз ҳам, Аллоҳ уни билиб туради.”

(Бақара 2/216)

كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتَالُ وَهُوَ كُرْهٌ لَّكُمْ ۖ وَعَسَىٰ أَن تَكْرَهُوا شَيْئًا وَهُوَ خَيْرٌ لَّكُمْ ۖ وَعَسَىٰ أَن تُحِبُّوا شَيْئًا وَهُوَ شَرٌّ لَّكُمْ ۗ وَاللَّـهُ يَعْلَمُ وَأَنتُمْ لَا تَعْلَمُونَ

Сизларга ёқмаса-да, (душманга қарши[266]) урушиш сизларга фарз қилиб ёзилди. Ёқтирмаган нарсангиз фойдангизга бўлиши мумкин. Ёқтирган нарсангиз эса, зиёнингизга бўлиши ҳам мумкин. (Ниманинг оқибати яхши ёки ёмон бўлишини) Аллоҳ билади, сизлар билмайсиз.

(Бақара 2/217)

يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ قِتَالٍ فِيهِ ۖ قُلْ قِتَالٌ فِيهِ كَبِيرٌ ۖ وَصَدٌّ عَن سَبِيلِ اللَّـهِ وَكُفْرٌ بِهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَإِخْرَاجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَكْبَرُ عِندَ اللَّـهِ ۚ وَالْفِتْنَةُ أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ ۗ وَلَا يَزَالُونَ يُقَاتِلُونَكُمْ حَتَّىٰ يَرُدُّوكُمْ عَن دِينِكُمْ إِنِ اسْتَطَاعُوا ۚ وَمَن يَرْتَدِدْ مِنكُمْ عَن دِينِهِ فَيَمُتْ وَهُوَ كَافِرٌ فَأُولَـٰئِكَ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ ۖ وَأُولَـٰئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ ۖ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ

Сендан ҳаром ойларда[267] жанг қилиш ҳақида сўрашмоқда. “У ойда уруш қилиш катта гуноҳ. Лекин, инсонларни Аллоҳнинг йўлидан тўсиш, у йўлни ва Масжиди Ҳаромни муқаддаслигини тан олмаслик ва аҳолисини у ердан (Маккадан) чиқариб юбориш эса, Аллоҳ наздида янада катта гуноҳ. Ўша фитна[268] (уруш фитнаси) одам ўлдиришдан ҳам баттар”,- де. Агар уларни кучи етса динингиздан қайтаргунча сиз билан урушаверади. Сизлардан кимки динидан қайтиб кофир бўлиб ўлса, ана уларнинг қилган амаллари дунёда ҳам охиратда ҳам пуч (бекор) бўлиб кетади. Ундай кимсалар жаҳаннам аҳолисидир, улар у ерда ўлимсиз ҳолда қолади.

(Бақара 2/218)

إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَاجَرُوا وَجَاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّـهِ أُولَـٰئِكَ يَرْجُونَ رَحْمَتَ اللَّـهِ ۚ وَاللَّـهُ غَفُورٌ رَّحِيمٌ

Аллоҳга ишониб суяниб, (имонини ва жонини сақлаб қолиш учун) кўчиб кетганлар ва Аллоҳ йўлида қўлидан келганча фидоийлик[269] қилганлар – Аллоҳнинг раҳматини умид қилаётганлар ўшалардир. Аллоҳ жуда кечиримлидир, эзгулик ва неъмат улашувчидир.

(Бақара 2/219)

يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ ۖ قُلْ فِيهِمَا إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ وَإِثْمُهُمَا أَكْبَرُ مِن نَّفْعِهِمَا ۗ وَيَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ ۗ كَذَٰلِكَ يُبَيِّنُ اللَّـهُ لَكُمُ الْآيَاتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ

Улар сендан сарҳуш қилувчи (ақлни тўсувчи) модда[270] ва қимор ҳақида сўрашмоқда. “У иккаласида инсонлар учун катта зарар[271] ва баъзи манфаатлар ҳам бор. Лекин, у иккисини манфаатидан кўра зарари кўп[272]”,- де. Сендан (Аллоҳ йўлида) нимани сарфлашни сўрашмоқда. “Эҳтиёждан ортганини[273]”,- де. Фикр юритарсизлар деб, сизларга Аллоҳ оятларини мана шундай тушунтириб беряпти.

(Бақара 2/220)

فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ ۗ وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْيَتَامَىٰ ۖ قُلْ إِصْلَاحٌ لَّهُمْ خَيْرٌ ۖ وَإِن تُخَالِطُوهُمْ فَإِخْوَانُكُمْ ۚ وَاللَّـهُ يَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ ۚ وَلَوْ شَاءَ اللَّـهُ لَأَعْنَتَكُمْ ۚ إِنَّ اللَّـهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ

(Булар) Дунёга ҳам охиратга ҳам тегишли. Сендан етимлар ҳақида ҳам сўрашяпти. “Уларни аҳволини тузатиб қўйиш яхши иш. Агар (ҳимоянгизга олиб) улар билан бирга яшасангиз, билингки, улар (фарзанд эмас, фақатгина) ака-укаларингиз[274] бўлади”,- де. Ким бузғунчи-ю ким тузатувчи эканини Аллоҳ (жуда яхши) билади. Агар Аллоҳ бошқача иш тутганда эди, сизларни қийин аҳволга солиб қўйган бўларди.[275] Аллоҳ доимо устун ва ғолибдир, тўғри қарор берувчидир.

(Бақара 2/221)

وَلَا تَنكِحُوا الْمُشْرِكَاتِ حَتَّىٰ يُؤْمِنَّ ۚ وَلَأَمَةٌ مُّؤْمِنَةٌ خَيْرٌ مِّن مُّشْرِكَةٍ وَلَوْ أَعْجَبَتْكُمْ ۗ وَلَا تُنكِحُوا الْمُشْرِكِينَ حَتَّىٰ يُؤْمِنُوا ۚ وَلَعَبْدٌ مُّؤْمِنٌ خَيْرٌ مِّن مُّشْرِكٍ وَلَوْ أَعْجَبَكُمْ ۗ أُولَـٰئِكَ يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ ۖ وَاللَّـهُ يَدْعُو إِلَى الْجَنَّةِ وَالْمَغْفِرَةِ بِإِذْنِهِ ۖ وَيُبَيِّنُ آيَاتِهِ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ

Бошқаларни Аллоҳ билан ўзини орасига қўювчи (мушрика) аёлларга, токи Аллоҳга ҳақиқий маънода ишониб-суянмагунга қадар уйланманглар. Имонли асира аёл мушрика аёлдан яхшироқдир, агар-чи сизларни ҳайратлантириб қўйса ҳам. Бошқаларни Аллоҳ билан ўзини орасига қўювчи (мушрик) эркакларга, токи Аллоҳга ҳақиқий маънода ишониб-суянмагунга қадар, уларга қиз берманглар. Имонли асир[276] эркак мушрикдан албатта яхшироқ, агар-чи у сизларни ҳайратлантириб қўйса ҳам[277]. Ундай кимаслар сизларни оташга чақиради. Аллоҳ эса[278], Ўз изни билан Жаннатга ва гуноҳларни кечирилишига чақиради. Инсонлар ақлини ишлатиб ўйлансин деб, Аллоҳ оятларини мана шундай тушунтириб беради.

(Бақара 2/222)

وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْمَحِيضِ ۖ قُلْ هُوَ أَذًى فَاعْتَزِلُوا النِّسَاءَ فِي الْمَحِيضِ ۖ وَلَا تَقْرَبُوهُنَّ حَتَّىٰ يَطْهُرْنَ ۖ فَإِذَا تَطَهَّرْنَ فَأْتُوهُنَّ مِنْ حَيْثُ أَمَرَكُمُ اللَّـهُ ۚ إِنَّ اللَّـهَ يُحِبُّ التَّوَّابِينَ وَيُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِينَ

Сендан (ойлик ҳамда туғруқдан кейинги) одат вақти[279] ҳақида сўрашяпти. “У бир азият (руҳий ва жисмоний эзилиш)дир. Шу боис, одат вақтида аёлларингизни тинч қўйинглар (четда бўлинглар)[280], пок бўлмагунга қадар уларга қўшилманглар. (Қони тўхтаб) топ-тоза бўлиб олганида, уларга Аллоҳ буюрган  (фарзанд туғадиган) ердан[281] келинглар. Шубҳасизки, Аллоҳ тавбакоралрни яхши кўради, яхшилаб покланувчиларни ҳам яхши кўради”,- де.

(Бақара 2/223)

نِسَاؤُكُمْ حَرْثٌ لَّكُمْ فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّىٰ شِئْتُمْ ۖ وَقَدِّمُوا لِأَنفُسِكُمْ ۚ وَاتَّقُوا اللَّـهَ وَاعْلَمُوا أَنَّكُم مُّلَاقُوهُ ۗ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ

Аёлларингиз сизлар учун экинзордир. Экинзорингизга ўзингиз муносиб билган шаклда келаверинглар[282] ва ўзингизга олдиндан тайёргарлик кўринглар[283]. Аллоҳга нисбатан гуноҳ қилишдан сақланинглар ва Унга йўлиқишингизни билиб қўйинглар. (Эй Муҳаммад!) Мўминларга буни хушхабарини етказ.

(Бақара 2/224)

وَلَا تَجْعَلُوا اللَّـهَ عُرْضَةً لِّأَيْمَانِكُمْ أَن تَبَرُّوا وَتَتَّقُوا وَتُصْلِحُوا بَيْنَ النَّاسِ ۗ وَاللَّـهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ

Ичган қасамингизни деб, яхшилик қилишингизга, гуноҳлардан сақланишингизга ва инсонларни яраштириб қўйишингизга Аллоҳни монеъ қилиб олманглар[284], Аллоҳ ҳар нарсани эшитади ва билади.

(Бақара 2/225)

لَّا يُؤَاخِذُكُمُ اللَّـهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمَانِكُمْ وَلَـٰكِن يُؤَاخِذُكُم بِمَا كَسَبَتْ قُلُوبُكُمْ ۗ وَاللَّـهُ غَفُورٌ حَلِيمٌ

Эътиборсизлик билан ичган қасамингиз учун Аллоҳ сизларни жавобгар қилмайди, балки, кўнгилдан ният қилиб ичган қасамингизга жавобгар қилади. Аллоҳ жуда кечиримлидир, юмшоқ муомала қилувчидир.

(Бақара 2/226)

لِّلَّذِينَ يُؤْلُونَ مِن نِّسَائِهِمْ تَرَبُّصُ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ ۖ فَإِن فَاءُوا فَإِنَّ اللَّـهَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ

Аёлларидан узоқ қолишга қарор берган эрлар, аёлидан фақат тўрт ой узоқ қолиши мумкин[285]. Агар (тўрт ой ичида аёлига) қайтса (қайтди), Аллоҳ жуда кечирувчидир, эзгулик ва неъмат улашувчидир.

(Бақара 2/227)

وَإِنْ عَزَمُوا الطَّلَاقَ فَإِنَّ اللَّـهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ

Агар (аёлига қайтмасдан) ажрашишга қарор берсалар[286], Аллоҳ (эрни қарорини) эшитиб туради, билиб туради.

(Бақара 2/228)

وَالْمُطَلَّقَاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنفُسِهِنَّ ثَلَاثَةَ قُرُوءٍ ۚ وَلَا يَحِلُّ لَهُنَّ أَن يَكْتُمْنَ مَا خَلَقَ اللَّـهُ فِي أَرْحَامِهِنَّ إِن كُنَّ يُؤْمِنَّ بِاللَّـهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ ۚ وَبُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ فِي ذَٰلِكَ إِنْ أَرَادُوا إِصْلَاحًا ۚ وَلَهُنَّ مِثْلُ الَّذِي عَلَيْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ ۚ وَلِلرِّجَالِ عَلَيْهِنَّ دَرَجَةٌ ۗ وَاللَّـهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ

Эри тарафидан талоқ қилинган (ажрашган) аёллар ўзи уч қуръ[287] (уч поклик муддатини) кутади. Аллоҳга ва охират кунига ишонган бўлсалар, бачадонларидаги Аллоҳ яратган (бола ёки ҳайз)ни яшириши уларга ҳалол бўлмайди[288]. Агар орани тузатишни (ярашишни) хоҳласалар, эрлари  шу муддат ичида уларга қайтишга ҳақлидир[289]. Маъруфга (Қуръон мезонига) кўра аёлларни эрларидаги ҳаққи эркакларнинг аёлларидаги ҳаққи билан тенг. Эрларни (ажрашиш масаласида) аёлларга нисбатан бир поғона фарқи бор. Аллоҳ доимо кучлик ва ғолибдир, тўғри қарор берувчидир.

(Бақара 2/229)

الطَّلَاقُ مَرَّتَانِ ۖ فَإِمْسَاكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسَانٍ ۗ وَلَا يَحِلُّ لَكُمْ أَن تَأْخُذُوا مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ شَيْئًا إِلَّا أَن يَخَافَا أَلَّا يُقِيمَا حُدُودَ اللَّـهِ ۖ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا يُقِيمَا حُدُودَ اللَّـهِ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ ۗ تِلْكَ حُدُودُ اللَّـهِ فَلَا تَعْتَدُوهَا ۚ وَمَن يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّـهِ فَأُولَـٰئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ

Ўша (аёлига қайтиш ҳуқуқи берилган) талоқ икки мартадир[290]. Ҳар биридан кейин эр аёлини ё яхшилик билан (Қуръон мезонига кўра) ушлаб қолиши керак, ёки чиройли ҳолатда ажрашиши керак. (Эй эрлар!) Тўй муносабати билан берган мол-мулкларингиздан ажрашиб кетиш асносида аёлингиздан бирон нарса қайтариб олишингиз сизларга ҳалол бўлмайди[291]. Агар (эр-хотин) иккиси ҳам Аллоҳнинг қарорларига риоя қилолмаслигидан қўрқса, унда майли. (Эй мўминлар!) Эр-хотинни иккиси ҳам Аллоҳнинг қарорларига риоя қилолмаслигидан қўрқсангиз, (никоҳни бузиш учун) эрига тўлов беришида ҳар иккаласига ҳам гуноҳ бўлмайди[292]. Булар – Аллоҳнинг (никоҳ ва талоққа оид) қарорларидир, уларни бузманглар. Ким Аллоҳнинг чегараларини бузса, ана ўшалар ҳақсизлик қилувчи золимлардир.

(Бақара 2/230)

فَإِن طَلَّقَهَا فَلَا تَحِلُّ لَهُ مِن بَعْدُ حَتَّىٰ تَنكِحَ زَوْجًا غَيْرَهُ ۗ فَإِن طَلَّقَهَا فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا أَن يَتَرَاجَعَا إِن ظَنَّا أَن يُقِيمَا حُدُودَ اللَّـهِ ۗ وَتِلْكَ حُدُودُ اللَّـهِ يُبَيِّنُهَا لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ

Агар аёлини (учинчи марта) талоқ қилса[293], ундан бошқа эрга тегиб чиқмагунча у аёл унга ҳалол бўлмайди. Агар у эри ҳам уни талоқ қилса, эр ҳам хотин ҳам Аллоҳнинг (оила ҳақидаги) қарорларига риоя қила олишларига ишончи комил бўлсагина, ана ўшанда бир-бирларига қайтишлари гуноҳ эмас. Булар Аллоҳнинг (оила ҳақидаги) қарорларидир. Аллоҳ буларни билимли бир (жамоа) ҳайъат учун очиқлаб беради[294].

(Бақара 2/231)

وَإِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ سَرِّحُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ ۚ وَلَا تُمْسِكُوهُنَّ ضِرَارًا لِّتَعْتَدُوا ۚ وَمَن يَفْعَلْ ذَٰلِكَ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ ۚ وَلَا تَتَّخِذُوا آيَاتِ اللَّـهِ هُزُوًا ۚ وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّـهِ عَلَيْكُمْ وَمَا أَنزَلَ عَلَيْكُم مِّنَ الْكِتَابِ وَالْحِكْمَةِ يَعِظُكُم بِهِ ۚ وَاتَّقُوا اللَّـهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّـهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ

Аёлларингизни талоқ қилганингизда, иддаси кутиш муддатлари ниҳоясига етганида, уларни яхшилик билан (Қуръон мезонига кўра) ушлаб қолинглар, ёки яхшилик билан (Қуръон мезонига кўра) ажрашинглар. Уларга зарар етказиб, ҳақларига тажовуз қилиш мақсадида ушлаб қолманглар[295]. Ким бундай илса, ўзига зулм (ёмонлик) қилади. Аллоҳнинг оятларига эътиборсизлик қилиб камситманглар. Аллоҳнинг сизга берган неъматини, ҳамда у билан ўгит берадиган қилиб берган Китоб ва Ҳикматини эсингиздан чиқарманглар. Аллоҳга нисбатан гуноҳ қилишдан сақланинглар. Билингларки, Аллоҳ ҳар нарсани билади.

(Бақара 2/232)

وَإِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلَا تَعْضُلُوهُنَّ أَن يَنكِحْنَ أَزْوَاجَهُنَّ إِذَا تَرَاضَوْا بَيْنَهُم بِالْمَعْرُوفِ ۗ ذَٰلِكَ يُوعَظُ بِهِ مَن كَانَ مِنكُمْ يُؤْمِنُ بِاللَّـهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ ۗ ذَٰلِكُمْ أَزْكَىٰ لَكُمْ وَأَطْهَرُ ۗ وَاللَّـهُ يَعْلَمُ وَأَنتُمْ لَا تَعْلَمُونَ

Аёлларингизни талоқ қилганингизда, уларни иддаси тўлганидан кейин, ўзаро маъруфга кўра келишиб,[296] (бўлажак) эрига тегишини қийинлаштирманг. Бу ораларингиздан Аллоҳга ва охират кунига ишонадиганларга қилинадиган ўгитдир. Сизларни (турмуш масалаларида) келиштирадиган ва поклайдиган (ҳукм) шу[297]. Аллоҳ билади, сизлар билмайсиз.

(Бақара 2/233)

وَالْوَالِدَاتُ يُرْضِعْنَ أَوْلَادَهُنَّ حَوْلَيْنِ كَامِلَيْنِ ۖ لِمَنْ أَرَادَ أَن يُتِمَّ الرَّضَاعَةَ ۚ وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ ۚ لَا تُكَلَّفُ نَفْسٌ إِلَّا وُسْعَهَا ۚ لَا تُضَارَّ وَالِدَةٌ بِوَلَدِهَا وَلَا مَوْلُودٌ لَّهُ بِوَلَدِهِ ۚ وَعَلَى الْوَارِثِ مِثْلُ ذَٰلِكَ ۗ فَإِنْ أَرَادَا فِصَالًا عَن تَرَاضٍ مِّنْهُمَا وَتَشَاوُرٍ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا ۗ وَإِنْ أَرَدتُّمْ أَن تَسْتَرْضِعُوا أَوْلَادَكُمْ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِذَا سَلَّمْتُم مَّا آتَيْتُم بِالْمَعْرُوفِ ۗ وَاتَّقُوا اللَّـهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّـهَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ

Оналар болаларини тўлиқ икки йил эмизади[298]. Бу (муддат) – тўлиқ эмизмоқчи бўлганлар учун. Оналарни маъруфга[299] кўра емоқ-ичмоғи ва кийим-кечаги фарзанднинг отасига юклатилган. Ҳеч кимга кучи етмайдиган нарса юклатилмайди. Она ўз фарзанди сабабли зиёнга учратилмасин. Ота ҳам ўз фарзанди сабабли зиёнга учратилмасин. Меросчининг масъулияти ҳам худди шундай[300]. Эр-хотин ўзаро розилиги ва келишувидан келиб чиқиб, фарзандини (икки йил тўлиқ эмизмасдан) сутдан чиқаришни хоҳласа, иккаласига ҳам гуноҳ бўлмайди. Агар берадиган нарсаларингизни маъруфга кўра топшириб, болаларингизни бола эмизувчиларга эмиздирмоқчи бўлсангиз, иккалангизга ҳам гуноҳ бўлмайди. Аллоҳга нисбатан гуноҳ қилишдан сақланинглар. Билингларки, Аллоҳ қилмишларингизни доим кўриб туради.

(Бақара 2/234)

وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا يَتَرَبَّصْنَ بِأَنفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا ۖ فَإِذَا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا فَعَلْنَ فِي أَنفُسِهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ ۗ وَاللَّـهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ

Орангиздан вафот этган эркакларнинг орқасида қолган аёллари ўз ҳолича тўрт ой ва ўн кун кутади. Иддалари ниҳойасига етиб, ўз ихтиёрлари билан маъруфга кўра бирон ишга қўл уришларида сизларга гуноҳ бўлмайди[301]. Аллоҳ қилмишларингиздан хабардордир.

(Бақара 2/235)

وَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا عَرَّضْتُم بِهِ مِنْ خِطْبَةِ النِّسَاءِ أَوْ أَكْنَنتُمْ فِي أَنفُسِكُمْ ۚ عَلِمَ اللَّـهُ أَنَّكُمْ سَتَذْكُرُونَهُنَّ وَلَـٰكِن لَّا تُوَاعِدُوهُنَّ سِرًّا إِلَّا أَن تَقُولُوا قَوْلًا مَّعْرُوفًا ۚ وَلَا تَعْزِمُوا عُقْدَةَ النِّكَاحِ حَتَّىٰ يَبْلُغَ الْكِتَابُ أَجَلَهُ ۚ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّـهَ يَعْلَمُ مَا فِي أَنفُسِكُمْ فَاحْذَرُوهُ ۚ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّـهَ غَفُورٌ حَلِيمٌ

Аёлларга уйланиш таклифингизни киноя қилиб айтишингизда, ёки уни ичингизда сақлашингизда гуноҳ йўқ. Келгусида уларни тилга олишингизни Аллоҳ билади. Улар билан яширинча ваъдалашманглар, фақатгина маъруфга мос гап гапиришингиз мумкин. (Бу китобда) битилган кутиш муддати тугамай туриб[302], никоҳ тузишга қарор бермай туринглар. Билиб қўйинг, Аллоҳ ичингиздагини ҳам билади; Аллоҳга  нисбатан гуноҳ қилишдан сақланинг. Билингки, Аллоҳ жуда кечиримлидир, юмшоқ муомала қилувчидир.

(Бақара 2/236)

لَّا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِن طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ مَا لَمْ تَمَسُّوهُنَّ أَوْ تَفْرِضُوا لَهُنَّ فَرِيضَةً ۚ وَمَتِّعُوهُنَّ عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَعَلَى الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ مَتَاعًا بِالْمَعْرُوفِ ۖ حَقًّا عَلَى الْمُحْسِنِينَ

Никоҳланиб унга тегмаган ва маҳрларини ҳам белгиламаган аёлларингизни талоқ қилсангиз, сизларга гуноҳ бўлмайди. Имкони бор ҳам имкони борича, қийин аҳволдаги ҳам борича уларга маъруфга мос равишда (мол-мулк бериб) манфаатлантирсин[303]. Бу – муҳсинлар[304] зиммасига юклатилган ҳақдир.

(Бақара 2/237)

وَإِن طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِن قَبْلِ أَن تَمَسُّوهُنَّ وَقَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِيضَةً فَنِصْفُ مَا فَرَضْتُمْ إِلَّا أَن يَعْفُونَ أَوْ يَعْفُوَ الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكَاحِ ۚ وَأَن تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْوَىٰ ۚ وَلَا تَنسَوُا الْفَضْلَ بَيْنَكُمْ ۚ إِنَّ اللَّـهَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ

Никоҳингизга олиб ҳануз қовушмаган, лекин маҳрларини белгилаб қўйган аёлларингизни талоқ қилсангиз, белгилаган маҳрингизни ярмини беришингиз керак. Аммо, аёллар ёки никоҳ тугуни қўлида бўлган эр[305] ўз ҳаққидан воз кечса ҳам бўлади. Эй эрлар! (Белгиланган маҳрни ҳаммасини бериб) ҳаққингизни кечиб юборишингиз[306] – тақво жиҳатидан сизга энг мосдир. Орангиздаги фарқни унутманглар[307]. Шубҳасизки, Аллоҳ қилмишингизни доим кўриб туради.

(Бақара 2/238)

حَافِظُوا عَلَى الصَّلَوَاتِ وَالصَّلَاةِ الْوُسْطَىٰ وَقُومُوا لِلَّـهِ قَانِتِينَ

Намозларни ва хусусан энг ўрта намозни[308] диққат-эътиборлик билан адо этинглар ва доимо Аллоҳга ич-ичингиздан бўйин эгадиган бўлинглар.

(Бақара 2/239)

فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجَالًا أَوْ رُكْبَانًا ۖ فَإِذَا أَمِنتُمْ فَاذْكُرُوا اللَّـهَ كَمَا عَلَّمَكُم مَّا لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ

Агар қўрқсангиз,[309] (намозларингизни) пиёда ёки улов устида кетаётиб (бўлса ҳам) ўқинглар. Хотиржам бўлганингизда, бу ҳақда билмаганингизни қандай ўргатган бўлса, Аллоҳни ўшандай зикр қилинглар (Оятларни ақлингизга жойлаштириш учун намоз ўқинглар)[310].

(Бақара 2/240)

وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا وَصِيَّةً لِّأَزْوَاجِهِم مَّتَاعًا إِلَى الْحَوْلِ غَيْرَ إِخْرَاجٍ ۚ فَإِنْ خَرَجْنَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِي مَا فَعَلْنَ فِي أَنفُسِهِنَّ مِن مَّعْرُوفٍ ۗ وَاللَّـهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ

Орангиздан вафот этиб, аёлларини ортда қолдирган эркакларнинг ўша аёлларини уйларидан чиқармасдан, бир йилгача моддий эҳтиёжини таъминлаб туришингиз сизларга юклатилган вазифадир[311]. Бунга қарамай, уйларидан чиқиб, ўзлари ҳақида маъруфга мос равишдаги ишларида сизларга ҳеч қандай гуноҳ йўқ[312].

(Бақара 2/241)

وَلِلْمُطَلَّقَاتِ مَتَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ ۖ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ

Эри тарафидан талоқ қилинган аёлларни ҳам маъруфга/Қуръон мезонига кўра[313] нафақа олиш ҳаққи бор. Бу – гуноҳлардан сақланувчиларга юклатилган (амалга ишириши керак бўлган) бир бурчдир.

(Бақара 2/242)

كَذَٰلِكَ يُبَيِّنُ اللَّـهُ لَكُمْ آيَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ

Аллоҳ оятларини сизларга мана шу шаклда баён қилиб бермоқдаки, шояд (турмуш масалаларида) ақл юрутарсизлар.

(Бақара 2/243)

أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ خَرَجُوا مِن دِيَارِهِمْ وَهُمْ أُلُوفٌ حَذَرَ الْمَوْتِ فَقَالَ لَهُمُ اللَّـهُ مُوتُوا ثُمَّ أَحْيَاهُمْ ۚ إِنَّ اللَّـهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلَـٰكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَشْكُرُونَ

Ўлимдан қўрқиб юртларидан чиқиб кетган шу мингларча инсонни кўз олдингга келтирмадингми? Уларга Аллоҳ: “Ўлинглар!”, деган, сўнг уларни тирилтирган[314]. Аллоҳ инсонларга ажр-мукофотни лойиғидан ҳам ортиқчасини беришга эга. Лекин, инсонларнинг кўпчилиги вазифасини адо қилмайди.

(Бақара2/244)

وَقَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّـهِ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّـهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ

Сизлар Аллоҳ йўлида жанг қилинглар[315]. Билингларки, Аллоҳ  эшитади, билади.

(Бақара 2/245)

مَّن ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّـهَ قَرْضًا حَسَنًا فَيُضَاعِفَهُ لَهُ أَضْعَافًا كَثِيرَةً ۚ وَاللَّـهُ يَقْبِضُ وَيَبْسُطُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ

Ким (Аллоҳ йўлида инфоқ қилиб) Аллоҳга гўзал қарз берса, Аллоҳ унга қат-қат қилиб орттириб беради. Аллоҳ (ризқни) тор қилиб ҳам қўяди, кенг қилиб ҳам қўяди. (Нима бўлганда ҳам) ҳаммангиз Уни ҳузурига қайтариласизлр.

(Бақара 2/246)

أَلَمْ تَرَ إِلَى الْمَلَإِ مِن بَنِي إِسْرَائِيلَ مِن بَعْدِ مُوسَىٰ إِذْ قَالُوا لِنَبِيٍّ لَّهُمُ ابْعَثْ لَنَا مَلِكًا نُّقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّـهِ ۖ قَالَ هَلْ عَسَيْتُمْ إِن كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتَالُ أَلَّا تُقَاتِلُوا ۖ قَالُوا وَمَا لَنَا أَلَّا نُقَاتِلَ فِي سَبِيلِ اللَّـهِ وَقَدْ أُخْرِجْنَا مِن دِيَارِنَا وَأَبْنَائِنَا ۖ فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتَالُ تَوَلَّوْا إِلَّا قَلِيلًا مِّنْهُمْ ۗ وَاللَّـهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ

Мусодан кейин (яшаган) Исроил авлодининг етакчиларини кўз олдингга келтирмадингми? Улар ўзларини набийсига/пайғамбарига: “Бизга бир бош қўмондон[316] тайинлаб берки, Аллоҳ йўлида жанг қилайлик!”,- деган. У набий уларга: “Уриш фарз қилинса-ю, уришмасаларинг-чи?”- дея жавоб берган. Улар: “Биз ватанимиздан ҳайдаб чиқарилган ва бола-чақаларимиздан ажратиб юборилган бўлсак, нима учун Аллоҳ йўлида уришмаймиз-а?” – дедилар. Лекин, уларга жанг фарз қилинганида, озгинасидан бошқа ҳаммаси юз ўгирди. Ўша золимларни Аллоҳ жуда яхши билади.

(Бақара 2/247)

وَقَالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ إِنَّ اللَّـهَ قَدْ بَعَثَ لَكُمْ طَالُوتَ مَلِكًا ۚ قَالُوا أَنَّىٰ يَكُونُ لَهُ الْمُلْكُ عَلَيْنَا وَنَحْنُ أَحَقُّ بِالْمُلْكِ مِنْهُ وَلَمْ يُؤْتَ سَعَةً مِّنَ الْمَالِ ۚ قَالَ إِنَّ اللَّـهَ اصْطَفَاهُ عَلَيْكُمْ وَزَادَهُ بَسْطَةً فِي الْعِلْمِ وَالْجِسْمِ ۖ وَاللَّـهُ يُؤْتِي مُلْكَهُ مَن يَشَاءُ ۚ وَاللَّـهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ

Уларга ўзларининг пайғамбари: “Аллоҳ сизларга Толутни бош қўмондон қилиб тайинлади”,- деди, улар эса: “Қандай қилиб у бизга бош қўмондон бўлади? Аслида бош қўмондон бўлишга ундан кўра биз лойиқроқмиз-ку, уни устига унга ортиқча мол-давлат ҳам берилмаган!”, дедилар. (Шунда): “Сизларга уни Аллоҳ танлади, унга илм ва бўйи баст томонлама зиёдалик ҳам берди. Аллоҳ бошқарув ваколатини (иқтидорини) Ўзи муносиб билган қулига беради”,- деди уларнинг пайғамбари. Аллоҳ чексиз имкониятга эгадир, ҳар нарсани билувчидир.

(Бақара 2/248)

وَقَالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ إِنَّ آيَةَ مُلْكِهِ أَن يَأْتِيَكُمُ التَّابُوتُ فِيهِ سَكِينَةٌ مِّن رَّبِّكُمْ وَبَقِيَّةٌ مِّمَّا تَرَكَ آلُ مُوسَىٰ وَآلُ هَارُونَ تَحْمِلُهُ الْمَلَائِكَةُ ۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَآيَةً لَّكُمْ إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ

“Сизларга сандиқни[317] келиши – унга бош қўмондонлик берилганининг нишонасидир. Уни ичида Раббингиз тарафидан сизларни хотиржам қиладиган нарса, ҳамда Мусо ва Ҳоруннинг оиласи қолдирган хотиралар бўлади ва уни фаришталар ташийди. Агар ишонсангиз, бунда сизлар учун ҳақиқий бир белги бор”, -деди уларнинг пайғамбари.

(Бақара 2/249)

فَلَمَّا فَصَلَ طَالُوتُ بِالْجُنُودِ قَالَ إِنَّ اللَّـهَ مُبْتَلِيكُم بِنَهَرٍ فَمَن شَرِبَ مِنْهُ فَلَيْسَ مِنِّي وَمَن لَّمْ يَطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنِّي إِلَّا مَنِ اغْتَرَفَ غُرْفَةً بِيَدِهِ ۚ فَشَرِبُوا مِنْهُ إِلَّا قَلِيلًا مِّنْهُمْ ۚ فَلَمَّا جَاوَزَهُ هُوَ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ قَالُوا لَا طَاقَةَ لَنَا الْيَوْمَ بِجَالُوتَ وَجُنُودِهِ ۚ قَالَ الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُم مُّلَاقُو اللَّـهِ كَم مِّن فِئَةٍ قَلِيلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً كَثِيرَةً بِإِذْنِ اللَّـهِ ۗ وَاللَّـهُ مَعَ الصَّابِرِينَ

Толут қўшинлари билан ҳаракатланиб қароргоҳидан айрилганда, уларга шундай деди: “Аллоҳ сизларни бир анҳор билан синайди, ундан ичган киши мендан эмас, ундан истеъмол қилмаган киши мендандир. Фақат қўли билан бир ҳовуч ичганлар бундан мустасно.” Аммо уларни озчилигидан ташқари ҳаммаси у анҳордан сув ичди. Толут ва уни ёнидаги мўминлар ундан кечиб ўтганида шундай дедилар: “Бугун Жолут ва унинг қўшинига қарши чиқишга бизни кучимиз етмайди!” Аллоҳга юзма-юз келишига ишонадиганлар эса: “Не-не кичик қўшинлар катта-катта қўшинлар устидан Аллоҳнинг изни билан ғалаба қозонган. Аллоҳ сабр-бардошли кишилар билан биргадир”,- дедилар.

(Бақара 2/250)

وَلَمَّا بَرَزُوا لِجَالُوتَ وَجُنُودِهِ قَالُوا رَبَّنَا أَفْرِغْ عَلَيْنَا صَبْرًا وَثَبِّتْ أَقْدَامَنَا وَانصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ

Жолут ва қўшинини қаршисига чиққанида шундай дуо қилишди: “Эй Раббимиз! Бизга сабр-бардошни тўлиқ бер! Мустаҳкам  туриб беришимизни насиб қил! Шу кофир қавмга қарши бизга ёрдам бер!”

(Бақара 2/251)

فَهَزَمُوهُمْ بِإِذْنِ اللَّهِ وَقَتَلَ دَاوُودُ جَالُوتَ وَآتَاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ وَالْحِكْمَةَ وَعَلَّمَهُ مِمَّا يَشَاءُ ۗ وَلَوْلَا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ الْأَرْضُ وَلَٰكِنَّ اللَّهَ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْعَالَمِينَ

Кейин Аллоҳни изни ила уларни тор-мор қилишди. (Ораларидаги) Довуд Жолутни ўлдирди. Аллоҳ Довудга ҳукмдорлик ва ҳикмат берди, унга кераклик ҳамма нарсани ўргатди. Агар Аллоҳ инсонларни баъзиси билан баъзисини тўсиб турмасайди, ердаги тартиб-интизом бузилиб кетган бўларди. Лекин, Аллоҳнинг фазли барча борлиқларга етади.

(Бақара 2/252)

تِلْكَ آيَاتُ اللَّهِ نَتْلُوهَا عَلَيْكَ بِالْحَقِّ ۚ وَإِنَّكَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ

Булар Аллоҳнинг оятлари. У уларни барча ҳақиқатларни ўз ичига оладиган бир шаклда сенга тартиблаб беряпти[318]. Шубҳасизки, сен (ҳам) Унинг элчиларидансан.

(Бақара 2/253)

تِلْكَ الرُّسُلُ فَضَّلْنَا بَعْضَهُمْ عَلَىٰ بَعْضٍ ۘ مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللَّهُ ۖ وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجَاتٍ ۚ وَآتَيْنَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّنَاتِ وَأَيَّدْنَاهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ ۗ وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلَ الَّذِينَ مِنْ بَعْدِهِمْ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَاتُ وَلَٰكِنِ اخْتَلَفُوا فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ وَمِنْهُمْ مَنْ كَفَرَ ۚ وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلُوا وَلَٰكِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ مَا يُرِيدُ

Бу элчилар – Аллоҳ улардан бирини бошқасидан фазилатда устун қилди, улардан бири билан гаплашди, бошқаларини эса (фарқли томондан) фазилатли қилди[319]. Марям ўғли Исога ҳам равшан далиллар берди ва унга Руҳул Қудус[320] билан кўмак берди. Агар Аллоҳ танлаш ихтиёрини (инсонларга топширмай) Ўзи қилсайди[321], улардан кейингилар ўша равшан далиллар келганидан кейин бир-бирини ўлдиролмасди. Лекин, (танлаш ихтиёри инсонларга берилди ва) улар ихтилоф қилиб, улар орасидан кимлардир оятларга ишониб-суянди, кимлардир тан олмади (кофир бўлди). Агар танлаш ишини Аллоҳ қилсайди, улар бир-бирини ўлдиролмасди,  лекин, Аллоҳ Ўзи хоҳлаган ишни (қонун-қоидани)[322] ишга солади.

(Бақара 2/254)

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْنَاكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لَا بَيْعٌ فِيهِ وَلَا خُلَّةٌ وَلَا شَفَاعَةٌ ۗ وَالْكَافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ

Эй Аллоҳга ишониб-суянганлар! Сизларга эриштирган нарсамиздан – олиш-бериш, дўст-биродарлик ва шафоат бўлмайдиган кун келишидан олдин – (Аллоҳ йўлида) сарфлаб олинглар[323]. (Буни тан олмайдиган) Кофирлар ҳақсизлик қилувчи золимлардир.

(Бақара 2/255)

اللَّهُ لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ ۚ لَا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلَا نَوْمٌ ۚ لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ ۗ مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ ۚ يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ ۖ وَلَا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ عِلْمِهِ إِلَّا بِمَا شَاءَ ۚ وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ ۖ وَلَا يَئُودُهُ حِفْظُهُمَا ۚ وَهُوَ الْعَلِيُّ الْعَظِيمُ

Аллоҳ Ундан бошқа илоҳ бўлмаган зотдир. Доим тирикдир, узлуксиз  Ўз ишини устидадир. Уни мудрок ҳам уйқу ҳам босмайди. Осмонлару ердаги ҳамма нарса[324] Уники. Уни ҳузурида Ундан рухсатсиз ким бировга шафоат/воситачи[325] бўла олади? У уларни олдидагини ҳам, ортидагини ҳам (айни вақтни ўзида) билади. Улар Аллоҳни илмидан Уни Ўзи изн берган миқдордан ташқари ҳеч қандай илмга эга бўлолмайди. Унинг ҳокимияти (таърифсиз ва чексиз қудрати ва илми[326]) осмонларни ҳам ерни ҳам ўз ичига олган. У иккаласини сақлаб туриш Унга оғир келмайди. У улуғдир, буюкдир.

(Бақара 2/256)

لَا إِكْرَاهَ فِي الدِّينِ ۖ قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ ۚ فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ وَيُؤْمِنْ بِاللَّهِ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَىٰ لَا انْفِصَامَ لَهَا ۗ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ

Динда зўрлаш йўқ[327]. Тўғри ва ҳақ нарса  билан хато ва сохта тушунчалар бир-биридан яхшигина ажралиб бўлди. Ким тоғутларни[328] тан олмасдан Аллоҳга ишониб-суянса, узилмас тутқични ушлаган бўлади. Аллоҳ ҳар нарсани эшитиб туради, билиб туради.

(Бақара 2/257)

اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ ۖ وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَوْلِيَاؤُهُمُ الطَّاغُوتُ يُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَى الظُّلُمَاتِ ۗ أُولَٰئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ ۖ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ

Ишониб-суянганларнинг энг яқини (валийси) Аллоҳдир[329]. У уларни зулматлардан (нодонлик, жаҳолат ва қолоқликдан) нурга (ҳақиқат, саодат ва эркинликка) чиқаради. Ҳақни тан олмайдиганларнинг энг яқин кишилари (валийлари) эса тоғутлардир[330]. Тоғутлар уларни нурдан чиқариб қоронғуликка зулматларга суқади. Ана шулар – жаҳаннам аҳолисидир. Улар у ерда ўлимсиз ҳолда қолади.

(Бақара 2/258)

أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِي حَاجَّ إِبْرَاهِيمَ فِي رَبِّهِ أَنْ آتَاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ إِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّيَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ قَالَ أَنَا أُحْيِي وَأُمِيتُ ۖ قَالَ إِبْرَاهِيمُ فَإِنَّ اللَّهَ يَأْتِي بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ فَأْتِ بِهَا مِنَ الْمَغْرِبِ فَبُهِتَ الَّذِي كَفَرَ ۗ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ

Аллоҳ Иброҳимга ҳукмдорлик бергани учун, Иброҳим билан унинг Робби ҳақида тортишган кишини кўз ўнгингга келтирмадингми? Иброҳим (унга): “Мени Роббим тирилтиради ҳам, ўлдиради ҳам”,- деганида, у: “Мен ҳам тирилтираман ва ўлдираман”,- деган. (Шунда) Иброҳим: “Аллоҳ қуёшни машриқдан чиқаради, қани сен уни мағрибдан чиқариб кўр-чи!”, деганида, ҳақни тан олмаган кофир тентираб қотиб қолди. Аллоҳ ҳақсизлик қилувчи жамиятни (зулмни ихтиёр қилган муддатча) тўғри йўлга йўлламайди.

(Бақара 2/259)

أَوْ كَالَّذِي مَرَّ عَلَىٰ قَرْيَةٍ وَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَىٰ عُرُوشِهَا قَالَ أَنَّىٰ يُحْيِي هَٰذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِهَا ۖ فَأَمَاتَهُ اللَّهُ مِائَةَ عَامٍ ثُمَّ بَعَثَهُ ۖ قَالَ كَمْ لَبِثْتَ ۖ قَالَ لَبِثْتُ يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ ۖ قَالَ بَلْ لَبِثْتَ مِائَةَ عَامٍ فَانْظُرْ إِلَىٰ طَعَامِكَ وَشَرَابِكَ لَمْ يَتَسَنَّهْ ۖ وَانْظُرْ إِلَىٰ حِمَارِكَ وَلِنَجْعَلَكَ آيَةً لِلنَّاسِ ۖ وَانْظُرْ إِلَى الْعِظَامِ كَيْفَ نُنْشِزُهَا ثُمَّ نَكْسُوهَا لَحْمًا ۚ فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ قَالَ أَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

Ёки, шу кишини ҳам кўз ўнгингга келтирмадингми? У[331] чўкиб томлари босиб қолган бир шаҳардан ўтиб: “Аллоҳ бу шаҳарни ўлганидан кейин қандай тирилтирар экан?”,- деди. Шунда Аллоҳ уни юз йилга ўлдирди, сўнг қайта тирилтириб: “Ўлик ҳолатингда қанча қолдинг?” – деб сўради. У: “Бир кун ёки бир кундан ҳам оз”, деди у. “Бундай эмас, балки сен юз йил қолдинг, емоқ-ичмоғингга қарагин, ўзгариб бузилмади. Эшагингга ҳам бир назар сол. Инсонларга далил қилиш учун сени шу аҳволга солдим. Эшакни суякларига қараб, Биз суякни ердан қандай қилиб қайтадан чиқариб қўйишимиз ва унга қандай қилиб эт қоплаб қўйишимизни кўриб тур!”,- деди Аллоҳ. Бу иш унга ошкор бўлганида, у шундай деди: “Аллоҳ ҳар нарсага аниқ бир ўлчов қўйишини мана ҳозир билиб турибман.”

(Бақара 2/260)

وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِي الْمَوْتَىٰ ۖ قَالَ أَوَلَمْ تُؤْمِنْ ۖ قَالَ بَلَىٰ وَلَٰكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي ۖ قَالَ فَخُذْ أَرْبَعَةً مِنَ الطَّيْرِ فَصُرْهُنَّ إِلَيْكَ ثُمَّ اجْعَلْ عَلَىٰ كُلِّ جَبَلٍ مِنْهُنَّ جُزْءًا ثُمَّ ادْعُهُنَّ يَأْتِينَكَ سَعْيًا ۚ وَاعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ

Ўз вақтида Иброҳим шундай деди: “Эй Раббим! Ўликларни қандай тирилтиришингни менга кўрсатгин.” “Ишонмадингми?”,- деди Аллоҳ. “Албатта ишондим, лекин кўнглим таскин топсин деб сўрагандим”,- деди Иброҳим. “Ундай бўлса, тўрт дона қуш тутиб, уларни ўзингга ўргат. Кейин уларни (кесиб) бир парчадан ҳар бир тоғни тепасига қўй. Кейин уларни чақир, бор кучи билан ёнингга келишади. Аллоҳ доимо ғолиб-устун эканини ва тўғри қарор беришини билиб қўй”,- деди Аллоҳ.

(Бақара 2/261)

مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنَابِلَ فِي كُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ ۗ وَاللَّهُ يُضَاعِفُ لِمَنْ يَشَاءُ ۗ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ

Мол-мулкларини Аллоҳ йўлида сарфлайдиганлар[332] тупроққа буғдой донини эккандай бўлади. У дон еттита бошоқ ундиради, бошоқларнинг ҳар бирида юзтадан дон бўлади. Керакли ишни қилганларга Аллоҳ бундан ҳам қат-қат қилиб орттириб беради. Аллоҳ чексиз имкониятга эгадир, ҳар нарсани билувчидир.

(Бақара 2/262)

الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ لَا يُتْبِعُونَ مَا أَنْفَقُوا مَنًّا وَلَا أَذًى ۙ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ

Мол-мулкларини Аллоҳ йўлида сарфлаб, орқасидан миннат қилмайдиган ва ранжитмайдиган кишиларга, Рабби ҳузурида оладиган ҳақ ва эвазлар бор; улар учун қўрқув ҳам йўқ, улар ғамгин ҳам бўлмайди.

(Бақара 2/263)

قَوْلٌ مَعْرُوفٌ وَمَغْفِرَةٌ خَيْرٌ مِنْ صَدَقَةٍ يَتْبَعُهَا أَذًى ۗ وَاللَّهُ غَنِيٌّ حَلِيمٌ

Чиройли гапириш ва хатони кечириш, ортидан ранжитиш ва озор келадиган садақадан яхшироқдир. Аллоҳ беҳожатдир, юмшоқ муомала қилувчидир.

(Бақара 2/264)

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُبْطِلُوا صَدَقَاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالْأَذَىٰ كَالَّذِي يُنْفِقُ مَالَهُ رِئَاءَ النَّاسِ وَلَا يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ ۖ فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ صَفْوَانٍ عَلَيْهِ تُرَابٌ فَأَصَابَهُ وَابِلٌ فَتَرَكَهُ صَلْدًا ۖ لَا يَقْدِرُونَ عَلَىٰ شَيْءٍ مِمَّا كَسَبُوا ۗ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ

Эй Аллоҳга ишониб-суянганлар! Аллоҳга ва охират кунига ишонмаса ҳам, мол-давлатини инсонлар кўрсин деб сарфлайдиган кишига ўхшаб, сизлар ҳам қилган садақаларингизни миннат қилиш ва ранжитиш орқалик йўққа чиқариб юборманглар. Ундай кимсанинг аҳволи – устини тупроқ қоплаган катта тошга ўхшайди. Унга катта ёмғир ёғади-да, (унумсиз) силлиқ бўлиб қолади. Бундай кишилар қилган ишларидан ҳеч қандай натижа олмайди. Оятларни тан олмайдиган кофир жамиятни Аллоҳ тўғри йўлга йўлламайди.

(Бақара 2/265)

وَمَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ وَتَثْبِيتًا مِنْ أَنْفُسِهِمْ كَمَثَلِ جَنَّةٍ بِرَبْوَةٍ أَصَابَهَا وَابِلٌ فَآتَتْ أُكُلَهَا ضِعْفَيْنِ فَإِنْ لَمْ يُصِبْهَا وَابِلٌ فَطَلٌّ ۗ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ

Мол-давлатини Аллоҳнинг ризосига эришиш ҳамда ўзларини мустаҳкамлаш (имонларини зиёда қилиш) учун сарфлайдиганлар, юқори жойга жойлашган, кўп ёмғир ёқса икки баробар ҳосил берадиган боғнинг эгасига ўхшайди. Ёмғир ёғмаса ҳам,  тушган шабнам билан ҳосил бераверади. Аллоҳ қилмишларингизни доим кўриб туради.

(Бақара 2/266)

أَيَوَدُّ أَحَدُكُمْ أَنْ تَكُونَ لَهُ جَنَّةٌ مِنْ نَخِيلٍ وَأَعْنَابٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ لَهُ فِيهَا مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ وَأَصَابَهُ الْكِبَرُ وَلَهُ ذُرِّيَّةٌ ضُعَفَاءُ فَأَصَابَهَا إِعْصَارٌ فِيهِ نَارٌ فَاحْتَرَقَتْ ۗ كَذَٰلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآيَاتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ

Сизлардан бирортангизни ичидан ариқлари оқиб турадиган, унда турли мевалари бор хурмо ва узум боғи бўла туриб, ўзи қариб қолган, фарзандлари эса заиф (қарамоққа муҳтож) бўлган чоғида боғига куйдирувчи бир бўрон келиб, боғи куйиб кетишини хоҳлармиди?! Аллоҳ сизларга (нафақа ҳақидаги) оятларини мана шундай очиқлаб бермоқда, тафаккур қиларсизлар[333]!

(Бақара 2/267)

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا كَسَبْتُمْ وَمِمَّا أَخْرَجْنَا لَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ ۖ وَلَا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ وَلَسْتُمْ بِآخِذِيهِ إِلَّا أَنْ تُغْمِضُوا فِيهِ ۚ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ حَمِيدٌ

Эй Аллоҳга ишониб-суянганлар! Касб қилиб топган мол-мулкларингизни покизаларидан (ёқимлиги)дан ва сизларга ердан чиқариб берган нарсаларимиздан (Аллоҳ йўлида) сарфлаб туринглар[334]. (Агар ўша нарса ўзингизга берилса) сиз уни кўз юммасдан олмайдиган ёмон (нопок) нарсалардан сарфлашга уринманглар. Аллоҳ беҳожат эканини, ҳар ишини чиройли ва бенуқсон қилишини билиб қўйинглар.

(Бақара 2/268)

الشَّيْطَانُ يَعِدُكُمُ الْفَقْرَ وَيَأْمُرُكُمْ بِالْفَحْشَاءِ ۖ وَاللَّهُ يَعِدُكُمْ مَغْفِرَةً مِنْهُ وَفَضْلًا ۗ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ

Шайтон сизларни камбағалликдан қўрқитиб, қабиҳ ишга буюради[335]. Аллоҳ эса, сизларга Ўзининг мағфиратини ва фазлини ваъда қилади. Аллоҳ чексиз имкониятга эгадир, билиб турувчидир.

(Бақара 2/269)

يُؤْتِي الْحِكْمَةَ مَنْ يَشَاءُ ۚ وَمَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْرًا كَثِيرًا ۗ وَمَا يَذَّكَّرُ إِلَّا أُولُو الْأَلْبَابِ

Керакли ишни қилган кишига беради[336] (Аллоҳ) ҳикмат беради. Кимга ҳикмат берилса, унга кўплаб яхшиликлар берилган бўлади. Ақлу виждони соф бўлганларгина[337] (ҳикматга) эришмоқчи бўладилар.

(Бақара 2/270)

وَمَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ نَفَقَةٍ أَوْ نَذَرْتُمْ مِنْ نَذْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُهُ ۗ وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصَارٍ

(Аллоҳ йўлидаги) Ҳар қандай сарф-ҳаражатингиз ёки ҳар турли назрингизни[338] Аллоҳ билади. (На инфоқ ва на назр қилмайдиган) золимларни ёрдамчиси бўлмайди.

(Бақара 2/271)

إِنْ تُبْدُوا الصَّدَقَاتِ فَنِعِمَّا هِيَ ۖ وَإِنْ تُخْفُوهَا وَتُؤْتُوهَا الْفُقَرَاءَ فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ ۚ وَيُكَفِّرُ عَنْكُمْ مِنْ سَيِّئَاتِكُمْ ۗ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ

Садақа (тўловларингизни)[339] очиқча берсангиз жуда яхши. Аммо, камбағалларга бераётиб яширинча беришингиз ундан ҳам яхши, у бир қанча ёмонликларингизга каффорат бўлади. Аллоҳ қилмишларингиздан хабардордир.

(Баара 2/272)

لَيْسَ عَلَيْكَ هُدَاهُمْ وَلَٰكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ ۗ وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَلِأَنْفُسِكُمْ ۚ وَمَا تُنْفِقُونَ إِلَّا ابْتِغَاءَ وَجْهِ اللَّهِ ۚ وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ وَأَنْتُمْ لَا تُظْلَمُونَ

Уларни (инсонларни) тўғри йўлга келтириш (ҳидоятга муваффақ қилиш) сени вазифанг эмас. Керакли ишни қилган кишини Аллоҳни Ўзи тўғри йўлга келтиради. Қилган яхши сарф-харажатингиз ўзингизга фойда бўлади. Сарф-харажатни фақат Аллоҳ учун қилишингиз керак. Яхши сарф-ҳаражатингизни мукофоти сизларга тўлиқ қилиб берилади[340], сизларга ҳақсизлик қилинмайди.

(Бақара 2/273)

لِلْفُقَرَاءِ الَّذِينَ أُحْصِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ لَا يَسْتَطِيعُونَ ضَرْبًا فِي الْأَرْضِ يَحْسَبُهُمُ الْجَاهِلُ أَغْنِيَاءَ مِنَ التَّعَفُّفِ تَعْرِفُهُمْ بِسِيمَاهُمْ لَا يَسْأَلُونَ النَّاسَ إِلْحَافًا ۗ وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ

Аллоҳ йўлида хизмат қилишга боғланиб қолган муҳтожларга алоҳида сарф-харажат қилинглар. Улар (вақт ажратиб) ер юзида меҳнат қилиб пул тополмайдилар. Тортинчоқ бўлгани учун, аҳволидан хабарсиз бўлганлар уларни беҳожат (бой) деб ўйлайди. Уларни баъзи хусусиятларидан таниб оласан – улар инсонлардан ялиниб ҳеч нарса сўрамайди. Ҳар бир қилган яхши сарф-харажатингизни Аллоҳ билиб туради.

(Бақара 2/274)

الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ سِرًّا وَعَلَانِيَةً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ

Мол-мулкларини (Аллоҳ йўлида) кеча-ю кундуз, ошкора ва махфий ҳолатда сарфлайдиганларнинг ажр-мукофотлари Раббининг ҳузуридадир, уларга ҳеч қандай қўрқув йўқ, ғамгин ҳам бўлишмайди.

(Бақара 2/275)

الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبَا لَا يَقُومُونَ إِلَّا كَمَا يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ الْمَسِّ ۚ ذَٰلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبَا ۗ وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبَا ۚ فَمَنْ جَاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهَىٰ فَلَهُ مَا سَلَفَ وَأَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ ۖ وَمَنْ عَادَ فَأُولَٰئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ ۖ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ

Судхўрликни (қарз бериб ундан фойда) пулини ейдиганлар  – шайтон тегиб (алдаб) миясини айнитиб қўйган[341] одам каби турадилар. Сабаби – уларнинг: “Савдо-сотиқ ҳам судхўрлик билан бир хил” деган гапидир. Аллоҳ савдо-сотиқни ҳалол, судхўрликни эса ҳаром қилди. Кимга унинг ҳақиқий Эгасидан бир насиҳат келганида судхўрликни тўхтатса, олдиндан олганлари ўзига қолади ва уни иши Аллоҳга оид бўлади. Кимки давом этса, (билиб қўйсин) ўшалар жаҳаннам аҳолисидир, улар у ерда ўлимсиз ҳолда қолади.

(Бақара 2/276)

يَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبَا وَيُرْبِي الصَّدَقَاتِ ۗ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ كُلَّ كَفَّارٍ أَثِيمٍ

Аллоҳ судхўрликни (судхўрлик аралашган ҳар нарсани) баракатсиз қилиб қўяди[342], садақа-закотларни (садақа ва закоти берилган пулларни) эса баракатлик қилиб қўяди[343]. Аллоҳ оятларни тан олмайдиган гуноҳкорларни бирортасини ҳам яхши кўрмайди.

(Бақара 2/277)

إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ

Шубҳасизки, Аллоҳга ишониб-суянган, яхши ишларни амалга оширган, намозни давомли ва пухта адо этган ва закотни берган кишиларнинг  ажр-мукофотлари Рабби ҳузуридадир. Уларга ҳеч қандай қўрқув йўқ, улар ғамгин ҳам бўлмайдилар.

(Бақара 2/278)

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَذَرُوا مَا بَقِيَ مِنَ الرِّبَا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ

Эй Аллоҳга ишониб-суянганлар! Аллоҳга нисбатан гуноҳ иш қилишдан сақланинглар. Агар Унга ҳақиқатда ишонсангиз, судхўрликдан оладиган қолган фойдангиздан воз кечинглар.

(Бақара 2/279)

فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ ۖ وَإِنْ تُبْتُمْ فَلَكُمْ رُءُوسُ أَمْوَالِكُمْ لَا تَظْلِمُونَ وَلَا تُظْلَمُونَ

Агар воз кечмасангиз, Аллоҳ ва Расули (Китоби)[344] тарафидан очилган жангда эканингизни билиб қўйинглар! Агар тавба қилсангиз (судхўрликни тўхтатсангиз), берган асл сармоянгиз ўзингизга[345], (шунда) сиз ҳам ҳақсизлик қилмайсиз, сизга ҳам ҳақсизлик қилинмайди.

(Бақара 2/280)

وَإِنْ كَانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلَىٰ مَيْسَرَةٍ ۚ وَأَنْ تَصَدَّقُوا خَيْرٌ لَكُمْ ۖ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ

Агар қарздор қийин аҳволда бўлса, шароити яхшилангунча кутиш керак. (Оладиган ҳақингизни) Садақа-закот[346] қилиб юборишингиз сиз учун яхшироқдир. Агар билган бўлсангиз (шундай қилинг).

(Бақара 2/281)

وَاتَّقُوا يَوْمًا تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ ۖ ثُمَّ تُوَفَّىٰ كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ

Шундай бир кунга нисбатан гуноҳ қилишдан сақланингларки, у кунда Аллоҳнинг ҳузурига (ҳукмига) чиқариласизлар. Кейин, ҳақсизлик қилинмасдан ҳаммага қилмишига яраша (жазо ва мукофот) берилади.

(Бақара 2/282)

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا تَدَايَنْتُمْ بِدَيْنٍ إِلَىٰ أَجَلٍ مُسَمًّى فَاكْتُبُوهُ ۚ وَلْيَكْتُبْ بَيْنَكُمْ كَاتِبٌ بِالْعَدْلِ ۚ وَلَا يَأْبَ كَاتِبٌ أَنْ يَكْتُبَ كَمَا عَلَّمَهُ اللَّهُ ۚ فَلْيَكْتُبْ وَلْيُمْلِلِ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ وَلْيَتَّقِ اللَّهَ رَبَّهُ وَلَا يَبْخَسْ مِنْهُ شَيْئًا ۚ فَإِنْ كَانَ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ سَفِيهًا أَوْ ضَعِيفًا أَوْ لَا يَسْتَطِيعُ أَنْ يُمِلَّ هُوَ فَلْيُمْلِلْ وَلِيُّهُ بِالْعَدْلِ ۚ وَاسْتَشْهِدُوا شَهِيدَيْنِ مِنْ رِجَالِكُمْ ۖ فَإِنْ لَمْ يَكُونَا رَجُلَيْنِ فَرَجُلٌ وَامْرَأَتَانِ مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَدَاءِ أَنْ تَضِلَّ إِحْدَاهُمَا فَتُذَكِّرَ إِحْدَاهُمَا الْأُخْرَىٰ ۚ وَلَا يَأْبَ الشُّهَدَاءُ إِذَا مَا دُعُوا ۚ وَلَا تَسْأَمُوا أَنْ تَكْتُبُوهُ صَغِيرًا أَوْ كَبِيرًا إِلَىٰ أَجَلِهِ ۚ ذَٰلِكُمْ أَقْسَطُ عِنْدَ اللَّهِ وَأَقْوَمُ لِلشَّهَادَةِ وَأَدْنَىٰ أَلَّا تَرْتَابُوا ۖ إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجَارَةً حَاضِرَةً تُدِيرُونَهَا بَيْنَكُمْ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَلَّا تَكْتُبُوهَا ۗ وَأَشْهِدُوا إِذَا تَبَايَعْتُمْ ۚ وَلَا يُضَارَّ كَاتِبٌ وَلَا شَهِيدٌ ۚ وَإِنْ تَفْعَلُوا فَإِنَّهُ فُسُوقٌ بِكُمْ ۗ وَاتَّقُوا اللَّهَ ۖ وَيُعَلِّمُكُمُ اللَّهُ ۗ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ

Эй Аллоҳга ишониб-суянганлар! Бир-бирингиздан маълум бир муддатга қарздор бўлганингизда уни ёзиб қўйинг. Ораларингизда битта (биладиган) котиб уни тўғри ёзсин. Ёзувчи уни Аллоҳ ўргатганидек ёзишдан бош тортмай ёзсин. Ёзувни қарздор ёздирсин. У ўзининг ҳақийқий эгаси бўлмиш Аллоҳга нисбатан гуноҳ қилишдан сақланиб, қарздан ҳеч нарсани камайтириб қўймасин. Қарздор ақлсиз[347] ёки кучсиз[348] бўлса, ёки айтиб туришга қодир бўлмаса, у ҳолда уни валий кишиси тўғри айтиб турсин. Орангиздан иккита эркакни гувоҳ қилинглар. Иккита эркак бўлмаса, бир эркак ва иккита аёл ҳам бўлаверади. Булар гувоҳлиги қабул қилинадиган[349] инсонлар бўлсин. Аёлларни бири адашиб кетса иккинчи аёл унга эслатиб қўйади. Чақирилган вақтда гувоҳлар келмай қолмасин. Оз бўлса ҳам кўп бўлса ҳам уни белгиланган муддати билан ёзишдан эринманглар. Бундай бўлиши Аллоҳ наздида тўғрироқ[350], гувоҳлик учун соғломроқ ва шубҳаланиб қолмашингиз учун энг уйғундир. Агар у ораларингизда айлантирадиган нақт тижорат бўлса, уни ёзмаслигингизда сизга зарари йўқ. Олди-сотди қилганингизда гувоҳ келтиринглар. Ёзиб турувчи ҳам гувоҳ ҳам сиздан зарар кўрмасин. Уларга зарар етказишингиз – тўғри йўлдан чиқишингиз бўлади. Аллоҳга нисбатан гуноҳ қилишдан сақланинглар. Сизларга Аллоҳ ўргатмоқда. Аллоҳ ҳамма нарсани (энг тўғрисини) билади.

(Бақара 2/283)

وَإِنْ كُنْتُمْ عَلَىٰ سَفَرٍ وَلَمْ تَجِدُوا كَاتِبًا فَرِهَانٌ مَقْبُوضَةٌ ۖ فَإِنْ أَمِنَ بَعْضُكُمْ بَعْضًا فَلْيُؤَدِّ الَّذِي اؤْتُمِنَ أَمَانَتَهُ وَلْيَتَّقِ اللَّهَ رَبَّهُ ۗ وَلَا تَكْتُمُوا الشَّهَادَةَ ۚ وَمَنْ يَكْتُمْهَا فَإِنَّهُ آثِمٌ قَلْبُهُ ۗ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ

Сафарда бўлиб ёзадиган одам тополмасангиз, (буни йўли – қарздордан) гаров олишдир. Бир-бирингизга ишонсангиз (қарзни ёзмасангиз ва гаров ҳам олмасангиз)[351], унга ишонч билдирилган киши ҳақиқй эгаси бўлмиш Аллоҳга нисбатан гуноҳ қилишдан сақланиб, омонатини (қарзини) берсин. Гувоҳликни яширманглар. Кимки гувоҳликни яширса, қалби тўғриликдан узоқлашади (виждонсизлашади). Аллоҳ қилмишингизни билиб туради.

(Бақара 2/284)

لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ ۗ وَإِنْ تُبْدُوا مَا فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ يُحَاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ ۖ فَيَغْفِرُ لِمَنْ يَشَاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشَاءُ ۗ وَاللَّهُ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

Осмонлару ердаги барча нарса Аллоҳники. Ичингиздагини[352] очиққа чиқарсангиз ҳам яширсангиз ҳам, Аллоҳ сиздан уни ҳисобини сўрайди. Кечирилиш учун керакли ишни қилганларни кечиради, азобланадиган ишни қилганларни азоблайди. Аллоҳ ҳар нарсага ўлчов қўяди.

(Бақара 2/285)

آمَنَ الرَّسُولُ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ وَالْمُؤْمِنُونَ ۚ كُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ وَمَلَائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ ۚ وَقَالُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا ۖ غُفْرَانَكَ رَبَّنَا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ

Бу элчи ўз Эгаси тарафидан юборилган ҳар нарсага ишониб-суянган, мўминлар ҳам шундай. Уларнинг ҳар бири Аллоҳга, фаришталарга, китобларга ва элчиларга ишониб суянади. “Унинг элчилари орасидан бирини бошқасидан ажратмаймиз”, (дейди улар). Ва: “Эшитдик ва кўнгилдан бўйсундик. Эй Эгамиз, бизни кечир. Қайтиб борадиган жой Сенинг ҳузурингдир”,- дейди.

(Бақара 2/286)

لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا ۚ لَهَا مَا كَسَبَتْ وَعَلَيْهَا مَا اكْتَسَبَتْ ۗ رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا إِنْ نَسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا ۚ رَبَّنَا وَلَا تَحْمِلْ عَلَيْنَا إِصْرًا كَمَا حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنَا ۚ رَبَّنَا وَلَا تُحَمِّلْنَا مَا لَا طَاقَةَ لَنَا بِهِ ۖ وَاعْفُ عَنَّا وَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا ۚ أَنْتَ مَوْلَانَا فَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ

Аллоҳ ҳеч кимни зиммасига кучи етмайдиган нарсани юкламайди. Ҳар кимни қилган яхшилиги ҳам ўзига, орттирган ёмонлиги ҳам ўзига. (Шундай денглар:) “Эй ҳақиқий Эгамиз! Унутсак ёки хато қилсак бизни жавобгарликка тортма. Эй ҳақиқий Эгамиз! Биздан аввалгиларга юклаганингдек бизга ҳам оғир юкни[353] юкламагин. Эй ҳақиқий Эгамиз! Бизга тоқатимиз етмайдиган вазифа юклама. Бизни афв қил! Бизни мағфират қил! Бизга эзгулик ва неъмат улаш! Сен бизни Валийимиз (бизни яқинимизсан)[354]. Ҳақни тан олмайдиган кофирларга қарши бизга ёрдам бер!”


(Ассалому алайкум. Муҳтарам Қуръон талабалари ва сайтимизни кузатиб борувчи биродарлар, биз тарафимиздан йўл қўйилган имловий хатоларга кўзи тушган биродарларимиздан, ўша хатоларни Аллоҳ учун бизга билдириб қўйишларини сўраб қоламиз. Хато ва камчиликларимизни қуйида кўрсатилган фикр билдириш майдонига ёзиб қолдиришингиз мумкин.

Бундан ташқари, таржима тўлиқ тақдим қилингунга қадар, таржима ва изоҳ ишини янада такомиллаштириш мақсадида баъзи ўринларда ўзгартиришлар киритилиб турилади.)


[1] Аллоҳ таоло Қуръони Каримнинг илк оятида: “Яратган Роббинг номи билан ўқи!” деб буюрган (Алақ 96/1). Бунинг маъноси: “Эй ўқувчи! Ўқишдан аввал Аллоҳнинг исмини эсла, ҳар ўқишда Аллоҳдан ёрдам сўра, Унга таян, ўқишдан ва уни тушуниб унга амал қилишдан мақсадинг фақатгина Аллоҳни ризоси бўлсин!” деганини англатади. Аллоҳнинг номи билан бошлайман деганини маъноси эса: “Ме бу ишни Аллоҳинг буйруғига кўра бажаряпман, Аллоҳнинг номини зикр қилиш билан бошлайман, бу ишимда Аллоҳдан ёрдам ва муваффақият сўрайман, Аллоҳга таваккал қиламан ва бу ишни натижасини мен учун хайрли қилишини сўраб қоламан” деган маънони билдиради.

[2] Бу ҳарфларга “ҳуруфи муқаттоа” яъни, маънодан кесилган, дона-дона ўқиладиган ҳарфлар дейилади. Агар дона-дона қилиб эмас, бирлаштириб ўқилса “алам” ёки “алим” деб ўқилар эди. Қуръони Каримнинг бундан бошқа яна 28 та сураси мана шундай ҳуруфи муқаттоа, яъни ўқувчи ва эшитувчининг диққатини ва фикрини жалб қилиш учун араб тилига хос бир қоида билан бошланган. Бунинг ҳикмати – ҳуруфи муқаттоадан кейин келадиган оятлар Қуръоннинг асл моҳияти, мазмуни ва ўзидаги усул ва қоидаларни, Қуръоннинг нозил бўлишидаги мақсади ва Пайғамбар алайҳиссаломнинг Қуръонга нисбатан юклатилган вазифаси ҳақида баён қилиб берувчи оятлар ҳисобланади. У оятларда тарих, ҳалол-ҳаром ёки тавсиявий ҳукмлар ўрин олмаган.

Пайғамбар алайҳиссаломдан буларнинг маъноси ва тушунчаси ҳақида асло савол сўралмагани – маъно ва тушунчаси билинганини ва бу ҳақда тушунмовчилик ва ихтилоф бўлмаганини кўрсатади. Агар маъноси тушунарсиз ёки мавҳум бўлганда-миди, мушриклар бу ҳарфларни тилларидан туширмас ва бунга катта бир эътироз билдиришмасмиди? Маънолари ҳақида биронта ҳам саҳиҳ ҳадис келтирилмагани шуни кўрсатадики, бу ҳарфлардан қасд қилинган нарса; булардан кейин ўқиладиган оятларга ўқувчи ва эшитувчиларнинг диққатини жалб қилишдир. Ўзбек тилида бу каби ҳолатларда “Диққат! Диққат!” калимаси фойдаланилади.

[3] ал-Китаб – “Китабуллоҳ/Аллоҳнинг Китоби” деб таржима қилинди, чунки у тақдиран  “كتاب الله” бўлади. ал-Китобдаги алиф-лом аҳди ҳузурий қилиниб, таниқли китоб тақдирида таржима қилинса ҳам бўлади. Одам алайҳиссаломдан бошлаб барча Пайғамбарларга бериб келинган китоб шудир. (Анъом 6/83-90) Бир қанча кичик фарқ ва енгилликларни эътиборга олмаганда, аввалги китоблардаги ҳукмлар билан бир хилдир (Бақара 2/106) ва Бу Қуръон Арабча тилида нозил қилинган. Барча Пайғамбарларга берилган китобларнинг асли Аллоҳ ҳузуридаги Она Китобдадир. (Зуҳруф 43/3-4) Чунки, Аллоҳнинг ягона мақбул дини Исломдир (Оли Имрон 3/19). Барча Пайғамбарга Ислом динининг ҳукмлари буюрилган.

[4] Шубҳа калимаси накра келтирилгани умум маънони ифодалайди, яъни ҳеч қандай шуба дегани бўлади.

Қуръонда шубҳа йўқ дегани қуйидаги жумлаларни ифода қилади;

  1. Қуръон Аллоҳдан келганида,
  2. Қуръон Муҳаммад алайҳиссаломга нозил бўлганида,
  3. Қуръон мўжизавий китоб эканида,
  4. Қуръон мислсиз китоб эканида,
  5. Қуръон қиёматгача Аллоҳ таолонинг ўзи тарафидан муҳофаза қилиниб сақланиб қолишида,
  6. Қуръондаги ҳукм ва ҳар қандай тарих ва келажакдан хабар берувчи маълумотларнинг бирортасида ҳам тўғри ёки нотўғри эканида умуман шубҳага ўрин йўқ деганини билдиради.

Қуръондан шубҳа қилганлар ушбу суранинг 23-оятида айтилган ишни қилиб кўрсинлар-чи!

[5] Муттақий – ўз табиий фитратини бузмасдан аслича сақлаб қолиш дегани. Унинг зидди эса “тоғут”дир. Тоғут – чегарадан чиққан, чегарани бузган, ўзини ва бошқаларни ҳам бузган деганидир.

Тақво сўзи асосан қуйидаги 5 хил маънони билдиради:

  • Қўрқиш,
  • Сақланиш,
  • Тийилиш,
  • Масъулиятли ёндашиш/қилаётган ишида жавобгарликни ҳис қилиш.
  • Ўзлигини бузмасдан хатолардан сақланиб қолиш.

Аллоҳ таоло шундай марҳамат қилади: “Кимки ҳаддидан ошиб, дунё ҳаётини танласа; ўша алангали оташ унинг борадиган жойи бўлади. Кимки Роббининг мақомидан қўрқиб, ўз орзу истакларини чегаралаб қўйсаو унинг борадиган жойи Жаннатдир.” (Назиат 79/37-41) (Зумар 39/33) ва Бақара 2/177(

[6] “Қўлланма” дея таржима қилинган калима “ҳуда” калимаси бўлиб; унинг ўзаги ҳидоятдир. Ҳидоят – мулойимлик билан йўлга йўналтириб қўйишдир. Ҳидоят иши Аллоҳга ҳам, Аллоҳнинг элчилари ва элчиларнинг ворисларига ҳам нисбат берилади. Аллоҳнинг ҳидоят қилиши 4 (тўрт) хил бўлади:

  1. Аллоҳ Ўзининг борлигини, бирлигини ва инсонга ҳар нарсадан яқин эканини ҳар томонлама кўрсатиб-билдириб қўйишидир. Мана шу сабабли Аллоҳ таолонинг иккинчи ўринга қўйиб, ундан бошқа нарсаларни биринчи ўринга қўйишни ширк деб билдиради ва бу гуноҳни мағфират қилмайди (Нисо 4/480). Ундан ташқари, нотўғри йўлга кириб қолганлар ва хато ишларга қўл урганларга бир шаклда сездириб огоҳлантириб қўяди (Шамс 91/8-10, Анъом 6/125).
  2. Яхшини ёмондан ажрата олиш хусусияти ва иқтидори берилган инсонга тўғри ва ҳақни топиб олишида раҳбарлик қилишидир. Бу ҳақидаги бир оят шундай: (Зарият 51/20-21)
  3. Элчилари орқали юборган Ўзининг китоби билан инсонларга йўл кўрсатишидир. Шу боис Аллоҳ таоло тарафидан Набийларига юборилган ҳар бир китобнинг ўртоқ (бир хил номи) номи “ҳуда” яъни раҳбар ва қўлланмадир.
  4. Тўғри йўлда юришни хоҳлаган кимсаларни Аллоҳ Ўз йўлига қабул қилиш ва уни тўғри йўлда эканини тасдиқлашидир (Қаранг: Иброҳим 14/4).

Аллоҳнинг элчилари ва уларнинг ворисларига нисбат бериладиган ҳидоятга (Қуръондаги йўлга) етаклаш, бошлаш, даъват қилиш, кўрсатиб қўйиш деб айтилади.

Қуръон тўғри йўл кўрсатувчи қўлланма бўлиши учун, мусулмонлар дину дунё ишларидаги муаммо ва ихтилофларига ечим излаш мақсадида унга самимий, шубҳа қилмаган ва қатъий ишонган ҳолда мурожаат қилишлари лозим. Ана шундагина Қуръон ҳар бир мусулмонни ҳаётидаги муаммоларига тўғри ечим чиқариб беради. Аллоҳ таоло бу ҳақда шундай марҳамат қилади:

“Шубҳасиз бу Қуръон энг тўғри йўлга бошлайди.” (Исро 17/9)

Демак, Қуръонда кўрсатилган ҳар бир йўл энг тўғри йўлдир, хоҳ у оилавий бўлсин, хоҳ иқтисодий, хоҳ муомала-маданиятига боғлиқ бўлсин.

[7] Ичидан ишонган деб таржима қилган калимамиз الغيب = ”ал-ғойб”дир. Ундаги ал = ال қўшимчаси музоаф илайҳдан эваз бўлиб, биғойбиҳим = بغيبهم – ғойблари билан деган маънони англатади. Бир инсоннинг ичидаги нарсаси бошқаси учун ғойб бўлгани ва уни ҳақиқатда ҳам Аллоҳга ишонган ёки ишонмаганини Аллоҳдан бошқа ҳеч ким билолмагани учун оятга “ичидан ишонганлар” деб маъно берилди. Қасос сурасининг 56-ояти шунга далолат қилади. Зотан имоннинг асоси ҳам ичидан яъни қалби билан қабул қилишдир. Унинг қалбидаги тасдиқини бир у билади ва бир Аллоҳ билади, холос. Инсоннинг қалби унинг энг ҳур ва озод бўлган жойидир, шу боисдан ҳеч кимни имонга ёки куфрга мажбурлаб бўлмайди. Юзаки имонни на ўзига ва на бошқаларга фойдаси бор, аксинча фақат зарар келтиради. Амалларга ҳам мажбурлаб бўлмайди, чунки, амал учун ҳам ният керак, ният эса қалбдан қилинади, унинг қалбида холислик ва самимийлик ўрнига мажбурият сабабли юзакилик бўлса, ундай амални ҳам ҳеч кимга фойдаси бўлмайди. Бировнинг қалбини очиб унга мажбурлаб ният киргиза олинмаганидек, унга мажбурлаб ибодат ҳам қилдириб бўлмайди. 8- оятдан бошлаб мунофиқлар ҳақида баён қилинади, уларнинг энг асосий хислатлари ва фарқлари ҳам айнан ичидан ишонмасликларидир. Ғайб калимасига қалб деб маъно беришимизга туртки ва асос бўлган оятлар қуйидагилар: (Қоф 50/33, Ясин 36/11, Фатир 35/18)

[8] Имон – ишониш, қабул қилиш ва унга суяниб таслим бўла олишдир. Аллоҳни ҳамма қабул қилиши мумкин, лекин ҳамма ҳам Унга етарлича ишонч билдириб, буйруқларига сўзсиз таслим бўлиб Унга суяна олмайди. Инсонни кофир бўлишига асосан мана шу ишончсизлик сабаб бўлади.

[9] Оятда келтирилган “الصلاة калимасининг маъноси – дуо, истиғфор ва бир нарсани тек қўйиб қўймасдан, давомли уни таъқиб қилиш деганидир (Лисанул Араб). Ҳар бир мўмин давомли адо этиши керак бўлган ва ҳеч қандай шарт орқали уни тарк қилиши мумкин бўлмаган ибодат намоз бўлгани учун (Бақара 2/238-239), Қуръонда унга солат дейилган (Лисанул Араб). Намоз аслида Аллоҳни зикри учун ўқилади.
“Намозни – Мени зикрим (оятларимни ақлингиздан/ёдингиздан чиқармаслик) учун давомли пухта қилиб адо этинг” (Бақара 2/238-239)

“(Мақсадларига етишадиганлар) хусусан намозларини давомли қилганлардир.” (Мўминун 23/9)

“Улар намозларини давомли қилганлардир.” (Маориж 70/34)

Мўминман деган киши асло ортидан қолмай, уни давомли тақиб қилиб юриши керак бўлган ягона нарса – Аллоҳнинг китобидир. Китобни орқасидан қолмаслик учун уни ичидагиларни тушуниб-етиши керак. Намоз айнан мана шунинг учун ўқилади.

Шунга кўра, ҳеч ҳар қандай шароитда ҳам асло тарк қилиб бўлмайдиган ягона ибодат –намоздир. Севимли Набийимизга (Анкабут 29/45) оятида китобни тиловат қилиши, намозни давомли ва пухта адо этиши буюрган ва талаб қилинганидек адо қилинган намоз ўз эгасини фаҳш ва мункар ишлардан қайтариши ҳам билдирилган. Буни ҳикмати шуки, ҳар қандай фаҳш ва ёмонликларга монеъ бўладиган нарса намозда ўқиладиган оятлардир. Намозда ўқиётган оятларини умуман тушунмайдиган ва унга амал қилмайдиган намозхондан буни кутиш қийин. Шунинг учун, намоз Аллоҳнинг оятларини, оятлардаги ҳукмларини тушиниб-етиш ва унга амл қилиш учун ўқилади. Ўқиётган сура ва оятларини умуман тушунмайдиган кишилар ўз она тилидаги таржималарини ўқийди.

[10] Оятдаги ٱلَّذِينَ мубтадо ва 5- оятдаги أُو۟لَٰٓئِكَ билан бошланган жумла хабар қилиниб таржима қилинган.

[11] Одам алайҳиссаломдан бошлаб то Муҳаммад алайҳиссаломгача бўлган барча набийларда китоб бўлган. Бу ҳақда маълумот олиш учун қаранг: (Бақара 2/136, Анъом 6/83-89)

[12] Робб калимасига энг мос ва уйғун таржима “эга” бўлгани учун, баъзи ўринларда шундай таржима қилинди. Фотиҳа сураси 1- оятнинг шарҳига мурожаат қилинг.

[13]Куфр –  жисмоний, моддий ёки маънавий бирон бир нарсани ёпиш ва тўсиб-беркитиш дегани (Муфрадот). Қуръон Аллоҳнинг Китоби эканини билган киши, ундаги оятлардан бирини кўришни ёки эшитишни истамаса, энди у оятдан ўзини тўсиб-беркитишни бошлайди, шу билан у ўша оятга кофир деб айтилади. Чунки, ҳақ унинг манфаатига тўғри келмагани учун у ҳақни тан олмайди ва уни беркитиб-тўсишга ҳаракат қилади. Қуръонда кофирликнинг илк ўрнаги Иблисдир. Аллоҳ унга Одамга сажда қилишга буюргани ҳолда у сажда қилмади, “Сенга буюрганим ҳолда сажда қилмаслигинни келтириб чиққан нарса нима бўлди?” деб сўралганида, Иблис: “Мен ундан яхшиман. Мени оташдан яратдинг, аммо уни балчиқдан яратдинг” (Аъроф 7/21), деб гапни айлантириб ва гап қайтариб, саволга нотўғри жавоб бериб, яъни “нима учун сажда қилмадинг“, деган саволга “Сен яхшимисан ёки Одамми? Сени нимадан яратдим-у, Одамни нимадан яратдим?” деган саволга бериладиган жавоб бериб,  Аллоҳдан келган буйруқни устини тўсиб беркитишга уринган. Шунинг учун ҳақни тан олмайдиган кофирларнинг барчаси айни замонда ёлғончидирлар (Бақара 2/39). Иблис ва уни йўлини тутган кимсалардаги бу ўзгармас хислати сабабли, кофирлик сўзини энг тўғри тушунтириб берадиган сўз “ҳақни тан олмаган” сўзидир.  Бир киши Қуръон Аллоҳнинг Китоби эканини билганидан кейин, ундаги оятлардан бир донассни бўлса ҳам тан олмай туриб олса, у одам оятни тўсиб-беркитиб кофир бўлади.Бу киши тан олмаслигига сабаб бўлган нарсани биринчи ўринга, Аллоҳ ва Унинг оятини/оятдаги ҳукмни иккинчи ўринга қўйгани учун айни дамни ўзида мушрик ҳам бўлади. Шу боис ҳар бир кофир мушрик бўлади. Аллоҳ таоло сундай марҳамат қилади: (Оли Имрон 3/151).

[14] Расулуллоҳ инсонларни фақатгина Қуръон билан огоҳлантирган ва уларни ўзига ваҳий қилинган Қуръонга чақриган. Демак, огоҳлантирув ҳақидаги оятларда Қуръонга урғу бериб кетилиши керак. Қаранг: Анъом 6/19, 51, 92, Аъроф 7/2, Юнус 10/2, Марям 19/97.

[15] Аллоҳдан ич-ичидан қўрқадиган, Қуръон билан насиҳатланмоқчи бўлган ва Қуръонга тўлиқ ишонган инсонларгина ундаги огоҳлантирувларга қулоқ солади. Ҳақ келганидан кейин ҳам уни тан олмай туриб олган кимсаларга Қуръондаги огоҳлантирувлар фойда бермайди. Қаранг: Анъом 6/92, Фатир 35/18, Ясин 36/11.

[16] Аллоҳ таоло ҳеч бир қулини бекордан-бекор азобламаганидек, ҳеч бир қулини қалбини бекордан-бекор мухрлаб қўймайди. Инсон қачонки ҳақни кўриб-билиб туриб тан олмаса, ундан юз ўгирса ва шу ишида қарорли бўлиб қолса, то ўша ишидан қайтиб тавба қилмагунча, уни қалби энди мухрланиб қолади. Инсонинг қалби муҳрланишига асосан ўзини илоҳ қилиб олиши, яъни фақат мени айтганим бўлади, мен нима десам шу болади,- деб туриб олиши сабаб бўлади (Жосия 45/23). Айнан ана шундай кимсалар кўпроқ кофир бўладилар, яъни ҳақни билиб туриб ҳам, кўриб туриб ҳам тан олмайдилар. Оятлар ўқилганида ўзларини кардек тутиб, гўёки қулоқларига тамға босилгандек юз ўгириб кетадилар. Ана шу ишлари сабабли ҳам Аллоҳ уларнинг қалбини муҳрлаб қўяди. Қаранг: Луқмон 31/7.

[17] Бу оятдаги “азоб” калимасига “муаммо ва қийинчилик” деган маъно берилиши ҳам мумкин. Анъом сурасининг 125- оятига  қаранг.

[18] Оятдаги ( الخداع ) калимаси режа билан бировни чалғитиш ва чув тушуриш деган маънони англатади (Муфрадот).

[19] Яъни, уларнинг қилган хийла-найранглари охир-оқибат ўзларининг бошига бало бўлади.

[20] Аллоҳга қалбдан ишониб суянмаслик касаллига қўшилган яна бир ёлғончилик касаллиги иккинчи азобга сабаб бўлади. Булар бу икки гуноҳнинг жазосини ҳар икки дунёда ҳам тортадилар. Алоқадор оят: (Тавба 9/101)

[21] Фасод – фитратни бузишга уринишдир. Фитрат эса – ўз навбатида табиатдир, ҳамда табиатдаги ва инсон ҳаётидаги амал қилиниши керак бўлган қонун-қоидалар тўпламидир. Қуйидаги оятда Аллоҳ таоло фитрат дея таърифлаган дин айнан мана шу инсон ҳаёти ва табиатдаги қонунларни ифодаловчи диндир. Алоқадор оят: (Рум 30/30).

Демак, халқ орасида ҳам Исломга, жамиятга ва табиатга зарар етказадиган ишлар билан машғул бўладиганларнинг аксарияти мунофиқ ва фасодчи бўлади.

[22]  Бақара 2/14

[23] Тўғри йўлдан адашган ва бошқаларни ҳам адаштиришда фаол бўлган инсонлар ва жинларга шайтон дейилади. (Қаранг: Анъом 6/112, ан-Нос 114/1-6.)

[24] Юқоридаги ҳар иккала оятдаги истеҳзо, яъни мазаҳ-масхара шаклини ифодаловчи сўз, бизга кўра “уларни ҳаддан ошиб адашиб юришига фурсат бериб, уларни вазиятини назорат қилиб туриш”дир.

[25] Ҳидоят – тўғри йўлга кириш, раҳбарлик қилиш, йўлга йўллаб қўйиш ва у йўлга қабул қилиш маъноларида ишлатилади. Залолат эса, қастдан ёки билмасдан йўлдан чиқиш, мақсатдан узоқлашиш, йўқолиш, бирон нарсани йўқотиш вҳ.кз. маъноларни билдиради.

[26] Ушбу оятда мунофиқларнинг аҳволи истиораи-тамсилийя, яъни қиёслаш/таққослаш деб номланган мажозий маъно орқали жонлантирилмоқда. Улар бир машъала билан, яъни Аллоҳнинг динида кўрсатилган енгилликлар билангина ҳаёт кечиришни истайдилар, аммо уларга йўл кўрсатилиб олдилари ойдинлаштирилганда, кўрган нарсалари уларнинг ҳисоб-китобларига мос келмагани учун, кўрлик рўлини ўйнашни бошлайдилар. Бақара 2/75 дан Бақара 2/80- оятигача бўлган оятларда тушунтирилган мунофиқ яҳудилар – бу ва бундан кейинги учта оятга алоқадор бўлган ўрнаклардир. Бу яҳудийлар сўнги Набийни ва у олиб келадиган Китобни кутишганини, аммо китоб келганидан кейин муносабатлари ўзгарганини Бақара 2/88-91- оятлардан билиб оламиз.

[27] الصمم – Эшитиш (эшитган нарсасини тушуниш) ҳисси йўқларга айтилади. Ҳаққа қулоқ солмайдиган, ҳаққа моил бўлмайдиган кимсаларни “суммун” деб сифатланади (Муфрадот).

“Жин ва инсонлардан кўпчилигини жаҳаннамга ўтин бўлиб етишишига имкон яратиб қўйдик. Уларни қалблари бор, улар у қалблар билан англамаяпти, уларни кўзлари бор, улар у кўзлар билан кўрмаяпти, уларни қулоқлари бор, улар у қулоқлар билан эшитмаяпти. Улар чорва ҳайвонлар кабидир. Аслида, ундан ҳам паст савиядадирлар. Ана ўшалар ғофил/бехабарлардир.” (Аъроф 7/179)

[28] Мунофиқлар бошланишда Мусулмонча яшашни хоҳлайди. Дунёлигини иккинчи ўринга қўя олмаганидан кейин, унинг орзу-истакларига қарши чиққан оятлар қаршисида кўр, кар ва соқов бўлиб оладилар.

[29] Кўз-ўнгидаги энг ҳақ бўлган нарсани, яъни Аллоҳнинг Китобини ва ундаги буйруқларни тан олмаганлар.

[30] Қуръон оятлари мунофиқ ва ҳақни тан олмайдиган қайсар одамларга худди қаттиқ ёғаётган ёмғирдек ва гумбурлаган момоқалдироқдек таъсир ўтказиб, уларни қўрқитиб юборади. Шу сабабли ундай кимсалар ўзларининг шахсий манфаатларига мос келмайдиган  оятларни эшитишни хоҳламайдилар ва эшитмаслик учун ҳар қандай баҳона ва чоралар кўришга уринишади.

[31] Мунофиқлар ўзларининг фойдасига ярайдиган оятларни қабул қилиб тасдиқлашади, ишига тўғри келмаган оятларнинг қаршисида жим бўлиб қоладилар. Оятдаги азлама (أَظْلَمَ) феълининг “қоронғиликни бостириши” билан биргаликда “порлаш, ойдинлатиш, ёруғлик” маъноси ҳам бор. (Ал-айн) “Чақмоқ кўзларини ўйиб олгудек” ёки “кўзларини кўр қилгудек” сўзи – мунофиқлар Қуръоннинг ойдинлиги қаршисида жим бўлиб олганлигини кўрсатиб бергани сабабли, бу оятга мос келган таржима “порлаш” маъносидир.

[32] “Шаъа = شاء” феълининг масдари – бир нарса қилиш, бир ишни амалга ошириш ва мавжуд бир предметни англатувчи маъноларни билдирадиган ”шайъун = شيء”дир (Муфрадот). Аллоҳ таоло ҳамма нарсани маълум бир ўлчов ва қоиадага кўра яратади (Қомар 54/49, Раъд 13/8). Имтиҳонга тобеъ бўлган нарсаларни яхши ва ёмон деб иккига ажратган (Анбиё 21/35). Аллоҳ таоло ҳаммани тўғри йўлда бўлишини хоҳлайди (Нисо 4/26), лекин фақатгина тўғри йўлда юришни хоҳлаб керакли ва тўғри ишларни амалга оширганларнигина тўғри йўлда деб тасдиқлайди ва тўғри йўлга қабул қилади (Нур 24/46). Ҳар бир инсонга қилаётган ишини яхши ёки ёмон эканини унинг ўзига Аллоҳ билдириб сездириб қўяди (Шамс 91/7-10).

Демак, шаъа = شاء феълининг фоили Аллоҳ бўлса, “керакли ишни қилди ёки қилса”, агар фоил инсон бўлса “танлаган ва тутган йўлининг керакли ишини бажарди ёки бажарса” мазмунида маъно берилади. Бу ҳақидаги бир оят шундай: (Наҳл 16/93)

Демак, оятнинг мазмуни шундай бўлади; “Агар Аллоҳ сизларни бу дунёга имтиҳон учун яратмаган ва ҳар бир қулига тавба қилишга муҳлат ва имкон бермаса эди, сизларни бу қилган ишингиз учун ҳозирни ўзидаёқ сизларни жазолаган бўларди.”

Қуръонда бўлмаган қадарчилик ишончини Исломга киргизмоқчи бўлганлар жуда катта ўзгартириш ва бузишни амалга оширган ҳолда “шаъа = شاء” феълига ирода, яни хоҳиш ва истак деб маъно беришган. Бу нотўғри таржимани тафсирларга, ҳатто кейинчалик ёзилган таржима ва луғат китобларига ҳам жойлаштириб, кўплаб оятларнинг маъноларини бузиб юборишган. Юқорида ўрнак қилиб келтирилган оятга улар шундай маъно беришган: “Агар Аллоҳ хоҳласа, сизларни бир уммат қилар эди. Лекин хоҳлаган кимсани залолатга кетказади ва хоҳлаган кимсани ҳидоят қилади. Ва албатта қилиб юрган ишларингиздан сўраласизлар.” (Наҳл 16/93) Шундай қилиб, Қуръоннинг баъзи оятлари бошқа баъзи оятларига зид ва хилофли бир китоб қилиб кўрсатишни уддасидан ҳам чиқдилар. Ҳолбуки, Қуръонда хилоф ва зиддият йўқдир (Каҳф 18/1, Нисо 4/82).

[33] Наҳл 16/61- оятга қаранг. Кўз ва қулоқларини ҳақиқат ва тўғрилар олдида тўсиб-беркитиб олганликлари учун, бу гуноҳга муносиб жазо олишади. “Агар Аллоҳ қилган гуноҳ ишлари туфайли инсонларни (дарҳол жазога) тутса эди, ер юзида қимирлаган бирон киши қўймаган бўларди. Аммо, Аллоҳ уларни маълум бир вақтгача кечиктиради (Имкон/муҳлат беради).

[34] Оятдаги қодийр قدير калимаси – ўлчов қўювчи, миқдор белгиловчи маъносини билдиради, лекин анъанага кўра “кучи етувчи” деган маъно берилиб келинган. Зотан ўлчовни – энг катта кучга эга бўлган зот қўя олади. Шундай бўлишига қарамай, “қодийр” калимасига “кучи етувчи” деб маъно берилса-да, “ўлчов” деган маънодан умуман алоқаси узилиб қолади.

[35] Оятдаги “андод” калимаси – сифатларда Аллоҳга ўхшаган дегани (ал-Айн). Бу нарсани ақл қабул қилмагани учун ҳам, иддао қилаётганлар асл мақсадлари Аллоҳга яқинлашмоқ эканини, андодларга дуо ва ибодат қилишларини сабаби фақатгина воситачи эканини айтиб, ўзларини алдаб юрадилар. Диний ҳукм ва арконларда Қуръонни ўртадан чиқариб юборганлар ҳам айнан шу оятда айтилган ҳукм остига кирадилар. Аллоҳ таоло маҳшар куни ҳеч кимни ҳеч кимга ҳеч қандай фойдаси тегмаслигини, у кунда барча ишлар Аллоҳнинг ихтиёрида бўлишини (Инфитор 82/19) очиқдан-очиқ билдириб ўтган ва шундай деган: “Эй мўминлар! Биз сизларга эриштирган нарсадан яхшиликка сарфланглар; буни – олиш-бериш, дўст-биродарлик ва шафоат бўлмайдиган кун келишидан олдин қилиб олинглар. Буни тан олмаётганлар – ҳақсизлик қилувчи золимлардир.” (Бақара 2/254) Бундан ташқари, Қуръонда маҳшарда ҳисоб-китоб тезда тугатилиши айтиган бўлса-да (Анъом 6/62), аммо бу ва бунга ўхшаш оятларни кўрмасликка ва билмасликка олувчи кимсалар, инсонларни ўша кунда узундан-узун ҳисобга тортилишга ва уларга ҳисоб-китоб вақтида ёрдам билан таъминлашни ишонтириш мақсадида Набийимизни шафоат этиш эътиқодини иттифоқ қабул қилиб Исломга бу нарсани киргизиб қўйишган. Маҳшарда шафоат йўқлигини, шафоат Аллоҳдан бошқа ҳеч кимга оид эмаслигини очиқча ўргатиб ўтган оятларни билгани ҳолда, Набийимиздан шафоат кутганлар мана шу изоҳи ёзилаётган оятнинг ҳукми остига киради.

[36] Қуръондан шубҳа ҳақида ушбу суранинг 2-оятининг изоҳига қаранг.

[37] Оятдаги “дувн” (دون) калимаси “яқинлаштириш”, “пастда деб билиш” ва юқорининг зидди” деган маъноларни билдиради (Тажул-Арус). Мушриклар ўзлари муқаддаслаштириб олган борлиқларни бир томондан Аллоҳга, бошқа бир томондан эса инсонга ўхшатиб олиб, уни Аллоҳ билан ўзларини орасидаги бир мақомга жойлаштириб олишади ва ўша йўл ва мақом орқали Аллоҳга яқинлашишга уринишади. Оятлардаги “мин-дуниллаҳ” (من دون الله ) ибораси кўпинча мана шу маънони билдиради.
Қоф 50/16-оятга кўра, ҳар қандай ишда Аллоҳни иккинчи ўринга қўйган киши мушрик дейилади.

Христианлар Исони Аллоҳнинг ўғли, Макка мушриклари бутларига Аллоҳнинг қизлари, буюкларини воситачи қилиб олганлар эса уларни Аллоҳнинг дўсти деб ҳисоблашлари айнан шу сабаблидир. Шундай қилиб, улар ўзларининг нерв ҳужайралари ва шохтомирларидан ҳам яқин бўлган Аллоҳ билан ўзлари орасида бир бўш жой топиб, у ерга воситачиларни сиқиштириб киргизишга уринадилар. Натижада Аллоҳдан олдин уларга, кейин Аллоҳга дуо қилган ва улардан кейин сиғинган бўладилар.

[38] Оятдаги “шаҳид/шуҳадо“ – ҳозир бўлган, билган, билдирилган маъноларда келади (Мақойис).

[39] Қуръонга шубҳа қилганлар кимлар эканини, улар қандай иддаолар қилагнини билиш учун Анфол сурасининг 30-31-оятига қаранг. Демак, Қуръонга шубҳа билан қарашнинг оқибати жаҳаннам эканини мана шу оятдан билиб оламиз.

[40] Олдинги оятлар билан бирга маъно берилса: “Оятларни кўрмаганга олганлар, ўзларини ҳақиқат ва оятдан тўсганлар ва оятларга нисбатан шубҳаси бўлган кофирлар”, деган маъно ва мазмун ҳосил бўлади. Демак, булар учун бериладиган жазо бошқа кофирларга бериладиган жазолардан фарқ қилади.

[41] Олдинги оятлар билан бирга маъно берилса: “Оятларни кўрмаганга олганлар, ўзларини ҳақиқат ва оятдан тўсганлар ва оятларга нисбатан шубҳаси бўлган кофирлар”, деган маъно ва мазмун ҳосил бўлади. Демак, булар учун бериладиган жазо бошқа кофирларга бериладиган жазолардан фарқ қилади.

[42] Жуфт деб таржима қилинган “завж = زوج” калимаси Қуръонда эркакларга ҳам аёлларга ҳам ишлатилади. Жаннатга кирган жуфтлар, етишмовчиликлардан холи қилинган ҳолатда бўлгани учун, бири бошқасидан айб ва камчилик кўрмайди (Воқеа 56/61). Жаннатдаги ҳурлар эр ёки хотин эмас, балки хизматкор сифатида берилади (Духон 44/54, Тур 53/20).

[43] Пашшани ўрнак қилиб келтирилган оят учун Ҳаж 22/73-оятга, ўргамчак ўрнак қилиб келтирилган оят учун эса Анкабут 29/41- оятга қаранг.

[44] Оятларни кўрмаганга олганлар.

[45] Аллоҳга ва Унинг Китобига ишониб, имон келтирдим деганидан кейин, унга амал қилмаганлар инсонлар асосан мана шу оят ҳукмига киради. Бақара 2/99-101 оятларга ҳам қаранг.

[46] Мушрик – Аллоҳни иккинчи ўринга қўйиб, ундан тўғридан-тўғри алоқани узган кишидир. Аслида, Аллоҳ ҳар бир инсонга энг яқин бўлган зотдир. Аҳд ҳақида билиш учун қаранг: Бақара 2/285, Моида 5/7)

[47] Ҳар бир инсон вояга етаётган даврида Аллоҳни борлиги ва бирлигини, ўзини Унинг тасарруфи остида эканини, Аллоҳ унинг эгаси эканини тасаввурий ва онгли бир шаклда эътироф этади ва Аллоҳга қайсидир маънода боғлиқ эканини ичидан ҳис қилади ва тан олади (Фуссилат 41/53). Бу ҳолат “Аласту би-Роббикум” атамаси билан машхур. (Аъроф 7/172) Аммо, анъанавий давом этиб келган эътиқодга кўра, бу нарса бутун руҳлар яратилган кунга алоқадор деб таърифланади. Агар уларнинг айтишича бўлиб, барча руҳлар бирданига яратилган бўлса, у нарса болани шаклланишидан сўнг унга руҳ пуфланиши ҳақидаги Қуръондаги барча маълумотларга зид ва қарама-қарши бўлиб қолади. (Қаранг: Сажда 32/9)

[48] Ҳар бир инсон онасининг қорнидалигида 4 ойга тўлмай туриб ўлик ҳисобланади. Қачонки унга руҳ берилганида, ана шунда у тирик ва инсон деб аталади.

[49] Биз йўқлигимизда бизни ташкилланишимизга сабабчи бўлган моддаларни Аллоҳ яратиб бўлган; Аллоҳ бизни ўша нарсалар орқали яратди. Яъни, осмонлар ва ерни Аллоҳ йўқдан бор қилган, лекин инсонларни жасадини Ўзи яратган табиатдаги бор моддалардан яратган. (Қаранг: Инсон 76/1) Ўлиб тупроққа қўшилиб кетганимизда, чириб яна ўша моддаларга айланиб кетамиз ва яна бир марта ҳаётга келамиз. (Қаранг: Мўмин 40/11, Қоф 50/2-4) оятлар шу ҳолатни очиқламоқда.

[50] Бу оятга кўра, ердаги нарсалар барча инсоният учун яратилган, инсонлар фойдалансин, деб яратилган.

[51] Фуссилат 41/9-11 оятларга кўра, Аллоҳ таоло ер ва унгаги нарсаларни ҳаёт учун тайёрлаб бўлганида, осмон катта бир тутун ҳолатида бўлган. Аввал ерни, кейин осмонни шакллантирган.

[52] Ер шари икки кунда яратилди; емоқ-ичмоқни ўлчов ва меъёрлари тамомланиши учун муддат тўрт кунга узайтирилди. Сўнгра яна икки кунда осмонлар яратилди. (Қаранг: 41/9-12) Табиатга ҳаёт беришда сабаб бўлган қуёшнинг нурлари (зуҳо) ўртага чиқиб кеча ва кундуз пайдо бўлиши билан, ер юзи ўсимликлар билан озуқалантирилди. (Назиат 79/27-33) Қуръонда келтирилган кун бизга кўра минг йил

(Сажда 32/5) ёки эллик минг йил (Маориж 70/4) бўлганлиги боис, бу ерда келтирилган кун давр ва босқич маъносида бўлиши ҳам мумкин.

[53] Мухолиф борлиқ – халифа калимасининг луғавий маъносидир. Халифа = خَلِيفَةً орқада қолиш, мухолифат-қаршилик қилиш деган маъноларини билдирувчи “خلف = холф” ўзагидан турланган бўлиб, бўрттириб кўрсатиш учун (ة) ҳарфи қўшилиши орқали ҳосил бўлган (Лисан ал-Араб). Халиф калимаси фаъийл вазнида (қолипида). Бу вазндаги исмлардан фоил учун ҳам мафъул учун ҳам фойдаланиш мумкин. Агар исми фоил бўлса орқада қолдирувчи, бошқа бирини ўрнини эгалловчи ва мухолиф бўлувчи дейилади, агар исми мафъул маъносида бўлса, унинг ерини бошқаси эгаллаган, унга нисбатан мухолафат қилинган ва бировни орқасида қолган, деган маъно чиқади. Аллоҳ таоло шундай марҳамат қилган: “Роббинг бошқача бир қарорда бўлса эди, инсонларни бир жамоа қилган бўларди, Роббинг икром айлаганлардан бошқалари бир-бирларига мухолиф (қарши) бўлишда давом этадилар. У уларни шунинг учун яратгандир.” (Ҳуд 11/118-119)

Халийфа калимасига сиёсий томондан бериладиган халийфа маъноси бериб бўлмайди. Чунки, бировга халийфа бўлиш ва халийфаликни бошлаш учун уни халифа қилиб қолдирган шахс ё ўлиши ёки ишини ташлаган  ёхуд ишга яроқсиз бўлиб қолган бўлиши керак. Хошо! Аллоҳ бундай камчиликлардан покдир. Зотан илк яратилган Одам ҳам, унинг зурриётидан бўлган инсонлар ҳам Аллоҳнинг ҳеч бир ишини давом эттира олмайдилар, шу сабаб Аллоҳга халийфа бўлолмайдилар.

[54] Тақдис – تقديس поклаш дегани (Мақойис). Бу ерда назарда тутилган нарса табиат қонунларини бузишдан ва қон тўкувчиликдан узоқ ва холий деб билишдир. “Нуқоддису лак” сўзи “нуқоддисуҳу лак” тақдиридадир. Бу жумлага “биз Сени зотингда ҳам қилган ишларингда ҳам ва сифатларингда ҳам айб-у нуқсон ва камчилик йўқ деб биламиз”, деган маъно берса ҳам бўлади. Ёки, “Роббимиз, Сени зот-у сифатингда айб ва камчилик бўлмагани сабабли, Сени ерда бир борлиқ яратиш ишига қўл уришингда ҳам ҳеч қандай хато ва камчилик йўқ. Сен буни яратишингда ҳам чиройли мақтовга лойиқсан”. Демак, фаришталар Аллоҳга нисбатан мутлақ маънода эътирозий жавоб қайтаришмаган, балки, Сен нима қилсанг ҳам чиройли қиласан деган маънода таслимият жавобини беришган.

[55] Ал-асмаъа = الاسماء” даги ал (ال) қўшимчаси музоаф илайҳдан эваз.  Яъни асмоал-мавжудат = борлиқларнинг исмлари маъносида. Аллоҳ таоло Одамга борлиқларнинг исмларини, нимага ярашини ва у нарсалар ҳақидаги яширинча илмларни ўргатди. Исм – бирор нарсани тасвирлаб берадиган, нимани нимага ярашини билдирадиган ва зеҳнда сақлаб қолинишга ярайдиган нарсага айтилади. Аллоҳ Одамга борлиқларнинг исмини ўргатди дегани – борлиқлардаги нарсаларда нималар яширилгани ва у ҳақдаги барча маълумотларни ҳам ўргатганини билдиради. Масалан: темирнинг номи темир эканини ўргатиши билан биргаликда, темир нималарга яраши, ундан қандай фойдаланиш мумкинлиги, қандай иссиқликда эриши ва шу кабиларни ўргатгани ўртага чиқади. Аллоҳ таоло Одамга ёзишни ҳам ўргатган (Алақ 96/4-5).

[56] Фаришталар яратиладиган мухолиф борлиқни шунчаки ер юзида бузғунчилик қилиб ва қон тўкибгина ҳаёт кечиради деб ўйлашган, лекин Одамдаги яна яна бир ҳикмат ва хислатни билишмас эди. Фаришталар ўша вақтда ўзлари ҳам билмайдиган нарсаларни Одамга ўргатиб қўйилиши ҳақида ва фаришталар унга ҳурмат саждаси қилишлари ҳақида ҳатто ўйлаб ҳам кўришмаган эди. Чунки, Одамзотга берилган илм ва ўша илм орқали маданият қура олиш хислати фаришталарга берилмаган эди.

[57] Яъни, нимани нимага ярашини айтиб бер.

[58] У илм фаришталар учун ғайб яъни билинмаган нарса эди. Одамга ўргатилгани учун, энди у ғайб ҳолатидан чиқиб бўлган. Ҳижр сурасининг 27-31 ва Сод сурасининг 70-72-оятларида Аллоҳ таоло фаришталарга ерда қора лойдан башар яратаётганини, уни шаклини тўғрилаб бўлиб, унга руҳ пуфланганида Одамга сажда қилишлари кераклигини олдиндан огоҳлантириб қўйганини билдириб ўтган. Ўшанда фаришталарни ичида ташқарига чиқара олмаган нимадир гаплари қолиб кетган бўлиши мумкин.

[59] Бу сўз фаришталар Одамни қизғонганларини (ҳасад қилишганини) кўрсатади. Одамга сажда қилиш буйруғи улар учун оғир бир имтиҳон бўлган. 30-оятда “Биз уни Сен туфайли муқаддас биламиз”, десалар-да, ташқарига чиқармаган ичларида қандайдир гаплари қолиб кетганига ишорат қилади. Демак, фаришталарда ҳам ўзига хос туйғулари бор.

[60]“Кофирлардан бўлди” сўзи иккита маъно ифодалайди;

Иблисдан олдин ҳам баъзи фаришталарни кофир бўлгани;

Иблис кофирга айлангани.

Малак – махсус топшириш юклатилган элчи дегани. (Муфрадот малак моддаси) Улар Аллоҳ таоло тарафидан махсус вазифалар билан яратилган кўринмас борлиқлардир. Аллоҳ таоло бу ҳақда шундай марҳамат қилган: “Жин ва инсонларни фақат менга қуллик қилсин деб яратдим.” (Зориёт 51/56) Шу оят буни очиқча баён қилмоқда: “Бир кун фаришталарга: “Одамга сажда қилинглар!”, дедик. Иблисдан ташқари ҳаммаси сажда қилдилар. У ҳам ўша жинлардан эди, аммо Роббининг буйруғидан чиқди.” (Каҳф 18/50) Бу оятни тўғри тушуниш учун: “Роббининг буйруғидан чиқмаган жинлар қайси жинлар эди” деб савол бериш керак. Бунинг битта-ю битта жавоби “фаришталар” бўлади. Бу жавобдан кейин “фаришталар жин тоифасидан эмас, жавобгарсиз бир борлиқлар ва улар асло гуноҳ иш қилмайдиган мавжудотдир”, деган турлича ёндашувларнинг йўли тўсилади. Юқоридаги оятдаги Аллоҳнинг амридан чиққан фариштанинг номи Иблисдир. Агар Иблис фаришталардан бўлмаганда эди, сажда қилиш буйруғида жавобгар бўлмасди. Оятга кўра, сажда қилмаслигининг ягона сабаби – ўзини катта тутишидир. Бундай ҳаракатни ва бундай гуноҳ ишни қайси бир фаришта қилса ҳам айнан шундай жазога тортилар эди. Бунга алоқадор оятлар шундай: “Масиҳ Аллоҳга қул бўлишдан орқада қолмайди. Муқорраб (Аллоҳга яқин) бўлган фаришталар ҳам шундайдир. Кимки Аллоҳга қуллик қилишдан ортда қолиб катта кетадиган бўлса, (билсинки) Аллоҳ уларнинг ҳаммасини ҳузурига тўплайди. Ишониб-суянган ва яхши ишлар қилганларга ҳам мукофотларини тўлиқ қилиб беради ва ҳамда икром этилади. Қул бўлишни ўзига раво кўрмасдан катта кетганларни оғриқли бир қийноққа йўлиқтиради. Улар Аллоҳ билан ўзларини ўрталарига тушадиган на бир дўст (валий) ва на бир ёрдамчи топа оладилар.” (Нисо 4/172-173)

[61] Оятда “жаннат” деб келтирилган жой дунё ҳаётидаги бир боғдир. Араб тилига кўра жаннат – ернинг устида кўкаламзорлар бўлган бир ерга айтилади. Каҳф сурасининг 32 ва 33-оятларига кўра ҳам жаннат калимаси кўкаламзор ва боғроқларга айтилади. Бақара 2/30- оятига кўра, Одам ерда яратилди ва унга дунёдаги борлиқларнинг маълумоти берилди. (Аъроф 7/25) оятига кўра ҳам, у ва унинг наслидан бўлмиш зурриёди бу ерда яшайди, бу ерда ўлади ва қиёмат куни шу ердан қайта тирилиб чиқади. Одам ва Ҳаввонинг дунёдан ташқари бирон жойга олиб борилгани ҳақида биронта ҳам далил йўқ. Илк яратилишда улар жойлашиб, кейин гуноҳлари сабабли чиқариб юборилган макон – охиратда мўминларнинг борадиган жаннати эмас. Чунки, у жаннат имтиҳон этиладиган бир жой эмас, аксинча, имтиҳондан ўтганларга мукофот тариқасида бериладиган, мангу қолинадиган, шайтон кира олмайдиган, тақиқланган нарсалар бўлмайдиган, хавф бўлмайдиган, Аллоҳнинг ғазабига учрамайдиган жойдир.

[62] Оятдаги роғодан = رغد калимаси гўзаллик ва мўл-кўл, хотиржамлик деганидир. (Муфрадот) Бу калимага “тортинмасдан” деб маъно беришимиз шу туфайлидир.

[63] Зулм – хато иш қилиш ва ҳақсизликдир (Муфрадот). Зулм ўзагидан тураган калималарга ҳақсизлик ва хато деб маъно беришимиз шуи туфайли.

[64] Калиманинг ўзаги бўлмиш адув = عدو чегарадан чиқмоқ, уйғунсизлик ва ҳаддини билмасликдир. (Муфрадот)

[65] Бу оятда “огоҳлантиришлар” деган созълар қайси ва қандай сўзлар экани ва Одамнинг тавбаси ҳақида Аъроф сурасининг 22-оятидан билиб оласиз.

[66] Тушинглар “иҳбиту= اهْبِطُواْ” буйруғидир. Иҳбит калимасидан осмондан ерга тушиш деган маъно чиқмайди, чунки Аллоҳ таоло Бақара сурасининг 61- оятида Бану Исроилга “бир шаҳарга тушинглар”, деганида ҳам, Ҳуд сурасининг 48-оятида кемадан тушинглар ибораси учун ҳам “иҳбит” калимасини ишлатган.  Араб тилидаги кўплик энг ози учни кўрсатгани учун, улар Одам, Ҳавво ва Иблис бўлган. Иблис бундан аввал фаришталик вазифасидан олинган эди (Аъроф 7/13). Демак, мавқе ва мартабадан тушиш учун ҳам иҳбит калимаси қўлланилади.

[67] Бу оятга кўра, ўша вақтда Одам алайҳиссалом набий эмасди. Кейинчалик Аллоҳ уни оиласи ичидан танлаб олиб Набий этиб тайинлаган (Оли Имрон 3/33) ва унга бир раҳбар (китоб) берган. Раҳбарнинг тушунчаси “ҳуда = هُدًى” калимасидир. Бу суранинг 2-оятида, Китобнинг илк сифати “ҳуда = раҳбар/қўлланма” деб айтилгани учун, бу ердаги қўлланма Одам алайҳиссаломга бериладиган китобдир.

[68] Каззаба = كذّب феъли “ёлғонга чиқариш” ёки кўп ёлғон гапириш” маъноларида келган такзиб= تكذيب сиғасидан турланган. Бу калима келтирилган оятларнинг сўз оқиши ва мақсад ифодасига қараб, баъзан “ёлғонга чиқариш” ва баъзан “ёлғон-елпи гаплар гапириш” маъноси берилган.

[69] Исроил авлодлари Яъқуб алайҳиссаломнинг наслидан келгани учун уларга шундай дейилади. Чунки, Исроил Яъқуб а.с. нинг лақабидир (Марям 19/49-58). Яъқубнинг отаси Исҳоқ, унинг отаси эса Иброҳимдир (Бақара 2/133, Ҳуд 11/71). Яъқубнинг ўғли Юсуф қул бўлиб Мисрга келтирилди ва у ернинг бир вазирига сотилди. Вазирнинг аёли ва бошқа бир қанча аёлнинг истагига қарши чиқди ва улар билан бирга (яқин бўлишдан) бўлишдан бош тортди ва ундан кўра қамалганим яхши деб қамоқни танлади (Юсуф 12/20-33). Кейинчалик қамоқдан озод қилиниб, Мисрнинг бош хазинабони этиб тайинланди (Юсуф 12/55). Ўшанда, Миср унинг ватанига айланиб бўлган эди (Юсуф 12/56). Юсуфнинг отаси Яъқуб, онаси ва 11 та ака-укалари келиб Мисрга жойлашдилар (Юсуф 12/99-100). Юсуф а.с. Мисрдаги Аллоҳнинг Элчиси этиб юборилди (Мўмин 40/34). Орадан йиллар ўтиб уларнинг нуфузи ортди. Миср қиролларининг энг охиргиси бўлган Фиръавн бошқаруви остидаги Исроил авлодларига ноҳақлик қилишни бошлади. Аллоҳ уларни Фиръавннинг зулмидан қутқариш учун, уларга Мусо ва Ҳорунни Мисрга Элчи қилиб юборди (Қасос 28/3-6).

[70] Динимиз Ислом бутун динлар устидан ҳоким бўлади. (Қаранг: Тавба 9/33, Фатҳ 48/28, Софф 61/9) Яҳудиларнинг бундай ҳокимиятдан истифода этишлари, уларнинг мусулмон бўлишларига боғлиқдир.

[71] Қолил = قليل – бир нарсани оз эканини ёки давомли эмас ва боқий эмас деган маъноларда келтирилади. (Мақоис)

[72] “Оятларимни алмаштирманглар” деган жумладаги оятлардан деганда оятларнинг ҳукми назарда тутилган бўлиши ҳам мумкин. Чунки, инсон баъзида оятларнинг ҳукмига амал қилса баъзи бир ўткинчи манфаатлардан маҳрум бўлиб қолиши мумкин, эҳтимол бу ҳолат унга имтиҳон учун берилгандир. Ана ўша вақтда ўткинчи бир манфаат ёки обрў-эътиборни деб оятларнинг ҳукмини тарк қилманглар, деган маъно ҳам чиқади.

[73] Яъни, ҳақнинг ҳақлигини ҳам, энг ҳақ нарса Аллоҳнинг Китоби эканини ҳам, энг ботил нарса эса Аллоҳнинг китобига зид бўлган нарсалигини ҳам биласизлар. Шуни билиб туриб ҳам Қуръонни ҳақиқатлардан узоқ бўлган сўзлар билан яшириб-беркитиб ташламанглар. Ҳақни яшириш мақсадида, инсонларни Қуръондан узоқлаштириш учун турлича ботил сўзлар тўқиб чиқарманглар.

[74] Закот – маълум миқдордаги моддий маблаққа эга бўлган мусулмон учун унинг зиммасидаги моддий ва иқтисодий бир вазифадир. Закот калимаси ривожланиш маъносида келган “زكو” ўзагидан турланган. Закот – мусулмонлар ўзларининг ҳам, бошқа инсонларнинг ҳам иқтисодий вазиятини ривожлантириш учун ўзига тегишли мол-мулкидан тўлаши керак бўлган моддий ибодатдир. Закот берган киши айни дамда шахсий мулкини жамиятга қўшиб, ўз мол-мулкини янада ривожланиши учун худди юракдаги қон бутун вужудда айланганидек, инсонларнинг кунлик муомаласида айланиб ривожланишига ҳам ҳисса қўшган бўлади.

[75] Бу оятга кўра, аҳли китоблар ҳам худди биз каби намоз ва закот ибодатларига мукаллаф этилганини кўрсатади.

[76] Тиловат – бир-бирига алоқадор, бир-бирини очиқлаб берадиган ва биргаликда ўқилганида тўғри ҳукм чиқадиган қилиб тартиб билан ўқишдир.

[77] Сабр – бардош бермоқ, ҳар қандай ҳолатда тик туриб аёқда қолмоқ, чидамли бўлиш, ҳар қандай шароитда ҳам йўлида давом этиш маъноларини билдиради.

[78] Зонна = ظن феъли анна ёки ан билан бирга келса, қувватловчи ва илм маъносини англатади.

[79] Аҳли китоблар орасида ҳам тўғри ишонч-эътиқодга эга бўлганлари ҳам бор. (Қаранг: Оли Имрон 3/199)

[80] Араб тилида “абу, ибн ва бинт” калималари давомийликни билдиради. Яъни, бир кишига “отанг” деб мурожаат қилсангиз, сиз у кишини туғдирган отасини ҳам, отасининг отасини ҳам, ундан аввалги энг бошдаги наслга сабаб бўлган отасини ҳам назарда тутиб айтишингиз мумкин. Шунинг учун ҳам, оятларда Аллоҳ таоло “Эй Одам фарзандлари”, ёки “Отангиз Одам” дея  бутун инсониятга марҳамат қилади.

Ушбу 47-оятдан бошлаб 74-оятгача бўлган жумлаларда Аллоҳ таоло “Эй Исроил фарзандлари” деб хитобни бошлаб, тарихий воқеалардан хабар бераётган оятларда ҳам “жумлаларда сизлар” дея 2-шахсга мурожаат қилмоқда. Бу билан Аллоҳ таоло ушбу тарихдан хабар берувчи оятларни ўқиётган ёки эшитаётган Исроил фарзандларининг онги ва зеҳнида улар давомли жонланиб қолиши ва таъсири яна-да кучли бўлиши учун, тарихий воқеаларда ҳам “аждодларингиз” демасдан “сизлар” деб хитоб қилмоқда. Буни араб тилида “илтифот” санъати дейилади.

Демак, бу оят “Эй Исроил фарзандлари! Исроилдан бошлаб то сизларгача ўтган Исроил авлодларига қилган яхшиликларимни эсингиздан чиқарманглар”, шаклида тушунилади.

[81] Исроил ўғрилларини замондошларидан афзал қилиниши, уларга Китоб берилиши шаклида амалга оширилган. Ҳар Набийнинг уммати, ўз замонасининг энг афзал кишиларидир. “Ишониб суянсангизлар, энг афзал/устун сизларсиз.”(Оли Имрон 3/139)

[82] Шафоат – бир кишини хамроҳ бўлишини исташ, ҳимоя остига олиш, бир ишда шерик бўлиб дастак бериш деган маъноларни англатади. (Ал-Айн, Муфрадот) Бу оят, маҳшар куни ҳеч кимга шафоат қилинмаслигини очиқча ўртага қўймоқда. Дунёда инсонлар бир-бирларига ёрдамчи ва дастак бўлишлари мумкин (Нисо 4/85). Жаннатга кирган бир инсон ширк гуноҳидан бошқа гуноҳлар сабабидан жаҳаннамга кирган яқинларини ўзини ёнида бўлишини хоҳлаши мумкин (Марям 16/86-89). Хоҳ дунёда, хоҳ жаҳаннамга кирган бир киши бўлсин, шафоат фақатгина Аллоҳниг рухсати ва муносиб кўриши билангина бўлади. Демак, бу оятга кўра яҳудийларда қиёмат ҳақида тўрт хил нотўғри иддао бўлган, 1. Қиёматда уларга кимдир тўлов  тўлаши. 2. Уларнинг оталари, ака-укалари ёки пайғамбар бўлган аждодлари уларга шафоат қилиши, 3. Бировга товон тўланиши. 4. Бировга биров ёрдам бериши. Юқоридаги оят мана бу тўрттала иддао ва нотўғри тушунчани рад қилмоқда ва бу иддаоларингиздан воз кечиб, ўзингизни ўзингиз қутқарб қолиш учун керакли ишларни амалга оширинглар, деган мазмун ифода қилинмоқда.

Ҳисоб-китоб кунида биров бировни шафоат қилиб Аллоҳнинг ҳукми ва жазосидан қутқариб қолишлик йўқлиги ҳақида билиш учун яна қуйидаги оятларга қарашингзи мумкин:

Бақара 44, 123, 254, Ясин 23, Зумар 44, Муддассир 48. Шафоат фақатгина Аллоҳ маҳшарда ҳисоб-китоб қилиб, яхшига мукофот бериб, ёмонга жазо бериб, жазосини ўтаб бўлиб, қалбида имони борлиги сабабли жаҳаннамдан қайтиб чиққанларни, унинг жаннатдаги яқинларининг олдига киргизиб қўшиб қўйилиши бор, мана шу шафоат Қуръонда бор.

[83] Демак, бу оятга кўра яҳудийларда қиёмат ҳақида тўрт хил нотўғри иддао бўлган, 1. Қиёматда уларга кимдир тўлов  тўлаши. 2. Уларнинг оталари, ака-укалари ёки пайғамбар бўлган аждодлари уларга шафоат қилиши, 3. Бировга товон тўланиши. 4. Бировга биров ёрдам бериши. Юқоридаги оят мана бу тўрттала иддао ва нотўғри тушунчани рад қилмоқда ва бу иддаоларингиздан воз кечиб, ўзингизни ўзингиз қутқарб қолиш учун керакли ишларни амалга оширинглар, деган мазмун ифода қилинмоқда.

[84] Араб адабиётида илтифот санъати бор, тушунчани жонли давом эттириш ва мавзу моҳиятига туртки бериш учун сўзнинг оқишини кутилмаган бир шаклда ўзгартирилиб, учинчи шахсдан биринчи шахсга, иккинчи шахсдан биринчи шахсга ва ҳк. алмаштирилганидек, ўтган замондан ҳозирги замонга, ҳозирги замондан буйруқ шаклига ва шу каби феълдаги қолп алмашуви учраб туради. Туркий тилли миллатларнинг адабиётида бу каби илтифот қоидаси камдан-кам ишлатилгани учун, бу каби жумлаларни Туркий тиллардаги ўқувчилар ўқиб таажжубга тушиб қолишлари одатий ҳол. Шу сабабли, бу ва бу каби оятларни таржима қилар эканмиз, илтифот қоидасига кўра эмас, балки таржима қилинаётган Ўзбек тили қоидасига кўра таржима қилдик.

[85] Иттахоза = اتخذ феъли иккита мафъул қабул қилади. Оят тўғри тушунилиши учун, иккинчи мафъул бўлган илоҳни очиқ қилиб таржима қилдик.

[86] Шукур – қилинган яхшиликни қадр-қийматини билиш, яхшилик қилганни мақташ ва муносиб равишда унга жавоб қайтаришдир (Муфрадот). Қилинган яхшиликка муносиб жавоб қайтариш – ўз вазифасини адо қилиш билан бўлади.

[87] Китоб – Мусога берилган Забурнинг яна бир номи, Фурқон эса ўша китобнинг сифати. Фурқон – тўғрини хатодан ажратиб бериш, дегани. Илоҳий Китобларнинг барчаси мана шу хусусиятга эгадир. (Оли Имрон 3/4 ва Нисо 4/113)

[88] بَارِئ = Бариъ – фарқли фарқли яратувчи дегани. Аллоҳ таоло ҳар нарсани фафқли-фарқли яратгани учун, Ал-Бариъ Унинг исмларидандир. Ер юзидаги инсонларнинг биронтасининг ҳам днкаси бошқасиникига ўхшамайди, бармоқ учларидаги излари ҳам умуман фарқли бўлади. Мана шу шаклда яратиш Аллоҳнинг сифатларидандир.

[89] Нафснинг биринчи маъноси руҳдир (Анъом 93, Бақара 235, Моида 116). Имон, ширк, нотўғри мақсад ва ёмон орзу-истакларнинг барчаси руҳга, яъни маънавий тушунчага боғлиқдир. Демак, нафсингиздаги яъни ичингиздаги нотоғри тушунча ва ширкий эътиқодни йўқ қилинг, дейилган бўлади.

[90] 52-оятда “вазифаларини адо қилишлари учун кечирилганлиги” деб таржима қилинган жумладан кўзда тутилган нарса – қалбларидаги бузоқ меҳрини ўлдириб, Китобга тобеъ бўлиб ҳаёт кечиришларидир. Бу оятдан бир-бирини ўлдириб жонини олиш деган ҳукм тушунилмайди. Тафсирлардаги бундай изоҳлар балки Тавротдаги (32/26-29) рақамли “Ўша вақтда уч мингга яқин одам ўлдирилган” деб келтирилган сўзлардан олинган бўлиши мумкин. Агар яҳудийлар ўшанда бир-бирини ўлдириб ёки ўзларини ўзлари ўлдириб юборган бўлса, ҳозирги кунимиздаги яҳудийклар қаердан келиб қолган? Чунки, Мусо тоғдан қайтганида Ҳорун Пайғамбардан бошқа ҳаммаси бузоққа сиғиниб бўлган эди. Демак, агар ўзларини ўлдириб юборса, Мусо ва Ҳорундан бошқа улар орасида ҳеч ким қолмас эди.

[91] Оятдаги “мавт” – кучининг тугаши, ўзини йўқотиб қўйиши, хушидан кетиш маъносида ҳам келади (Мақойис). “Ҳар тарафини ўлим ўраб олади, аммо ўла олмайди.” (Иброҳим 14/17) оятидагидек, буларни ҳам ҳар тарафини ўлим ўраб олган, лекин ўлишмаган.  Яшин урганда инсон кўпроқ ўлмай қолади, балки ўзини маълум бир муддат хушсиз ҳис қилади ва яна оёққа туриб кетади. Ўлган инсон эса дунёга қайтиб келмайди. (Мўминун 23/99-100 ва Мунофиқун 63/10-11) Чунки бу Аллоҳнинг қоидаси ва суннатидир. Ўлган одамдан тавба ҳам қабул қилинмайди, тавбадан мақсад эса ички ва ташқи ёмонликлардан воз кечиб, ичини ва ташини биргаликда тузатишдир. Бировни ёки ўзини ўлдириш билан тавба қилган ҳисобланмайди. Бу ерда бир мўжиза ҳақида сўз юритилмагани учун, мана шу маъно ва таржимани энг муносиб деб билдик.

[92] Оятдаги رغد – роғод калимаси гўзаллик, мўл-кўлчилик ва бемалолчилик деган маъноларни билдиради (Муфрадот). Тортинмасдан деган таржима ҳар икки маънони ҳам ифодалай олади.

[93] Аксарят тафсирларда бу жумлага “сажда қилиб” дея таржима қилинади. Лекин шаҳар дарвозасидан киришда биз билгандек намоз саждаси ҳолатида кириб бўлмаслиги аниқ. Шу сабабли жумлага шундай маъно бердик. Сажданинг ўзак маъноси эгилиш, бўйсуниш ва бўйин эгишдир (Муфрадот). Бу маъноси Моида 5/21 оят ҳам қувватлайди.

[94] “حطة” – “Гуноҳ юкимизни олиб ташла” дегани.

[95] Муҳсин калимасидан иккита фарқли маъно чиқади:

  • Бировга моддий яхшилик қилувчи.
  • Ўз вазифасини ёки қилаётган яхши ишини пухта, чиройли ва маромига етказиб бажарувccи (Лисан, Муфрадот). Бу оятга иккинчи маъно берилади.

[96] Шаҳарга кириш буйруғига қарши чиққан яҳудийлар шундай деган: Моида 5/22. Гўёки Аллоҳ уларга ўша шаҳарга кириб жанг қилинглар, дегандек шуни аҳм айтишган: Моида 5/24; Аъроф 7/161-162.

[97] Яҳудийлар ўша шахарга кирмагани ва қандай муносабат билдиргани ҳақида билиш учун Моида 5/21-25 оятларига қаранг.

[98] Агар бу оятни ҳам илмий ҳамда мажозий маънода таржима қиладиган бўлсак, Мусо алайҳиссаллом ва унинг халқининг тарихига асосланган қуйидаги таъвил чиқади:

Мусо ва халқи Мисрдан чиқиб кетишганида Тури Синога бориш жойлашишган. Тури сино атрофлари тоғ ва баландликлар билан ўралган бир водий. Мусо Аллоҳ таоло билан сўзлашган, Аллоҳдан китоб олган тоғ ҳам ўша ерда. Оятни таъвили шунга ишорат қилиши ҳам мумкин; Аллоҳни амри билам Мусо алайҳиссалом тоғдан келаётган сув йўлалрини катта тошлар билан тўсиб сув довони қургани, кейин эса ўша сув довонида ҳар мавсумда фойдаланиш йўлларини ва у ердан маълум миқдор сув олиб ишлатиш чораларини кўргани, тоғдан оқиб тушган сув водийнинг турли жойларидаги сув ҳавзаларига тўплангани ва ҳар бир маҳалла ёки қабиладагилар ўша ўзларига яқин жойдаги ҳовузлар ёки ариқларларда оқиб келаётган сувдан фойдаланишгани ўртага чиқмоқда. Оятда келтирилган 12 рақами – тоғдан оқиб тушаётган сув йўлларига, ёки оқиб тушиб водийнинг турли жойларидаги ҳавзаларга ишорат қилган бўлиши ҳам мумкин. Агар оятдаги тош ёрилиш воқеаси бир мўжиза сифатида келтирилмаган бўлса, демак юқоридаги таъвил таржимага мос келади.

[99] Моида 21-25 оятларига кўра, улар Аллоҳ буюрган шаҳарга кирмагани учун, балога гирифтор бўлишган.

[100] Набий – унга Китоб ва Ҳикмат берилган киши (Оли имрон 3/81-82, Анъом 6/83-90). Росул “юборилган” дегани. Расул – “юборилган сўз” маъносини билдиргани каби, ўша сўзни етказиб олиб борган киши учун ҳам ишлатилади (Муфрадот). Набий – Аллоҳнинг сўзларини унинг қулларига етказиб беришликка вазифалантирилгани учун, айни вақтда у элчи (росул) ҳамдир. Алоқадор оят: (Марям 19/54). Бу жумлада Набий калимаси росулликни белгилаш учун қўлланилган. Яъни, Набийлар Росуллардан кўра хосроқ эканини билдиради. Ҳар бир Набий росул бўлишига қарамай, ҳар росул Набий эмасдир. Анъанавий маълумотлар бунинг мутлақо зиддини кўрсатиб келган.

[101] Аллоҳ таоло Набий бўлган расулларини (Анбиё 21/7-9-оятларга кўра) Ўзи сақлаб келгани учун, бу оятдаги қатл калимаси Набийларни шахсини эмас, балки Набийлигини, яъни таблиғ фаолиятини ва ўзларига келган ваҳийга даъвати ва уни ҳаётга татбиқ қилишдаги уринишларини қатли (йўққа чиқарилиши) деб тушунилади. Бунга алоқадор оятлардаги қатл = قتل калимасининг ўзак маъноси излолдир (اذلال) (Муфрадот, Мақойис), излол – обрўсизлантириш, эътиборсизлантириш дегани. Исро 17/15-оятига кўра бировнинг қилган гуноҳи учун бошқаси жазолантирилмагани боис, яшаб турган давримиздаги инсонларга ҳам хитоб қилаётган бу оятларга бундан бошқача маъно бериб бўлмайди. Яҳудийлар Исо алайҳиссаломни ўлдиришганини иддао қилади. Христианлар Исо хочга осиб ўлдирилган деб гумон қилишади ва Яҳё алайҳиссаломни қийнаб ўлдирилганини айтишади. Ҳолбуки Қуръондаги Марям сурасининг 15 ва 33-оятларида Аллоҳ бу икки Набий инсонлар тарафидан ўлдирилганини эмас, ўз ажаллари билан ўлганини ва ўлган куни ва ўлган вақтида омонликда бўлганини билдирган. Набийларни ва ҳақ йўлга чақирувчи инсонларни эътиборсизларштириш ҳаракатлари аввалдан давом этиб келмоқда (Оли Имрон 3/21-22). Бу ишга қўл урганлар ўзини мусулмон кўрсатиб, орқадан иш юритадиган мунофиқлардир (Бақара 2/75-79). Уларни таниб олиш ҳатто Расулуллоҳ учун ҳам қийин бўлган (Мунофиқун 63/1-4). Қуръон етиб келган инсонлар эса, энди Қуръонга амал қилиши ва уни маҳкам ушлаб ҳаёт кечиришга мажбурдирлар (Нисо 4/161-162, Моида 5/67-68).

[102] Исроил авлодлари Тури Сино водийсида яшаётиб Мусодан турли сабзавотлар етишадиган бир юртда яшашни сўраган. Аллоҳ таоло уларга буюрган шаҳарга ўзлари кирмай туриб олишган. Шу билан, улар Аллоҳни амрини менсимаган бўлиб қолишган.

[103] Оят бошидаги “мўмин бўлганлар” ибораси Муҳаммад алайҳиссаломга туширилган Қуръонга ишонганларга, “яҳудий бўлганлар” ибораси Мусо алайҳиссаломга берилган Тавротга ишонганларга, “насронийлар” исо алайҳиссаломга берилган Инжилга ишонганларга, “собиинлар”  эса Яҳё алайҳиссаломга туширилган китобга (Марям 19/12, Анъом 6/84-89) ва Гинза номи берилган китобга ишонадиганларга ишорат қилади. Демак, Аллоҳга ширк қўшмасдан тўғри маънода ишонган ва охиратни ҳам ҳақ деб билган ҳар бир инсонга дини, ирқи, миллати, эркак ёки аёл эканига қарамасдан, қилган барча яхшиликларига ажру мукофот берилиши айтилган. Нисо сурасининг 123-оятида эса, гуноҳ ишни ким қилган болса, агар тавба қилиб қайтмаган бўлса унга ҳам кимлигигига қарамасдан жазо берилиши айтилган. Аллоҳнинг адолати шундай.

[104] Қуръон билан юзлашмаган аҳли китоб ғайридинлар, ўзларининг асл китобига эргашишлари етарли бўлади (Оли Имрон 3/81, Аъроф 7/157). Агар уларга Қуръон етиб борган бўлса, энди улар ҳам Қуръонга амал қилишлари керак (Нисо 4/161-162, Моида 5/67-68).

[105] Демак, модомики ширкка қўл урмаган ҳолда Аллоҳ ва охиратга ишониб бирон бир яхши ишни амалга оширган бўлса, уни дини, миллати, ирқи ва насабидан қатъий назар, қилган яхши иши учун савоб берилади. Қилган ёмонлиги учун ҳам жазо берилади. Гуноҳ қилган шахсни мусулмонлиги, яҳудийлиги ёки христианлигига қаралмайди. Гуноҳни ким қилган бўлса ва ўша ишидан қайтиб тавба қилмаган ва Аллоҳ уни тавбасини қабул қилмаган бўлса, албатта ким бўлишидан қатий назар жазосини олади. (Нисо 4/123)

[106] Унга бирон бир элчининг таблиғи улашмаган киши, фақатгина ширк қўшмасликдан ва билган тўғри нарсаларидан жавобгар бўладилар, чунки табиий тўғри ва нотўғри нарсаларни ҳар бир ақилли инсон билади.

[107] Тур – Сино яриморолидаги бир тоғдир. (Мўминун 23-20) Мусо ва Ҳорун алайҳимассаломларга элчилик вазифаси ўша ерда берилган. (Марямм 19/51-53) Бу оятни “Тепа тарафингиздаги Турни номини юксалтирганмиз”,  “Турдан тутун/вулқон чиқариб тепангизга келтириб қўйганмиз” шаклида мажозий маънода таржима қилганлар ҳам бўлган. Бу каби ҳолатлар ўзбек тилида ҳам учраб туради. Масалан: Уйда тўс-топалан ёки жанжал бўлса: “Уйни бошинга кўтарма!”, Уйни бошига кўтариб жанжал қилди” дейилади. Демак, агар оятга мажозий маъно берилса, Тур тоғи Бану Исроилнинг тепасига кўтарилган эмас, балки Тур тоғидан чиққан қаттиқ овоз ёки тутун ёхуд вулқон уларни бошига тушадиган даражада шиддатли ва хавфли даражада бўлганини билдиради. Зотан, Мусо алайҳиссаломнинг 9 та мўжизаси орасида Турни самога кўтарилиши ҳеч бир оятда мўжиза сифатида айтилмаган.

[108] Фазл – қилинган яхши ишни ортиқчаси билан қайтариш, бериладиган мукофотни ортиғи билан бериш.

[109] Хорлик сифати маймунларга эмас малъунларга берилди.

[110] Шанба кунги тақиқни давомли бузиб келган яҳудийлар маймундек хор ва пасткаш инсонга айланиб қолишган. Жисмоний томонлама маймунга айланиб қолишмаган. Чунки инсонни маймунга айланиб қолиши ҳақида физикавий томондан бир далилимиз   йўқ, фақатгина ҳатти-ҳаракат ва муомала жиҳатидан олиб қаралганда, очкўзлик, беҳаёлик вҳ. кз. хусусиятлар билан маймунларга ўхшатилган бўлиши ҳам мумкин.

[111] “Муттақи” – ўз хилқатини бузмаган, масъулиятини ҳис қилиб юрган, ўзлигини сақлаб қолган, хатоларднан тийилган кишидир. Бу умумий тавсиф.

[112] 72-оятда билдирилганидек, яҳудийлардан ҳар бири ўзини оқлаш учун, ўлдирилган одамни айбини бир-бирига тўнкаб, бу муаммодан чиқиб кетолмаётгани учун, Аллоҳ уларга битта бузоқни қурбонлик қилиш орқалик бу муаммодан қутулиб қолишини билдирган. Акс ҳолда, бегуноҳ гумондор яҳудийлар қасос йўли орқалик ўлимга ҳукм қилиниши мумкин бўлган.

Яҳудийлар ўзларининг ҳар қандай муаммолари бўлса уни Мусо алайҳиссаломга айтиб, уни ҳал қилиб беришини сўрашган. Ўша муаммоларидан яна биришу фоили ноаниқ қотиллик бўлган. Мусо даврида яҳудийлар бири бир инсонни ўлдириб қўяди. Жасад топилган қишлоқ (ёки маҳалла аҳли) ўзини оқлаш ва бегуноҳлигини исботлаш учун, ҳаммаси айбни бошқасига тўнкай бошлайди. Ана шунда ҳам улар Мусога келиб, бу ишга ҳам ечим топиб беришини ва ҳал қилиб беришини сўрайди. Мусо алайҳиссалом Аллоҳдан бу масалага ечим топиб, туҳмат қилинаётган ва жиноятчи деб айб тўнкалаётган бегуноҳларни ҳаётини сақлаб қолиш учун Аллоҳга дуо қилади, Шунда Аллоҳ Мусо алайҳиссаломга ваҳий қилиб, яҳудийлар (жасад топилган қишлоқ аҳли) битта мол сўйиши кераклгиин билдиради. Улар аввал буни бир масхара сифатида қабул қилади ва Мусога эътироз билдиради. Мусо алайҳиссалом бу иш жиддий экани ва ҳақиқатда Аллоҳдан келган амр эканини айтганида, улар шунчаки бир мол сўйиб қўявермасдан, рангини, ҳолатини, ёшини ва уларга буюрилмаган ва таърифлангаман хусусиятларини сўраб суриштиришади. Натижада, улар топиб сўйиши қийин бўлган бир ноёб бўзак таърифланади ва улар ўша бузоқни сўйиб, ўзларига буюрилган услубни амалга оширишади. Тафсири Минорда келтирилишича, аввалда яҳудий қишлоқларидан бирида инсон жасади топилса ва унинг қотили аниқланмаса, у ердаги оқсоқоллар ва ҳакамлар жасад билан шаҳар ёки қишлоқдаги масофани ўлчашган, жасадга энг яқин қишлоқ шаҳар ёки қишлоқ оқсоқоллари ҳали қўш қўшилмаган, бўйинтуруқ осилмаган бир ғунажинни ҳали ишлов берилмаган, экин экилмаган, лекин ёнидан сув оқиб турадиган бир ерга олиб бориб сўйишлари, ўша ерда оқсоқоллар қўлларини ювиб: “Биз бу қотилни ўлдирган шахсни билмаймиз, ким ўлдирганини кўрмадик, бизни кечиргин, бу қотиллик сабабли Исроил авлодларини жавобгарликка тортмагин…” деб дуо қилишган. Ана шунда ўша шаҳар ёки қишлоқдагилар қотилликда айбланишдан сақланиб қолишган. Агар шундай қилмасалар, улар албатта қотилни таниши ўртага чиққан. Бу маълумотларга кўра, яҳудийлардаги ноҳақ қон тўкилишини олдини олиш ва бегуноҳни оқлаш усули маан шундай бўлган. Уларга бузоқ сўйилиш амрига сабаб бўлган нарса ушбу суранинг 72-оятида билдириб ўтилган. Яъни, улар бир одамни ўлдириб, айбини бошқаларга тўнкаётганида ва буни натижасида ноҳақ инсонлар қасосо сабабли бекордан ўлиб кетишини олдини олиш учун бузо сўйиб, сўйилган бузоқ тепасида қўлини ювиб қасам ичиш усулини кўрсатган. (Қаранг: Тафсирул-Минор, 1-351)

Фиръавн даврида Исроил авлодлари Мисрда Апис номли буқага ва Ҳатон номли сигирга сиғинишарди, улар учун Апис қадрлироқ бўлган (Таврот, Ерема 46/14.) Мусо алайҳиссалом: “Аллоҳ битта бузоқ сўйишингларни буюрди”- деганида, уларнинг аввалдан буқа ва сигирга сиғиниш эътиқоди уларнинг қалбларига ўрнашиб қолгани учун (Бақара 2/93), Мусони гапи уларга масхарадек туюлиб, ҳадеб сўйиладиган молни сифатини сўраб-суриштираверишган. Охир-оқибат, Аписга ўхшаган бир буқа сўйишга мажбур бўлган ва сўйган. Бу билан Аллоҳ яҳудийларни қалбидан бузоққа бўлган муҳаббатни синдириш ва беайб инсонни ҳаётини сақлаб қолиш учун айнан бузоқ қурбонлик қилишга буюрган. 73-оят ушбу усулни фақат ўшанда эмас, балки бошқа баъзи бир ўшандай ҳолатларда (қотили топилмаган ҳолатларда) қўллашни буюргани ўртага чиқади.

[113]جَٰهِل – камдан-кам “билмаган” деган маънода келиши билан бир қаторда қилиши керак бўлган ишни тескарисини қилиб қўйган кишига ҳам, ўзини боса олмай бир ишга қўл уриб қўювчи кишига ҳам айтилади (Муфрадот). Бу оятда Мусо алайҳиссалом Аллоҳдан ваҳий олганига қараганда, жоҳил калимаси – Аллоҳ унга юборган нарсадан бошқа нарса гапиришидан Аллоҳга сиғингани маълум бўлмоқда. Чунки, Аллоҳдан келган ваҳийни ўрнига ўзидаб бошқа бир сўз тўқиб, буни Аллоҳ айтди деган Пайғамбарнинг жазоси ўлимдир. (Ҳаққо 69/44-47)

[114] Биринчи марта айтагинда ишонмаган яҳудийлар, бу буйруқ жиддийлигини билиб, сўйиладиган мол қанқа эканини сўрай бошлашган.

[115] Бу оят, Мусо алайҳиссалом уларга тарифлаб берган бузоқ, уларнинг зеҳнларидаги Апис бузоғини жонлантирганини кўрсатади. Улар шу сабабли “иш қилиб биз авваллари сиғиниб келган бузоқдақа бир бузо сўймайлик-да”, деган маънода такидлаб сўрайверишган.

[116]  Бақоро (بقَرةَ) калимаси бузоқ, сигир, буқа маъноларини ўз ичига олади. Ер ҳайдамаган таърифи эса, уни эркак бузоқ эканини ифодалайди. Оятдаги фелларнинг муаннас ҳолда келтирилиши, бақор калимасининг зоҳирда ваҳдат тоси билан бирликда зоҳирий муаннас қолипида келтирилгани учундир.

[117] Эркин қўйиб юборилгани ва бир ишда ишлатилимагани ҳам у бузоқни эркак буқа эканини кўрсатади.

[118] Бир инсонни ҳаётини сақлаб қолган кишига ҳам “Яшадти”, “Тирилтирди”, “Ўликни тирилтирди” дейилади (Бақара 2/258, Моида 5/32). Ноҳақ ўлимга ҳукм қилиниши мумкин бўлган беайб кишиларни ўлимдан сақлаб қолиш йўлини ўргатиши орқалик, Аллоҳ таоло уларни яшатиб қолган. Бу оятда Аллоҳ таоло ўшандай ҳолатларга ойдинлик киритиб, қандай қилиб бегуноҳни ҳаётини сақлаб қолиш орқалик, ўликни тирилтириш услубини уларга ўргатиб (ёки эслатиб) қўйган.

Бу оят шунга ишорат қиладики, бегуноҳ бўлган ҳолда қатл қилиниш эҳтимоли бўлган инсонни ҳаётини бирон бир тўғри тадбир ва режа орқалик сақлаб қолган киши, гўёки уни ўлганидан кейин ҳаётга қайта келтиргандек бўлади.

Зинода туҳмат қилинаётган аёл ўзини оқлаши учун қасам ичгани каби, аввалги шариатларда ҳам, қотилликда ноҳақ айбланаётган кимсаларни қутқариб қолиш учун ўшандай тадбирлар уюштирилган ва қасам ичтирилган (Таврот, Қонунлар 21:1-9).

[119] Бу оятни баъзи муфассирлар сўйилган сигирни бир парча эти билан ўликка урилган ва ўшанда ўлган инсон тирилиб уни ким ўлдирганини айтган, деб таъвил қилади. Бироқ, Мусо алайҳиссаломга берилган мўжизалар орасида бундай бир мўжиза ўрин олмаган. Ундан ташқари, Аллоҳ таоло ўликларни қайта тирилтиришда, сўйилган молни бир парчаси билан ўликка уриш услубидан фойдаланмайди.

[120] Яъни, бегуноҳ инсонларни қуруқ туҳматдан сақлаб қолиш чораларини қилиш ишларини тарк қилдинглар. Ҳақ-ноҳақ деб ўтирмасдан ким тўғри келса қасос дея ўлдириб юбордиларинг. Сизларга бундай қилмайсизлар, ноҳақ бир-бирингизни ўлдирмайсизлар, деб буюрилган эди (Бақара 2/84-85), деган мазмун ифода қилинади.

[121] Таҳриф (التحريف) – Нисо 4/46 оятда очиқланганидек, икки тарафга ишлатилиши мумкин бўлган маъноларни, анча-мунчага билинмайдиган қилиб, сўз ва жумла маъносини оқишига қарши тарафга буриб юборишдир. Таҳриф қилиш матнда эмас, маънода бўлгани учун, Қуръон ўзидан аввалги илоҳий китобларнинг асл матнини тасдиқ қилади. Аммо, минг афсуски, бу кунимизга қадар ҳатто таҳриф калимасининг ўзини ҳам таҳриф қилиниб, у калимага “табдил” маъносини бериб қўйилгани учун, Қуръоннинг ўзидан аввалги китобларни тасдиқ қилиш хусусияти ҳам (Бақара 2/41, 91, 97, Оли имрон 3/3, Нисо 4/47, Моида 5-48, Фатир 35/31), Қуръондаги таҳрифга қўл урилган ҳолатлар ҳам (Бақара 2/75, Нисо 4/46, Моида 5/13, 41) беркитиб юборилган ва булар бу умматдан унуттирилиб юборилган.

Мана шу оятнинг тафсирларига қарасангиз ҳам, кўплаб тафсирларда бу оятда айтилган таҳрифни Қуръонда эмас, тавротда амалга оширилгани айтилади. Мана шунинг ўзи ҳам бир таҳрифдир.

[122] Бу яҳудийлар Муҳаммад алайҳиссалом Аллоҳнинг элчиси эканини билишарди, аммо буни қабул қилолмас ва бу ҳақда бошқалар билишини ҳам хоҳламасди.

[123] Яҳудийларни ўзини орасида ҳам мунофиқлик қилганлар ҳақида Тавротда шундай ибора бор: “Хатти-ҳаракатларини Раббдан яширишга уринганларнинг ҳолига вой! Қаронғу тунларда иш юритаётган бу одамлар: “Бизни ким кўради-ким танийди?”- деб ўйлайдилар.” (Таврот, Ешея 29/15)

[124] “хом-хаёл ва тўқима” деб таржима қилинган “амонийя” калимаси, “умнийя” калимасининг кўплик қолипидир. Мужоҳид буни ёлғон деган бўлса, бошқалар уни китобни тушунмасдан ўқиш, деб тафсирлаган. Чунки тушунмасдан ўқиш, инсонни афсонавий ва ҳаёлий ёлғон ва таҳминий нарсаларга умидлантиради, холос (Муфрадот).

[125] Қуръонда уммий калимасини уч хил маъно ва таърифи бор:

  1. Уларга китоб берилмаган кимсалар (Оли Имрон 3/20),
  2. Ўзлари имон келтирган китобни ичидагилардан бехабар кимсалар (Бақара 2/78),
  3. Маккалик дегани.

Набий алайҳиссалом ҳам аввал илоҳий китобдан хабари бўлмаган (Шуаро 42/52-53, Анкабут 29/47-48). Лекин бу оятларда Набий алайҳиссаломга уммий дейилмаган. Сўнги Набий Исмоил алайҳиссаломнинг наслидан келиши ва Маккадан чиқиши Таврот ва Инжилда ёзиб қўйилгани учун (Аъроф 7/157-158), (Таврот/Тасния 18:18,19, Мазмурлар 84), (Инжил/Матта 21:42-44) Қуръонда у ҳақида айтилган уммий калимаси Маккалик деган маънони билдиради.

[126] Қолил (قليل) – бир нарсани оз эканини ёки ўткинчи эканини билдиради (Мақойис).

[127] Инсонларни Аллоҳ билан алдашнинг энг осон ва кўп ишлатиладиган йўли шуки, ўз қўли билан ёзган китобини Аллоҳ тарафидан юборилган деб айтиш ёки, ўз фикрлари ва ўз тушунчалирини Аллоҳнинг китобидан олинган ҳукмлар деб ўртага қўйишдир. Бундай қилганлар ўзини Аллоҳни ўрнига қўйган бўлади. (Қаранг: Ҳуд 11/1-2, Оли Имрон 3/78.)

[128] Яҳудийлар ўз қўлалри билан ёзиб, сўзли Таврот дея номлаган Талмуд китобида келтирилган “Ёмонларнинг Жаҳаннамдаги жазоси 12 ой давом этади. Ўша муддат ичида қилган гуноҳларининг каффорати тўланган бўлади” (Шаббат 33-б) шаклида келтирган иддаолари мана шу оятда билдирилган сўзларидир. Улар ана шундай ёлғон иддаолар билан яшаб келмоқда. Тавротни аслидан бехабар бўлган яҳудий халқни ҳам, бу ҳукмлар Тавротдан олинган, деб алдаб келади. Бундай ҳолатлар баъзи бир мусулмонлар ўртасида ҳам учраб туради. Қуръонда бўлмаган ҳукмларни Қуръондан деб айтадилар ва инсонларни бунга ишонтириш учун тилларини буриб-эгиб эҳтирослар билан гапирадилар.

[129] Энг катта ёмонлик ва энг катта зулм ширкдир (Луқмон 31/13).

[130] Гуноҳга ботиб кетганлар асосан гуноҳи кабирага ботганлар бўлади. Агар ширкка қўл урган киши тавбасиз ўлган бўлса, Жаҳаннамдан қайтиб чиқолмайди, давомли у ерда қолади (Нисо 4/48, 116). Хатолари уни қамраб олиши – тавба қилмай, яъни гуноҳидан қайтмай ўлишидир. Чунки тавба эшиклари то ўлим онигача очиқдир (Зумар 39/53).

[131] Чорасиз деб маъно берган калима мискин бўлиб, ўзак маъноси – ҳаракатдан сўнг тўхтаб қолишга айтилади. Набийимиз алайҳиссалом шундай деганлар: “Мискин киши –бир бўлак ёки икки бўлак емоқ-ичмоқ билан кифояланидан киши эмас. Моддий эҳтиёжини қондира олмаган ҳолда, уятканидан ёки қайта-қайта бировдан нарса сўрай олмаган кишидир.” (Бухорий закот 53.) Кемада иш қилиб тирикчилик қиладиган кишиларга ҳам шундай дейилган Қаранг: (Каҳф 18/79.)

[132] Бировни юртидан, еридан, ватанидан маҳрум қилишни Аллоҳ таоло Тавротда ҳам тақиқлаган. “Эгамиз Рабб шундай демоқда: зўравонлигу зулмингизни бас қилинг! Адолату тўғрилик ила иш тутинг. Халқимни ўз еридан маҳрум қилманг,- деб айтмоқда Эгамиз Рабб.” (Таврот, Ҳизқиёл 45:9)

[133] Оятдаги исм (اثم) – иснсонни яхшиликлар ва савобдан узоқлаштирадиган хатти-ҳаракатларга ҳам айтилади (Муфрадот).

[134] Қиёмат – оёққа туриш дегани. Қиёмат – Инсонлар қилган ишлари учун ҳисоб бериб, яхшилигига ажр-мукофот, ёмонлигига эса муносиб жазо олиши учун қабрларидан қайта туриб чиқадиган куннинг номидир.

[135] Бақара 61 оят изоҳига қаранг.

[136] Лаънат – аччиғи чиқиб қувиб ҳайдаш ва узоқлаштириш дегани (Муфрадот). Бизга кўра, буни энг очиқ қилиб ифодалаб берган сўз ҳайдашдир. Ишдан ҳайдаш, лавозимидан узоқлаштириш, тинчлик хотиржамликдан маҳрум бўлиш каби маънолардек тушунилади.

[137] Демак, баъзи кимсалар яқин-атрофда Аллоҳ тарафидан бир илоҳий китоб келишини, ўша китобга амал қилгани ҳолда кофирлардан устун келишини хоҳлашган. Лекин китоб келганидан кейин ундан юз ўгириб кофир бўлдилар.

[138] (شاء) шаъа феъли учун Бақара 20- оят ва изоҳига қаранг.

[139] Яҳудийлар оятларни тан олмагани ва Набийларни обрў-эътиборини тўккани ҳақида Бақара 2/61- оятда ҳам айтилган.

[140] Ширк энг катта зулмдир. Чунки у иш Аллоҳга нисбатан қилинган ҳақсизликдир (Луқмон 31/13).

[141] Бу ҳақидаги яна бир оят шундай: “(Тур) тоғини гўёки уларни тепасида соябондек ва уларни тепасига тушиб кетади деб ўйлайдигандек қилиб кўтариб, уларга: “Биз сизларга берган китобни маҳкам ушланглар ва ундаги нарсаларни ақлингиздан чиқармангларки, ўзингизни ҳимоя қилиб қоласизлар”, деганмиз.” (Аъроф 7/171)

[142] Урфга кўра бу оятга “эшитдик ва исён қилдик” деб маъно беришади, ахир бундай деган киши Аллоҳга сўз берган бўлмайди. (Нисо 4/46 оят изоҳига қаранг.) Тавротни бунга алоқадор бўлими шундай: “(Мусо) аҳдлашма китобини олиб, халққа ўқиди. Халқ:” Самаъну ва асину – Роббнинг ҳар айтганини бажарамиз, Унга қулоқ соламиз”,- дейишди.” (Таврот, Чиқиш 24:3-7)

[143] Таржимадаги илтифот қоидаси учун қаранг: Бақара 2/40 ва изоҳи.

[144] Уларни Тавротга бўлган ишончи суст ва сохта. Чунки, ўзлари имон келтирган китоби бўлмиш Тавротда ҳам улар айтгандек ҳукм, яъни бузоққа топиниш ва бузоқни муқаддаслаштириш деган нарса йўқ. Аксинча, бузоқни қурбонлик қилиш деган жумлалар ер олган (Таврот, Чиқиш 24:5).

[145] Яъни, аждодингиз бир тарафдан ишондик ва маҳкам ушладик деган, бошқа тарафдан эса, бузоққа топинишдан воз кеча олмаган. Сизлар ҳам шундай қилманглар. Акс ҳолда, аждодларингиз каби Аллоҳнинг лаънатига қоласизлар. Бу ҳақидаги яна бир оят: (Нисо 4/46).

[146] Ширк – Инсонга нерв ва асаб ҳужайраларидан ҳам яқинроқ бўлмиш Аллоҳни иккинчи ўринга қўйиб, ўзини ёки бошқа бирини биринчи ўринга қўйишдир. Аллоҳ таоло шундай марҳамат қилади: “Бир қисм инсонлар ҳидоятга/тўғри йўлга келди. Бошқа бир қисми эса залолатга муносиб бўлди. Чунки булар шайтонларни Аллоҳдан ҳам ўзларига яқин ўринга қўйиб олишган ва ўзларини тўғри йўлда деб билардилар.” (Аъроф 7/30). Ўша шайтонлар – инсонлар бир тарафдан ўзларига ва бошқа бир тарафдан Аллоҳга яқин деб билиб, ўзлари билан Аллоҳни ўртасига воситачи қилиб олган воситачиларидир. Уларни Аллоҳни ўрнига қўйганликлари учун мушрик, уларни гапига кириб Аллоҳни ва Унинг ҳукмларини менсимаганликлари учун кофир бўладилар. Чунки ҳар бир мушрик кофир, ҳар бир кофир мушрикдир. Бунга алоқадор бўлган оятлардан бири: (Оли Имрон 3/151).

[147] Қуръон оятлари бири бирини очиқлайди (Ҳуд 11/1, Оли имрон 3/7). Оятлар асосан икки қисмга бўлинади; муҳкам ва муташобеҳ. Муҳкам – бир масалада қисқа ва хулоса қилиб ҳукм билдирган оят. Ана ўша муҳкам оятларни маънан ва ҳукман унга ўхшаган оятлар очиқлаб тушунтириб беради. Ана ўша оятларга муташобеҳ дейилади. Оятлардан ҳукм олиш учун аввал муҳкамга, кейин уни очиқлаш учун муташобеҳ оятларга қараш керак.

[148] Яҳудийларнинг аксарияти тавротга ва ундаги ҳукмларга ишонмай қўйганлигининг сабаби – ўзлари орасидаги диндорларини ва билимдонларини худо қилиб олганликлари сабаблидир. Ундай кимаслар Аллоҳ ва Унинг сўзларидан кўра, ўша муқаддаслаштириб олган диндорларини сўзини устун тутади ва оятларни тан олмайди. Қаранг: (Тавба 9/31)

[149] Бу оятдаги расул (رسول) қуръондир. Чунки оятнинг давоми буни очиқча билдириб ўтган. Бақара 89- оятга ҳам қаранг. Зотан расул калимаси элчи орқалик юборилган маълумот учун ҳам, ўша маълумотни олиб келган элчи учун ҳам ишлатилади (Муфрадот). Келтирилган маълумот элчидан ҳам муҳим ва муқаддас эканини Аллоҳ таоло Оли Имрон сурасининг 144-оятида билдириб қўйган. Бизларга Аллоҳ тарафидан элчи қилиб юборилган Муҳаммад алайҳиссаломнинг, Аллоҳ тарафидан олиб келган маълумотларининг барчаси Қуръонда мужассамлашгани учун, энди биз учун Росул, яъни Аллоҳдан бизга юборилган нарса Қуръондир. Шунинг учун ҳам, жумланинг оқишига қараб, росул калимасини Қуръон деб таржима қиламиз.

[150] Яъни, Қуръонни тан олмасдан, уни орқага ташлаган яҳудийлар Бобилдан сургун қилинган яҳудийлар о’ргатаётган сеҳрга эргашишар эди. Улар эса, ўргатаётган сеҳргарлигини Сулаймон алайҳиссаломдан қолган бир илмдан ўрганаётганини иддао қилишарди. Шу боис Аллоҳ уларни ёлғонини фош қилиб, “Сулаймон кофир бўлмаган”, яъни сеҳргарлик қилиш ва уни ўргатиш кофирликдир, Сулаймон ундай қилмаган, лекин сизлар инсонларга сеҳр ўргатиб кофир бўляпсизлар, – деган мазмундаги оятлар билан уларни огогҳлантирган.

[151] Бу оятда келтирилган шайтонлар – шайтонлашиб кетган инсонлардир. Чунки, оятнинг давомида улар инсонларга сеҳр ва ёлғон нарсаларни ўргатгани, Аллоҳнинг китобидан узоқлаштириб бекорчи хом-хаёлларга тарғиб қилаётгани очиқлаб берилмоқда. Анъом 6/112 ва Нисо 114/6-оятларда келтирилганидек, шайтон калимаси ҳам шайтонлашиб кетган кўринмас борлиқлар учун, ҳамда шайтонлашиб кетган инсонлар учун ишлатилади. Бу оятдагии шайтонлар – инсонларни Аллоҳнинг китобидан узоқлаштираётган айнан инсон шайтонларидир. Буни оятнинг давоми ҳам тасдиқлаб турибдики, улар халқ орасида яшаган, кўрган ва кўринган, гаплашган, ўргатган ва ҳатто кофир бўлган. Зотан ушбу суранинг 14-оятида шайтон калимаси инсонларни Аллоҳнинг динидан буришда бошчилик қилаётган инсонлар учун ишлатилган.

[152] Сеҳр – Бир нарсани ўз ҳолатидан бошқача қилиб фарқли кўрсатиш, алдаш, чалғитиш, (фокус) ва хийладир (Лисанул-Араб).Сеҳр ва сеҳргарлик тамоман бир ёлғон ўйин ва алдов эканини билдиради (Аъроф 7/103-120, Юнус 10/81).  Инсон диққат-эътиборли ва қатъиятли бўлган муддатча унга бундай сеҳр ва алдовлар таъсир қилмайди. Чунки сеҳрнинг ҳар тури сохта ва ёлғондир.

[153] Сулаймон алайҳиссаломнинг вафотидан кейин Тавротга Сулаймонни кофир бўлганлиги ҳақидаги мана шу сўзларни қўшишга ҳам улгуришган: “Ва Ерибомга деди: “Ўзингга ўн парча ол, чунки Исроилнинг Робби – Аллоҳ шундай дейди: “Ҳа, мен Сулаймондан қиролликни тортиб оламан ва ўнта қабилани сенга бераман… чунки мени тарк қилдилар ва Сайдалиларнинг илоҳаси бўлмиш Астартия, Моаб илоҳи Кемўша ва Аммон ўғилларининг илоҳи Милкомга сиғинди… “ (Қироллар 3, 11: 31-33.) Бу ёлғон ва туҳматларнинг сабаби – Сулаймондан кейин тахтга ўтирган Сулаймоннинг ўғли Реҳавамнинг қўлидан қиролликни тортиб олиш эди (Қироллик 11. 43). Баъзи Яҳудилар Тавротга қўшиб қўйилган сулаймон алайҳиссалом ҳақидаги бу ёлғонларни ўқиб олиб, Сулаймон алайҳиссалом ҳақида “У қандай бир солиҳ/яхши қул эди! Жуда ҳурмат кўрсатувчи эди.” ( Сод 38/30) мазмундаги Қуръон оятини эшитиб, бу оятлар Тавротни тасдиқ қилмаган дейишмоқчи бўлишган.

[154] Оятдаги “(ملكين) малакайни” калимасини Абдуллоҳ ибн Аббос, Ибн Абзо, Заҳҳок ва Ҳасани Басрийлар “ал-маликайни – иккита малик” шаклида ўқишган (Қуртубий Тафсири). Ҳукмдор кишига малик дейилгани каби, ҳукмдорлик қилишга кучи етадиган кишиларга ҳам малик дейилади (Муфрадот). Оятнинг боғлами ва Қуръон бутунлигига қаралганида, Ҳорут билан Морут турли хил хийла-найранг ва фитна сабабли ҳукмронлигидан узоқлаштириб юборилган иккита шахзода бўлгани ўртага чиқади. Улар ўзларини тахт ёки ҳукмронликдан туширилишда ўйналган ўйин ва хийлаларни бировларга айтиб беришдан олдин, бу нарсаларни бирон бир кишига ёмонлик қилиш мақсадида фойдаланмасанглар айтиб берамиз, дейишар эди. Бу оятда айтилаётган Мадиналик яҳудийлар – Ҳорут ва Морут учун ишлатилган хийла ва найрагларни Муҳаммад алайҳиссаломда ҳам қўллашни тарғиб қилаётган яҳудийлардир. Бировни таҳтдан қулатиш, лавозимдаги яхши инсонларни обрўсизлантириб лавозимидан тушуриш ва.ҳк. ишлар ҳозирда ҳам давом этиб келмоқда.

Баъзи бир тафсирларда оятдаги “малакайн” калимасини “икки фаришта” деб таъвил қилишган. Лекин Аллоҳ: “Биз фаришталарни фақатгина ҳақ бир иш учун туширамиз.” (Ҳижр 15/8)- дегани учун, фаришталар инсонларга сеҳр ўргатишган деёлмаймиз. Чунки сеҳр ва сеҳргарлик куфр ва ботил нарсадир.

Ушбу оятни қўлимиздаги мушафлардагидег “малакайни” шаклида ўқисак ҳам, у калимага “малаксиймо” деб маъно бериш керак. Чунки юсуф алайҳиссаломни кўрган аёллар: “Бу инсон эмас, фариштани ўзи-ку!” (Юсуф 12/31)- дейишган. Кунимизда ҳам бундай мажоз қўлланиб турилади. Масалан; юриш-туриши, хулқи ва кўриниши гўзал бирига “бу фариштани ўзгинаси” дейилади. Демак, бу оятдаги малак калимасига ҳам – агар “малакайни” деб ўқисак – мажоз маъно беришимиз керак.

[155] Бу оятдаги “Бошига тушган” дея маъно берганимиз  انزال инзол калимаси – Бир нарсани туширилиши, ўртага чиқарилиши ва содир этилишини билдиради (Мақойис). Инсоннинг бошига тушган ёмон бир ишга нозила дейилади (Лисон).

[156] Фитна – бир нарсани ўтга ташлашдир (Лисон). Қуръонда бу калима имтиҳон (Аъроф 7/155), муаммога дучор қилиш, мусибатга тушириш (Аъроф 7/27), жанг (Бақара 2/191), жаҳаннам азоби (Зариёт 51/10-14) каби турли маъноларда қўлланилган.

[157] Ўрганмоқчи бўлганларнинг мақсадлари ибрат олиш эмас, балки тактикасини ўрганиш ва уни ёмон мақсатда қўлллаш бўлган.

[158] Муҳаммад алайҳиссалом мўминларга Қуръон ўқиб, уларга таълим бериб, динни тушунтираётган бир вақтда, Мусулмонлар Росулуллоҳга: “Роина” яъни “биз тушуниб олишимиз учун муҳлат беринг, бизларни ҳар биримизга янада кўпроқ диққат-эътибор берингки, биз ёдлаб олайлик”- деган маънода “роина” дейишар эди. Яҳудийларда Ибронийча ёки Сирёничадан қолган ана шундай сўздан иборат масхара ва сўкиш калимаси бўлган. Яҳудийлар Мусулмонларнинг оғзидан ўша сўзни эшитиши биланоқ, дарров ўша сўзни тилларини буриб-букиб ҳақоратомус маъно чиқадиган ҳолатга олиб келиб, Росуллуллоҳни олдига келиб у кишига шундай дейишар эди. Шу сабабли Мусулмонлар у сўзни айтишдан ман қилинди ва ўрнига ҳақоратомус маъноларга буриб бўлмайдиган “унзурна” яъни “бизни назорат қилиб тур” дейишга буюрилишди. Убайнинг қироатига кўра “бизга муҳлат бер” деган маъно ифодаловчи ҳолатда ўқилади ҳам деган (Замахшарий Кашшоф, Шамсуддин Қуртубий Алжамиу ли-Аҳкомил Қуръан, Носируддин Байзовий, Муҳаммад Рашид Мирзо тафсирлари.)

[159] Бу оятдаги кофирлар икки тоифа инсонларга ишорат қилиши мумкин: 1. Ушбу оятдаги “Аллоҳнинг сўзига қулоқ солинглар” ҳукмини менсимаган ва тан олмаган кишилар; 2. Расулуллоҳга келиб: “Роинаа” деб, икки хил маънога далолат қиладиган сўзлар билан, ундаги салбий маънони назарда тутган ҳолда  ҳақорат қилган яҳудийлар.

[160] Аҳли Китоб – уларга берилган китобдаги нарсалар ҳақида маълумотга эга бўлганлардир. Улар орасидан ва бошқа инсонлар орасидан Қуръонни тан олмаган ва менсимаган қисмига кофир дейилади. Бу ҳақида (Оли Имрон 3/69-71) оятда баён қилиб ўтилган.

[161] Насх – бир китобдаги ёзувларни бошқа бир китоб ёки саҳифаларга кўчиришдир (ал-Айн). Агар иккинчи марта ёзилаётган китобнинг муаллифи аввалги муаллифнинг ўзи бўлса, аввалги китобдаги ёзувларнинг катта қисмини қандай бўлса ўшандай қолдиради, қолган қисмини эса, ўзига ёқадигандек қилиб яна-да яхшироқ ёзувлар (ҳукмлар) билан алмаштиради. Шу боис, насх – ё айнан аввалгиси билан бир хил бўлади, ёки ундан ҳам яхшироқ бўлади. Аллоҳ таоло аввалги китобларда буюрган буйруқларининг кўпларини сўнги китоби Қуръонда ҳам келтириб сақлаб қолган (Нисо 4/163, Шўро 42/13). Аллоҳ аввалги китобларидаги баъзи ҳукмларни Қуръонда келтирмаган (Моида 5/15). Ўша китобдаги баъзи ҳукмлар эса, ўзидан яхши ва енгилроғи билан алмаштирилган. Масалан; Мусулмонлар илк бошқа рамазон рўзасини аввалги аҳли китоблар каби тутар эди (Бақара 2/183), кейинчалик баъзи бир енгилликлар берилган (Бақара 2/187).

[162] Вали калимасининг кўплик шакли “авлиё”дир. Валий – икки ёки ундан кўп нарсани орасига ҳеч нарса кирмайдиган даражада бир-бирига яқин эканини ва ўртада восита бўлмаслигини билдиради (Муфрадот). Бизга нерв ҳужайраларимиз ва шоҳ томиримиздан ҳам яқин бўлган Аллоҳ (Қоф 50/16) – бизнинг  валийимиз, дўстимиз ва энг яқинимиздир (Бақара 2/257, 286).

[163] (Нисо 4/153)

[164] Қиёмат – оёққа туриш дегани. Қиёмат куни – инсонлар аввалгисидан ўзгача бир бадан билан ҳисоб-китоб, жазо ёки мукофот олиш учун ётган қабрларидан қайтиб турадиган кундир.

[165] Бундан аввалги ва кейинги оятлар яудий ва христианлар ҳақида бўлгани учун, бу оятдаги масжид – мусулмонлар тарфидан қурилган масжидлардан ташқари, Аллоҳ учун қурилган черков ва синагоклар бўлиши ҳам мумкин. Аслида черков ва синагокларда ҳам Аллоҳнинг номи зикр қилиниши керак. Лекин, билган  ёки билмаган ҳолда Аллоҳга ширк қўшган ҳолда Исо ва марямни илоҳлаштириб олган ва Аллоҳни эмас, уларни исмини зикр қилиб дуо ва илтижо қилаётган, инсонларни у ерларда Аллоҳни зикр қилишга рухсат бермаётган кимсалар ҳақида бўлиши мумкин.

[166] Фарзандга асосан инсон муҳтож бўлади. Фарзанд ҳам ота-онасига ёрдамчи бўлади, ҳамда отасининг наслини давом эттиради.

[167] Бу оятга “Бўл дейди, пайдо бўлади” шаклида маъно берилган. Аллоҳ таоло ҳар нарсани бир ўлчовга кўра яратгани учун (Қомар 59/49), амр бериши биланоқ пайдо бўлишни бошлайди. Маслалан, Аллоҳ таоло бир чақалоқни пайдо бўлишини ирода қилса (Инсон 76/1-2) “Пайдо бўл” деган амр беради, холос ва чақалоқ пайдо бўлишга киришади. Чунки кераклиўлчовни яратиб бўлган. Шунинг учун оятга шундат маъно бердик.

[168] Оятларга қатъий ишонч билдирмаган, унда мусулмонлар учун барча диний ечим борлигига ишонмаган кимсалар: “Аллоҳ бу китобда биз ҳақимизда, яъни бизни масалаларимизни ҳам очиқлаб берадиган аоҳида оятлар тушурсайди”,- дейди. Ҳолбуки, оятларга қатъий ишонишмагани учун, Қуръонда барча диний масалага ечим келтирувчи баёнотли оятлар борлигини билмайдилар. Бу оят айнан ана шундай кимсаларни танқид қилмоқда. Астойдил ва холислик билан Қуръонга мурожаат қилган инсон, диний хусусларда унга етарли барча маълумотларга эга бўлади.

[169] Бу оятни Имом Нофиъ “ла тасъал = لا تسأل” – яъни “сўрамагин” шаклида ўқиган. Бу қироатга кўра, Расулуллоҳ жаҳанамликлар ҳақида сўрашлиги тақиқланганини билдиради. Имом Осим қироатига кўра эса, жаҳаннамликлар қилаётган ишлардан – инкору куфри ҳақида Расулуллоҳ дунёда ҳам охиратда ҳам саволга тутилмаслиги билдирилади.

[170] Тиловат – биттадан кўп бўлган нарсани орасига ўз жинсидан бўлмаган нарса қўшмасдан кетма-кет ва орқама-орқа теришдир (Муфрадот). Тоғри маънодаги тиловат эса – китобни тўғри тушуниш ва ундан тўғри ҳукм чиқара олиш учун алоқадор оятларини биргаликда қўшиб ўқишдир. Тиловат калимаси ҳам бу Қуръон учун ҳамда аввалги илоҳий китоблар учун ҳам ишлатилгани шуни кўрсатадики, демак фақатгина Қуръон эмас, балки аввалги китобларни ҳам ундан тўғри ҳукм олиш учун  мана шу услубга кўра ўқиш керак бўлган. Китобларини мана шу услубда ўқиган Аҳли китоблар ўзларининг китобларида келажакда келадиган сўнги китоб бўлмиш Қуръонга ҳам ишонишлари кераклифгини албатта кўрадилар ва ўшанда улар ҳам бу Қуръонга имон келтирадилар.

Тиловат – тегишли оятларни бирлаштириб кетма-кет ўқиш ва унга кўра ҳаракат қилиш деганидир. Қироат – ўқиган ҳолатда ўқишдир. Тушунмасдан ўқилган нарсага қироат дейилмайди, талаффуз ёки оҳанглаш дейилади.

[171] Ҳар Пайғамбарнинг уммати ўз замондошларининг энг яхши ва устун кишилари ҳисобланади. Бу ҳақда мусулмонлар учун Аллоҳ таоло шундай марҳамат қилади: (Оли Имрон 3/139)

[172] Шафоат – бир инсонни бир ишда шериклик қилиши ёки ўз ҳимоясига олишидир. (ал-Айн, Муфрадот) Шафоат учун қаранг: (Бақара 2/48) ва изоҳи.

[173] (Мумтаҳина 60/4)

[174]مقام мақом калимасига баъзан бирлик ва ба;зан кўплик маъноси берилади. Иброҳим алайҳиссалом: “(Роббимиз) Бизларга маноцикларимизни (ҳаж ибодатини ерларини) кўрсат” (Бақара 2/128) деб дуо қилди, унга кўрсатилган ерларда ҳаж ибодатини бажарди. Шундай экан, “Мақоми Иброҳим”- ҳаж ибодати бажариладиган Арафот, Муздалифа, Жемерот, Сафо ва Марво ва Кабадир.

[175] Эътикоф- ибодат нияти билан вақтини масжитда ўтказишдир.

[176] Иброҳим алайҳиссалом “бизларга кўрсат” деган ифодаси, ҳаж ва умра ерлари улардан аввал ҳам бўлганини, лекин Нуҳ тўфонида йўқ бўлиб кетган бўлиши мумкинлигини кўрсатади. (Қаранг: Тафсири Тобарий, Оли Имрон 3/96.)

[177](تلو) талву – биттадан кўп бўлган нарсаларни орасига ўз жинсидан бўлмаган нарса қўшмасдан, навбат-ма навбат ва кет-ма кет тартиблашдир (Муфрадот). Демак, тиловат – мавзуга алоқадор бўлган оятларни ўқиб беришдир. Бақара 2/151- оятда Пайғамбар алайҳиссалом саҳобаларга мана шу шаклда Қуръон ўқиб берган. Мавзуга алоқадорлигига қарамасдан хоҳлаган жойидан ёки бирон бир сурани бир бошидан ўқиб кетишни қироат дейилади, тиловат эмас.

[178] Мушрик – Аллоҳни икккинчи ўринга қўювчи, бирон бир борлиқни Аллоҳнинг ҳукмронлигига нисбат берувcҳи, Аллоҳга хос бўлган ҳар қандай бир ишда бошқасини ҳам Унга шерик қилувчи деган маъноларни билдиради.

[179] Барча Пайғамбарларга берилган нарса – китоб ва ҳикматдир (Бақара 2/213 Оли Имрон 3/81).

[180] Оятга кўра, ҳар бир мусулмон аввало Аллоҳга, шу билан бирга барча Пайғамбарларга Аллоҳ тарафидан юборилган китобларга ҳам ишониши, ҳамда ўша Пайғамбарларни бир-биридан ажратмаслиги керак. Аллоҳга ишонса-ю, лекин баъзи бир Пайғамбарларга ёки уларга берилган китобларнинг баъзисига ишонмаслик – бир нави Аллоҳ билан расулини/китобини ўртасини ажратиш ҳисобланади (Нисо 4/150-152). Шу боис, Аллоҳ биздан қандай талаб қилган бўлса, шундай ишонишимиз керак.

Оятда яна бир муҳим масала баён қилинган бўлиб, Бақара 2/213, Оли Имрон 3/81, 84 ва Анъом 6/83-89-оятларда ҳам билдириб ўтилганидек барча Пайғамбарларга китоб берилган.

[181] Кўриниб турганидек, барча Набийларга китоб берилган. Ўша китоблардан бирортасини ҳам бошқасидан ажратмаймиз. Бунга рухсат ҳам йўқ. Лекин баъзи бир мазҳаб мутассиблари қабул қилмайди. Балки мазҳабларни бир-бири билан фирқаланиб бўлиниб кетишига мана шу нарса сабабдир.

[182] Рум сурасининг 30-оятига кўра, дин фитратдир. Яъни, дин – инсон табиати учун керакли бўлган барча қонун-қоидалар бутунлигидир. Оятдаги “бўёқ” калимаси рамзий маънода мана шу дин учун ишлатилган. Христианлар янги туғилган чақалоқ келажакда маънан чиройли бир ҳолатда вояга етиши учун, ўзларича муқаддаслаштириб олган рангли сувга болани шумғутишади. Аслида эса, чақалоқларни ҳам маънан, ҳамда ахлоқан чиройли ҳолатда вояга етиши учун, уларни Аллоҳнинг соф динига шумғутиш, яъни Исломга кўра таълим бериш керак. Ана шунда инсон ҳақиқий ички ва ташқи гўзаллигига ижобий таъсир ўтказувчи рангга бўялган бўлади.

[183] “Аҳмоқона ҳаракат қиладиган” ден таржима қилинган калима ушбу сурасининг 13-оятдаи мунофиқларнинг бир хислати сифатида келтирилган. 75 ва 76-оятларда Қуръондаги оятларни тушуниб-етганидан кейин, уни маъноларини бузишга уринган кимсаларни мусулмон қиёфасидаги яҳудий мунофиқлар экани билдириб ўтилгани боис, қиблани ўзгартирилишидан норози бўлганлар ҳам яҳудий мунофирқлар экани ўртага чиқади.

[184] Расул (رسول) – “бировга юборилган сўз” маъносини билдиргани каби, ўша сўзни етказиб бериш учун тайинланган элчига ҳам ишлатилади (Муфрадот). Аллоҳ таоло тарафидан инсониятга етказилиши керак бўлган асосий нарса бу Қуръон (Унинг сўзлари ва ҳукмлари) бўлганлиги боис, “Расулуллоҳ” ёки “Расул” калималарига “Элчи олиб келган китоб” деб, ёки тоғридан-тўғри “Китоб” деб таржима қилиш ва шунга урғу бериш керак ва шундай тушуниш керак. Маъно оқишига қарабгина ўша калималарга Муҳаммад алайҳиссаломни назарда тутиб таржима қилинади. Уҳуд жангида Расулимиз Муҳаммад алайҳиссаломни вафот этганлиги ҳақидаги хабар тарқалганида шу оят тушган: “Муҳаммамд бир элчи, холос. Ундан аввал ҳам элчилар келиб-кетди. Агар у ўлса ёки ўлдирилса, сизлар (У келтирган Қуръондан) юз ўгириб кетасизларми?” (Оли Имрон 3/144) Ҳозир бизнинг кўз ўнгимизда Расул сифатида Муҳаммад алайҳиссаломнинг шахси эмас, балки у киши олиб келган Қуръон бор. Шу саабли оятлардаги “Расул” калималарига “Китоб”, ёки “Элчи келтирган китоб” деб маъно бердик (Моида 5/67, наҳл 16/35).

[185] Ҳар инсонни ишониши керак бўлган тўғри дин мана шу дин бўлганлиги учун, биз мусулмонлар инсониятга ўрнаг бўлишимиз керак (Оли имрон 3/110). Инсониятга яхши ўрнак сифатида уларни кўз ўнгида қолишимиз керак.

[186] Илк қибла Каъба бўлган (Оли Имрон 3/96). Қибла Довуд алайҳиссалом даврида Байтул мақдисга бурилган (Таврот, 2. Самуел, 24/16-25). Яна Расулуллоҳ дарврида юқоридаги оятлар асосида Каъбага бурилди.

[187] Ибодат вақтларида яҳудилар Сулаймон алайҳиссалом қурган Масжиди Ақсога, Ҳристианлар эса шарққа юзланишади. Улар асло мусулмонларнинг қибласига юзланишмайди.

[188] Оятдаги таниқли нарса ё Қиблани ўзгариши, ё Қуръон ёки Муҳаммад алайҳиссалом. Балки, булардан ҳар бирини ўз ичига олиши ҳам мумкин. Зотан улардан ҳар бири бир-бирига боғлиқ.

[189] Каъбага юзланиш учун албатта Шарқ, ёки Ғарб, ё Шимол ёхуд Жануб томон бўлиши шарт эмас. Ким қайси тарафда бўлишидан қатъий назар, Каъба тарафига юзланаверади. Қаъбага ким қайси тарафдан юзланса ҳам, уларнинг барчаси Каъбага юзланган бўади.

[190] Қоф 50/11-оятга кўра хуружга намозга туриш деб маъно бердик.

[191] Қиблани ўзгариши ҳатто ҳозирги кундаги Инжилда ҳам кўрсатилган. (Юҳанна 4:19-21) Агар Қибла ўзгартирилмаган бўлганда, аҳли китоблар мусулмонларга қарши ўша далилларини ўртага қўйган бўлишар эди.

[192] Бир вақтлар Иброҳим алайҳиссалом Аллоҳдан шуни сўраган эди. (Қаранг: Бақара 2/129)

[193] Зикр – ўзига алоқадор нарсалари билан биргаликда ўрганилган тўғри маълумотга айтилади. Ўша маълумотни керак бўлганда фойдаланиш учун зеҳнда сақлаб қолиш, кераклигида уни ақлга ёки тилга келтиришга ҳам зикр дейилади (Муфрадот). Тўғри маълумотларнинг манбаси Аллоҳнинг оятларидир. Бу оятлар ҳам яратилган, ҳамда туширилган оятлар сифатида иккига бўлинади. Яъни, табиатдан олинган тўғри билим ва маълумотга ҳам, Қуръондан олинган тўғри ҳукм ва маълумотга ҳам зикр дейилади (Анбиё 21/24, Анъом 6/80). Инсонни кўнглини фақатгина тўғри маълумот тўлдиради ва хотиржам қилади (Раъд 13/28). Аллоҳни зикр қилиш – Унга, Унинг китобига ва У яратган нарсаларга диққат-этътибор қаратиш, ақлу-зеҳндан чиқармаслик ва улар ҳақида тушуниб тафаккур қилишдир. Инсоният мана шулардан билганича жавобгар бўлади.

[194] Ас-Солат – (الصلوة) калимасининг ўзак маъноси – бир нарсани ташлаб қўймаслик ва давомли уни ортида бўлиш дегани (Лисанул Араб). Мусулмонлар Аллоҳнинг ёрдамига эришиш учун сабр-бордошли бўлган ҳолда, ҳеч қандай шарт ва шароитга қарамсдан Аллоҳнинг йўлидан айрилмасликлари ва вазифаларини тарк қилмасликлари керак. Бу нарса – Аллоҳга қуллик қилишда азму қарорлилик ва сабр-бардошлиликни талаб қилади.

[195]

[196] Қилаётган ҳар бир яхши ишини сабр-бардош билан охирига етказадиган инсонларга Аллоҳ ёрдам беради. Аллоҳ учун қилинган ҳар бир яхши иши эгасини, Аллоҳ ундан ҳам яхшироғи билан мукофотлайди (Наҳл 16/97).

[197] Жоҳилият давридаги Араблар Сафо билан Марво тепаликларига Исаф ва Ноила номли иккита бут қўйиб қўйишган. Шу сабабли, мусулмонлар саъйни тарк қилишган эди (Ибн Ҳажар Асқалоний, Фатҳул Борий, Шарҳи саҳиҳи Бухорий). Ўша бутлар сабабли мусулмонлар тарафидан вақтинча саъй қилинмай қолинганини билдиради.

(Бақара 2/196) оятдаги буйруқ, Ҳаж ибодатини мукаммал бўлиши учун Сафо ва Марвони саъй қилиш шарт эканини ва уни тарк қилиб бўлмаслигини билдиради.

[198] Йўл кўрсатувчи ва уни атрофлича тафсилотлаб тушунтириб берувчи ўлароқ оятлар иккига бўлинади. Бошқача қилиб айтганда, ҳукм ифодаловчи она оятларга муҳкам ва уни очиқлаб берувчи оятларга муташобеҳ дейилади (Аъроф 7/152, Ҳуд 11/1-2, Оли имрон 3/7, Зумар 39/23, Фуссилат 41/3).

[199] Мўминлар Аллоҳ билан ўзларини орасига ҳеч кимни воситачи қилиб киргизмаганликлари учун, уларни Аллоҳ билан ўрталари жуда ҳам кучли боғланган бўлади. Мушриклар эса Аллоҳ билан ўзларини орасига турли мақсадларда воситачи ва ўртакашларни киргизиб олишгани учун, уларни Аллоҳга бўлган севгиси ва Унга бўлган боғлиқлиги узилиб қолади. Шу боис, оятдаги أشد калимасига ўзгармас хусусиятни билдирувчи сифати мушаббаҳа маъносини бердик. Зотан, “الشد – аш-шадду” калимаси кучли боғлиқлик ва мустаҳкам аҳд маъноларини билдиради (Муфрадот).

[200] Бу жумла истиора бўлиб, “шайтонни амрига бўйсунманглар” мазмун ифодалайди. Яъни, ер юзидаги ҳалолу пок нарсаларни енглар, лекин шайтонни гапига кириб, ҳаром ва нопок нарсаларни еманглар, дегани бўлади. Бақара 2/208 оят ва изоҳига қаранг.

[201] Кимки Аллоҳ ҳаром қилган нарсани ҳалол деса, ёки Аллоҳ ҳалол қилган нарсани ҳаром деса, демак у шайтонлик қилган бўлади. У хоҳ инсон тоифасидан бўлсин, хоҳ жин тоифасидан.

[202] Уларга деганда барча инсонларга ишорат қилган бўлиши ҳам мумкин, ёки расулуллоҳ имонга ва Қуръонга эргашишликка чақирганда юз ўгирган мушриклар ва яҳудийларга ишорат қилган бўлиши ҳам мумкин. Бу оят ўз мўжизалигини ҳозиргача кўрсатиб келмоқдаки, ҳозирги кунимизда ҳам ўзини мусулмонман деган кишиларга “Қуръонга қайтинглар ва унга амал қилинглар”- дейилса, улар ҳам худди оятда келтирилган гапни айтиб, “Биз фақатгина ота-боболаримизни динига эргашамиз”,- дейди.

[203]نعق калимасининг ўзак маъноси қарғанинг ғақиллашини ҳам ифодалагани учун (Лисан) оятга шундай маъно берилди.

[204] Табиатингиз тортган дея таржима қилинган тоййиб – طيب калимасининг асл маъноси – вужуд ва туйғуларга ёқадиган (лаззатланадиган) нарсадир (Муфрадот).

[205] Анъом 6/145-ояатга кўра, фақатгина оққан қон ҳаром, томирлардаги қон ҳаром эмас.

[206]Аллоҳдан бошқаси учун аталиб сўйилмагунча, мусулмон бўлмаганларнинг ёки басмаласиз (Аллоҳни номи айтилмай) сўйилган ҳайвоннинг гўшти ҳаром бўлмайди. Бунинг аксини кўрсатган на битта оят ва на битта ҳадис бор. (Қаранг: Моида 5/3. Анъом 6/145)

[207] Оятдаги إِثْمَ= инсонни савобдан ва табиий яратилишидан узоқлаштирадиган ҳаракат маъносини билдиради (Муфрадот). Шу сабабли бу إِثْمَ калимаси ҳаром ва гуноҳ нарсаларга айтилади. Демак, у инсон ҳаром қилинган нарсани еган бўлса ҳам, унга ҳаром еди деб ёзилмайди.

[208] Бу умумий бир қоида, хоҳ таврот бўлсин, Хоҳ Иннжил, хоҳ Қуръон; кимки улардаги ҳукмлардан бирортасини қандайдир манфаат эвазига яшириб келса, уларнинг кимлигидан қатъий назар, мана шу оят ҳукмига тушади.

[209](قليل) қолийл – оз ёки ўткинчи нарса учун ишлатилади (Мақойис).

[210] Бу оятда имоннинг шарти бешта ҳисобланган. Қадарга имон деган олтинчи шарт келтирилмаган. Чунки, анъанага кўра ўргатиб келинадигандақа қадарга имон келтириш деган буйруқ Қуръонда йўқ.

[211] Қасос – содир этилган жиноят билан унга берилган жазо ўртасидаги тенгликни ифода қилади.

[212] Қасосга алоқадор яна бир оят (Исро 17/33).

[213] Маъруф – танилган ва билинган деганидир. Бу маълумот ё Қуръондан ёки унга зид бўлмаган урф-одат ва анъанадан олинган бўлади. Бунинг зидди эса мункар дейилади.

[214] Ақл билан қалбни бирлашишига лубб дейилади (ал-Айн). Бундай кишиларга “улул-албаб”, яъни соғлом ақл ва соғлом фикр эгалари дейилади. Улар сўзни эшитиб, уни энг гўзалига эргашадиганлардир (Зумар 39/18). Бошқача қилиб айтганда, виждонли киши дейилади.

[215] Қасос – жиноятига тенг жазо берилиш маъносини билдиргани учун, “Қасосда ҳаёт бор” деган жумла шундай тушунилади: Бир инсон бошқа бир инсонни ўлдириб қўйса, ўлган кишининг яқинлари энди алам устида қотилнинг ҳам бирон бир яқинини ўлдириб қўйиши мумкин. Мана шу ҳолатда ҳеч ким ҳаққидан ошмаслиги учун айнан қасос, яъни қилинган жиноят билан тенг жазо қўлланишини билдирган. Қилинган жиноятга тенг жазо берилиши эса – адолат ва барқарорлик дегани бўлиб, адолат тинч ҳаётга ва барқарорликка олиб боради. Уни зидди – зулмдир. Зулм эса – ўлим ва беқарорликка олиб келади. Қасосда ҳаёт бор дегани шуни англатади.

[216] ٱلْوَصِيَّةُ = васийят – бировга маълум бир вазифани юклатилишидир (Лисан). Ал-васийят калимасидаги алиф-лом музоаф илайҳдан эваз бўлиб, васийяту ат-тақсим деб маъно берилди. Бировдан қолган меросни Қуръондаги тақсимот ҳукмларига кўра бўлиб беришлик – атрофдаги мусулмонлар зимамсига юклатилган бир фарз амалдир.

[217] Оятдаги “мувсий” калимасига “мувсил – бир нарсани бошқасига улаштириб берувчи” маъносини бердик (Мақойис).

[218] Меросни тақсимлаётган киши учун энг қийин бўлган нарса – қолган мулкларнинг ҳар бирини бир хил қиймат билан белгилаш ва уни ҳар бир ворис учун тенг қилиб бўлиб беришдир. Бу масалада агар у ворисларни ўртасини адоват ва гина қолдирмайдиган қилиб келиштириб қўйса, Аллоҳ буюрган тақсимотга хилоф иш қилган бўлмайди.

[219] Оятга кўра, рўза тута олган ҳар бир киши Рамазон фитрини бериши керак. Абдуллоҳ б. Умар шундай деди: “Аллоҳнинг элчиси (алайҳиссалом) фитр ёки Рамазон садақасини эркагу аёлга, ҳурга ва қулга ҳурмодан бир со (3.920 гр) ёки арпадан бир со қилиб фарз қилди. Инсонлар буни ярим со буғдойга тенглаштиришди” (Бухорий, Закот 77). Расул дегани – оятлардан чиқарган тўғри ҳукмини ёки оятларни ўзини тўғридан-тўғри инсонларга етказиб бериш вазифаси юклатилган бир шахс бўлгани учун, фитрни Расулуллоҳ эмас, аслида Аллоҳ фарз қилган бўлади.

[220] Бақара сураси 59 ва Фурқон сураси 1-оятларга кўра, бу оятдаги фурқон калимасига ноиби фоил шаклида маъно берилган.

[221] Қуръон оятлари икки қисмга бўлинади; муҳкам ва муташобиҳ. Муҳкам оятлар она оятлар дейилади. Қуръонни нозил бўлишини Рамазонга нисбат берилгани шуни кўрсатадики, Қуръондаги илк оятлар Рамазон ойида нозил бўлган.

[222] Ўша такбирлар байрам такбирларидир. Набийимиз алайҳиссалом Рамазон ва Қурбон байрамларида ўзининг аёллари ва қизларини ҳамда бошқа аёл-қизларни ҳам намоз ўқиладиган майдонга чиқишини буюрар эди (Бухорий, Ийдайн 15, 20, Ҳайз 23, Солат 2, Ҳажж 81; Муслим, Ийдайн 10-890) Байрам намозлари шу такбирлар учун ўқилади. (Қаранг: Ҳаж 22/37.)

[223] Қовушишдан назарда тутилган нарса жинсий алоқадир.

[224] Бақара 2/183-оятда билдирилган аввалгиларга фарз қилинганидек фарз қилинган деган ҳукм, бу оятдаги енгиллик билан насх қилинди ва очиқланди.

[225] Яъни, ўтмишда Рамазон кечаларида қилган ишларингиз учун сизларни жазоламади. Аксинча, сизларга тавба қилиб ўзингизни тузатишга имкон берди.

[226] Фажр – кечанинг охирида қуёшдан уфққа улашган қизилликдир (Лисан). Ўша қизил шагақ чиқишни бошлаганидда ердаги табиат уйғонади, баъзи бир юлдузлар кўринмай қолади, саҳарлик вақти киради. Оқ шафақ билан қора шафақ бир-биридан аниқ-тиниқ ажрагани кўринадиган вақтга қадар саҳарлик қилинади. Айнан саҳарлик вақтида ёки ундан сал аввал таҳажжуд намозини ўқиб олса ҳам бўлади. Саҳарликка ва таҳажжудга алоқадор ва ўхшаш оят шу: (Тур 52/48-49)

[227] Оятда рўзани кечгача тутинглар, дейилган. Агар қуёш ботгунгача дейилса эди, қуёшсиз давом этадиган кундузли қутбларда ва ёп-ёруг давом этадиган кечаларда рўза тутиш имконсиз бўлиб қолар эди.

[228] Эътикоф – Ибодат нийятида бирон бир жойда, хусусан масжидларда маълум бир муддат қолишдир. Расулимиз алайҳиссалом Рамазонни охирги ўн кунида вақтини масжидта ўтказар эди (Бухорий, Ҳайз 10, Эътикоф 10.)

[229] Аллоҳ ҳаром қилган йўл орқали мол-мулкка эга бўлишга ботил (бузуқ йўл) дейилади. Ёлғон гапириб эга бўлиш, ўғирлик қилиб топиш, куч билан мажбуран тортиб олиш, судхўрлик қилиб топиш, норози қилиб эгадор бўлиб олиш, тарози ва ўлчовлардан камайтириб қолиш кабилар ботил йўл ҳисобланади.

[230] Билиб туриб бировни мол-мулкига ҳақсиз эга чиқиш учун, ваколатли кишиларга ёки ишни ўзини фойдасига ҳал эта олувчи шахсларга пул бериш пора ҳисобланади. Бу оят айнан ана ўшандай пора беришни тақиқламоқда. Агар бир инсон ўз мулкига эга чиқиш учун бировга пул беришга мажбур бўлиб қолса, берганга эмас, балки олганга гуноҳ бўлади. Қачонки бировни ҳаққига эгалик қилиш учун ўз ихтиёри билан берса, шунда ҳар иккаласи жавобгарликка тортилади.

[231] Янги ой қуёшдан кейин чиққан ҳилол билан бошланади. (Қаранг. Бақара 2/49 оят ва изоҳи).

[232] Набий алайҳиссаломдан ойни ботиши ва чиқиши ва у ҳақда яна бошқа саволлар ҳам сўралгани маълум бўлмоқда. Аллоҳ таоло бу саволга қисқача жавоб бериб ўтиб, кейин эса, бир инсондан уни мутахассислиги бўлмаган нарсалар ҳақида сўрашликни – уйни эшиги туриб, уйни олдидаги эшиги туриб орқадан айланиб кириш яхши эмаслигини билдириб, ўша нарса мажозий ва қиёс йўллари орқали билдириб ўтмоқда. Набиймизнинг ёнларида бундай ҳисоб-китобни яхши биладиган бир киши бўлмагани учун шундай деган: “Бизлар бир уммий халқмиз, ҳисобни (осмон жисмлари ва коинот тузилиши ҳақидаги фан) билмаймиз.” “Ойни кўрганда рўзани бошланглар, такроран кўрганингизда рўзани якунланглар, ой булутли бўлса ўттизда тугатинглар” (Муслим Сиём 1080,1081).  Демак, ҳар бир ишни ўз мутахассисидан сўраш керак.

[233] Бу оятни Анфол 8/39 ва Юнус 10/99- оятлар билан биргаликда ўқиб тушунилиши керак.

[234] Бизга қарши уруш очмаган ҳар қандай давлат ёки халқ билан яхши муносабатда бўлишимиз керак. (Қаранг. Мумтаҳина 60/8-9.)

[235] Фитна – олтин ёки кумушни ажратиб тозалаш учун ўтда товлаш, балога мубтало қилиш, имтиҳон қилиш маъноларини билдиради (Муфрадот). Бақара 2/102-оятга ҳам мурожаат қилишингиз мумкин. Урушга сабаб бўладиган ишни юзага чиқариш – ўша урушда қатнашиб кимнидир ҳалок қилгандан ҳам ёмондир.

[236] Урушни тўхтатиб, тинчлик ҳақида келишув тузмоқчи бўлган Ислом ва мусулмонларнинг душманларига нисбатан қандай иш олиб боришлиги ҳақида билиш учун (Анфол 8/61-62) оятига қаранг. Ислом ва мусулмонларга душманлик қилмаётган ғайридинлар ва бошқа миллатлар аро қандай муомала қилишлик ҳақида билиш учун (Мумтаҳина 60/8-9) оятига қаранг.

[237] Динда мажбурлаш бўлмагани сабабли (Бақара 2/256), бу оятда талаб қилинган нарса ҳаммани мажбурий мусулмон бўлиши эмас (Юнус 10/99), балки, Аллоҳни ер юзидаги тартиби ўрнатилишидир (Фатҳ 48/28). Аллоҳнинг ердаги тартиби эса – (миллати, ирқи, дини, жинсидан қатъий назар) тартиб ва қонун-қоидаларни бузмаган тақдирда, ҳар ким тенг ҳуқуқли ва эркин яшай оладиган жамият ва муҳит барпо қилинишидир. Инсонлардан ким қайси динни хоҳласа ўша динда яшашга ҳақли (Каҳф 18/29).

[238] Демак, Ислом қонунларига кўра, ким Ислом ва мусулмонларга қарши душманчилик қилиб жанг бошласа, айнан ўшаларга қарши аввало мудофаа ва ҳимоя учун, ҳамда Ислом ва мусулонларга нисбатан қилинаётган ҳақсизлик ва тазиқларга якун ясаш учун жанг қилинади. Агар улар жангни тўхтатсалар, мусулмонлар ҳам жангни тўхтатиши шарт. Нисо сурасининг 38-оятига кўра, мусулмонларга қарши жанг бошлаганлар агар жангни тўхтатса, мусулмонлар улардан ўч олиш мақсадида уруш бошламайди ва қасос олмайди. Мусулмонларга қарши уруш очганлар жангни тўхтатиб, тавба қилсалар уларни ўтмишдаги гуноҳлари кечирилади. Лекин, уруш тугаганидан кейин кимки зулм ва ҳақсизлик қилишда давом этса, ундай кимсаларга албатта қилган жиноятларига мувофиқ жазо берилади.

[239] Ҳаром ойлар – Зулқаъда, Зулҳижжа, Муҳаррам ва Ражаб ойлар.

[240] Яъни, Ҳаром ойлардаги тақиқларга риоя қилиш ўша тақиқларга риоя қилганларга нисбатан қўлланилади. Ҳаром ойлигига қарамасдан уруш очган кимсаларга қарши уруш очилади, Ҳаром ойда турибмиз деб қараб турилмайди.

[241] Аллоҳ йўлида сарф-харажат қилиш деганда ҳарбий бюджет учун сарфланадиган маблағ ҳам назарда тутилади (Анфол 8/6). Жамиятдаги муҳтож, кимсасиз, қаровсиз, кам таъминланган, боқувчисиз, қарзга ботган кимсаларга қилинадиган сарф-харажат ҳам шу оят ҳукмига киради. Ўз қўлларингиз билан ўзингизни ҳалокатга ташламанглар дегани – имонингиз, юртингиз ва ватанингизни ҳимояси учун ҳарбий бюджет ташкил қилинглар, акс ҳолда сизларга душман тарафидан уруш очилиб жанг бошланиб кетса, ўз вақтида ҳарбий бюджет учун маблағ ажратилмаганлиги, шу сабабли ҳарбий қурол-яроқ ва ҳарбийларни етишмовчилиги юзага чиқиб ўзингизни ҳимоя қилолмай ҳалок бўлиб йўқ бўлиб кетасизлар, дегани бўлади. Бунга эса ўз вақтида мол-мулкингиздан сарф-харажат қилмаганингиз сабаб бўлади.

[242] Эҳсон ва муҳсин калималари учун ушбу Бақара сурасининг 58-ояти ва изоҳига қаранг.

[243] Муҳсин калимасидан иккита фарқли маъно чиқади:

  • Бировга моддий яхшилик қилувчи.

Ўз вазифасини ёки қилаётган яхши ишини пухта, чиройли ва маромига етказиб бажарувccи (Лисан, Муфрадот). Бу оятга иккинчи маъно берилади.

[244] Мусулмонлар бошланғичда саъй қилмас эди. Бу оят шунга ишорат қилади ва бундан кейин саъйни ҳам бажариб, Ҳаж ва Умра ибодатларини мукаммал адо этинглар, дегани бўлади. (Бақара 2/158) оят изоҳига қаранг.

[245] “Ҳадй” ва “маҳалл” калималарига берилган маъно учун бу оятларга мурожаат қилиниши мумкин: (Ҳаж 22/28)

[246] Ҳаж ибодатлари бажариладиган кунлар аввалдан ҳаммага маълум бўлган қурбонлик қилинадиган кунлардир (Ҳаж 22/28).  Барча ҳожилар бир жойга йиғиладиган Зулҳижжанинг 9-куни ҳажжи акбар куни ҳисобланади (Тавба 9/3). У куни Арафотга чиққан ҳожилар, кечаси Муздалифада тўхтаб, кейин Минога қараб селдек оқиб тушадилар (Бақара 2/198).  Ундан кейин Каъбани тавоф қилишади (Ҳаж 22/29). Зулҳижжанинг 10-кунидан 13-кунига қадар тўрт кун қурбонлик байрамининг қурбонлари кесилиб, ҳаж ибодатлари тамомланади (Бақара 2/203).  Бу оятга кўра ҳаж ойлари уч ой бўлса-да, ҳаж ибодатлари Зулҳижжанинг 9-дан 13-гача бўлган  кунларда бажарилади. Бу кунлардан бошқа кунларда гаж ибодатлари амалга оширлмайди.

[247] Оятдаги фусуқ-(فسوق)  калимаси – шарият белгилаган чегарани бузишдир (Муфрадот). Ҳаж ибодатини адо этаётган кишининг ҳаддан ошиш ҳолати – ҳаж вақтида қилиши керак бўлган вазифаларни қилмаслиги, ёки қилмаслиги керак бўлган ишларга қўл уриши билан содир бўлади.

[248] Ҳажга борган ҳар ким ўзига етарлик егулик ёки етралик маблағ оволиши керак. Чунки ҳеч ким у ерга мол-мулк ва егулик тарқатгани бормайди. Ҳаж мавсумида у ердаги инсонларнинг асосий қисми мусофир ва хизматчи бўлади. Етарли маблағ ёки егуликсиз борган кимсалар, ҳаж вақтида фикру хаёли кимдан қанча қарз олсам экан, ёки ким менга қанча ёрдам қилар экан хаёл билам банд бўлиб қолиб, катта имкониятни қўлдан бой бериб қўяди.

[249] “Улул-албаб” калимаси учун Бақара 2/179- оят изоҳига қаранг.

[250] Бу оятдаги (тижорат ва ризқ) ибораларини Ҳаж 22/28 ояти боғлами билан биргаликда изоҳлаб таржима қилдик. Ҳаж сурасининг 22- оятига кўра, ҳажга борганлар эҳромга кирмаган ҳолатлатда тижорат ва бошқа ҳар турли иқтисодий манфаатлар билан машғул бўлиш мумкин экани билдирилган.

[251] Бу оятдаги зикр қилинглар ибораси намоз ўқишга ишорат қилади. Муздалифага ўз вақтида етиб келган ҳожилар у ерда шом ва хуфтон намозларини ўқишади. Кеч қолганлар эса бомдод намозини кутади. Тоҳа 20/14 оятида “Мени зикрим учун намоз ўқи” амри берилгани учун, бу оятдаги зикрга намоз деб маъно берилади, шу боис, Муздалифада ҳеч бўлмаса битта фарз намоз ўқилади. Тай қабиласидан Урва б. Мударрисдан шу мазмундаги бир ривоят бор: “Муздалифада Расулуллоҳга етиб келдим ва шундай дедим: “Тай тоғидан келдим, уловим паришон бўлди, ўзимни ҳам қийнадим. Валлоҳи, тепасига келиб дам олмаган биронта қум тепалиги қолмади, мен ҳожи бўла оламанми? Расулуллоҳ шундай деди: “Кимки биз билан бирга шу (тонг) намозини ўқиса ва аввалроқ – кечаси ёки кундузи Арафотга келган бўлса, у киши ҳажини тамомлаган ва тафасини ерига келтирган бўлади.” (Абу Довуд, Маносик 69, Термизий ҳаж 57, Насоий, Маносик 211, Ибн Можа, Маносик 57, Аҳмад Ибн Ҳанбал 4/261.) Тафас – ҳадисга кўра, Арафот ва Муздалифадаги тўхталишдир. “Тафасларини адо қилсинлар” буйруғи уларни фарз эканини кўрсатади.

[252] Бу оятга кўра ҳожилар Муздалифадан тушаётганида ва ундан кейин жону дилдан мағфират сўрашлари ва Аллоҳдан кўп-кўп неъмату икромлар сўраб олиши керак.

[253] Демак, дунёда бахтли яшаш ни хоҳлаган кишилар ҳам керакли ишларни амалга ошириш ва ҳаракат қилиш керак экан. Дунёда ҳам охиратда ҳам бахтли яшашни хоҳлайдиган мусулмонлар ҳам керакли ишларни амалга ошириши ва Аллоҳга дуо қилиш билан биргаликда тинимсиз саъй-ҳаракат қилишлари ҳам керак. Мақсадга эришиш учун қуруқ дуо билан кифояланиш тўғри эмаслигини бизга мана шу оят очиқлаб беряпти. Чунки, оятда қилган дуолари учун улуш ва насиба берилади деб эмас, қилган саъй-ҳаракатларидан насиба берилади деб жавоб келмоқда. Бу оят мусулмонлар учун  жуда муҳим ва зарурий бир масала ҳисобланади.

[254] Ҳаж ибодати Аллоҳнинг буйруғи бўлганлиги учун, Ҳаж кунларига қўшиш ёки айириш ҳам Аллоҳнинг амридадир. Оятдаги кунлар – Қурбон байрами кунига қўшилган кунлардир. Агар ҳожилар ўша кунларда адо этиладиган – Аллоҳни ёд этиш вазифасини икки кун адо этмай, учунчи куни адо этсалар ҳам, ёки учинчи кунига қолдирмай, биринчи ва иккинчи кунлари адо этиб қўйсалар ҳам бўлади. Лекин, эҳромда тақиқланган ишларга қўл урмасликлари керак.

[255] Мусулмонлар нафақат ҳожига бориб эҳромга кирганларида, балки бутун умр ўзларини ножўя хатти-ҳаракатлардан, уруш-жанжалдан, фисқу фужурдан узоқ тутишлари кераклигини билдирмоқда бу оятда. Чунки, Аллоҳ ҳар доим ҳозиру нозирдир.

[256]هلاك – ундаги бор нарсани йўққа чиқаришдир. Жумладаги маъно оқишига қараб – чиритиш, тугатиш, вайрон қилиш, барбод қилиш ва йўқ қилиш каби маънолар берилади. Оятдаги “ҳарс” калимаси деҳқончилик орқалик тирикчилик қилиш деган маънони ҳам билдиргани учун, оят “инсонларни тирикчилик қилишига қарши чиқади”, инсонларни тирикчилигини бузади”, каби маъноларга ҳам далолат қилади.

[257] Қилган хатоларини тўғри деб кўрсатади.

[258] Шайтон инсонларга фақатгина ёмон ва жирканч ишларни, Аллоҳ ҳақида билмаган нарсаларини гапиришни буюради (Бақара 2/169), Шайтон ўзига яқин кимсаларни қўрқитади, юрагига ваҳима солади (Оли имрон 3/175), Шайтон инсонларга, айнан мусулмонларга Қуръонни қўйиб тоғутларга бориб муҳокамалашишга буюради ва шу иш орқали инсонни буткул йўлдан оздиришни хоҳлайди (Нисо 4/60), Шайтон инсонларни хом-ҳаёл ва пуч мақсадларга ичини тўлдириб қўяди (Нисо 4/128), Шайтон инсонларга сархуш қилувчи моддалар истеъмол қилишга, қимор ўйнашга, бут-санамларга таъзим қилишга ва фолга ишониб ама қилишга чақиради ва шу иш орқали ораларини бузишни хоҳлайди (Моида 5/90), Шайтон тавба-тазарру қилиб юрмайдиган инсонларга қилаётган ёмон ишларини чиройли қилиб кўрсатиб қўяди (Анъом 6/43), Шайтон мусулмонларни Қуръонни менсимайдиган тоифалар орасида давомли ўтиришга ва улар билан доим бирга бўлишга чақиради ва ўша суҳбатларда Аллоҳни ва Унинг оятларини унга унуттириб қўяди (Анъом 6/68), Шайтон инсонларни аврат ва уят жойларини бир-бирига очиб кўрсаттиришга чақиради (Аъроф 7/20), Шайтон инсонларни Аллоҳнинг китобидан узоқлаштиришга чақиради (Аъроф 7/175). Инсон учун нимаики зиён ва зарар келтирса, демак у иш орқасида шайтон ва шайтонлашиб кетган инсонлар туради.

[259] Аллоҳ таоло тарафидан бирон-бир иш (бало-офат ёки жазо) амалга оширилиши учун, Аллоҳни кўриниши ёки азоб фаришталарни кўринишини кераги йўқ. Аллоҳни “бўл” деган амри кифоя. Ҳатто қиёмат қойим қилиб юбориш ҳам Аллоҳга бир лаҳзалик иш.

[260] қўшимча маълумот учун Бақарқа 2/117 оятга қаранг.

[261] Оятга кўра ҳар бир Набийга китоб берилган.

[262] Китобни ўқиганлар ё ўз ихтиёри билан тўғри йўлга юради, ёки ўз ихтиёри билан хато йўлни танлаб хатога қўл урадилар.

[263] Аллоҳ таоло инсонлар орасидан фидокорлари ва сабрликларини ажратиб олисҳ уcҳун, уларни қаттиқ имтиҳонлардан оътказади (Муҳаммад 47/31).

[264] Аллоҳ таоло инсонлар орасидан фидокорлари ва сабрликларини ажратиб олиш учун, уларни қаттиқ имтиҳонлардан ўтказади (Муҳаммад 47/31).

[265] Нимани сарфлаш ҳақидаги саволга (Бақара 2/219) оятда жавоб берилган. Бу оятда эса қаерга сарфлаш ҳақида кўрсатма берган.

[266] Бақара 2/190- ойатга ва изоҳига қаранг.

[267] Ҳаром ойлар – Зулқаъда, Зулҳижжа, Муҳаррам ва Ражаб ойларидир (Тавба 9/36).

[268] Оят ҳақида Бақара 2/102-оят изоҳида очиқланган.

[269] جهاد = жиҳод – душманни, шайтонни ёки орзу ҳавасларини босимига қарши Аллоҳни буйруқларини адо этиш учун сарфланган катта куч ва ғайрат дегани (Муфрадот). Баъзи ўринларда душманга қарши мудофаа учун жанг қилиш маъноларида ҳам ишлатилади.

[270] Набий алайҳиссалом шундай деди: “ Сарҳуш қилувчи ҳар нарса ҳаромдир.”(Муслим, Ашриба 72; Абу Довуд Ашриба 5.)

[271] إِثْم = исм – инсонни яхшиликлардан ва асл яратилишидаги хулқ-атворидан узоқлаштирадиган ҳаракатни билдиради (Муфрадот). Хомр (Сархуш қилувчи ичимлик ва гиёҳлар) ва қимор инсонни Қуръондан ва намоздан (Моида 5/91) ва асл яратилиш табиатидан жиддий маънода узоқлаштиради. Зотан Аллоҳ таоло тақиқлаган нарсаларнинг барчасига назар соладиган бўлсак, уларни барчасида ҳам фойдасидан кўра зарари кўпроқ бўлиб чиқади. Бизни яратган Раббимиз бизга нима фойда ва нима зарар эканини Ўзи жуда яхши билгани учун, Унинг амрига сўзсиз амал қилиб юрсак, ҳам соғлом, ҳамда тинч-хотиржам ҳаёт кечирамиз.

[272] Бу оятга кўра, маст қилувчи ичимлик ва гиёҳларнинг барчаси инсон учун зарар ва ҳаром. Бу оятга алоқадор ўлароқ Расулуллоҳдан шундай бир ривоят келган: “Сархуш (маст қиладиган) ҳар нарса хамрдир ва ҳар бир хамр ҳаромдир.” (Муслим, Ашриба 73, Абу Довуд, Ашриба 5.)

[273] العفو = оятдаги авф – умумий эҳтиёжидан ортган ва кўпайган деган маъноларни билдиради (ас-Сиҳоҳ, Мақойис). Аъроф сурасининг 95-оятига кўра эса, бир кишини бой эканини билдиради. Бир инсоннинг уйи, зарурий уй жиҳозлари, ўзини ва қарамоғидаги кишиларнинг емоқ-ичмоғи, зарурати учун керакли бўлган улови, хусусий ишхонаси ва шу каби нарсалар – кишининг умумий ва зарурий эҳтиёжлари сирасига киради. Шу боис улардан закот олинмайди. Анъом сурасининг 160-оятига кўра, ҳосилдорликларнинг садақаси (ушри, яъни ўндан бири) йиғим-терим куни амалга оширилади.

[274] Аҳзоб сурасининг 4-5 оятларига кўра, асраб олинган фарзандликнинг ҳеч бир жиҳати боқиб олувчи ота-оналари учун ўз фарзанди сифатида қабул қилинмайди. Шу ҳукмга кўра, Зайд ўз хотини Зайнабдан ажрашганидан кейин Расулуллоҳ у билан никоҳланган. Буни ҳикмати эса, боқиб олинган фарзандлар ҳеч қачон ўз туққан ва туғдирган фарзанди ҳукмига кирмаслиги инсонлар зеҳнига жойлашиб қолиши учундир.

 [275] (Нисо 4/6) оятда етимларга ва уларнинг мулкларига нисбатан қандай муомала қилинши кераклиги очиқланган. Ана ўша оятда анча-мунча енгиллик берилган. Агар Аллоҳ “Етимларга тегишли мол-мулкка асло қўлингизни текказманглар” десайди, етимларни оталиққа олиш, улардан қолган меросни асраб-авайлаш ва шу каби масалаларда  турли қийинчиликлар юзага келган бўларди.

[276] الأمة = عبد – ҳурриятини йўқотган эркак ва аёлларга мана шундай исм қўлланилади (ас-Сиҳоҳ). Бу калималарнинг Туркий тилларда асир деб ишлатилади.

[277] Нисо сурасининг 22-24 оятларида, динидан қатий назар уйланиши ҳаром бўлган аёллар ҳақида айтилган. Нисо 4/25, Тавба 9/31 ва юқоридаги оятларни биргаликда ўқиб тушунадиган бўлсак, мана шу хулоса ўртага чиқади: Уйланиш учун энг аввало тавсия қилинган аёллар – номусли мўмина аёллар, кейин номусли асира аёллар, ундан кейин номусли мушрика аёллар. Оятдаги “никоҳланманглар” ва “қиз берманглар” иборалари ҳаромликни эмас, балки тавсия қилинмасликни билдиради. Чунки, оят давомидаги “яхшироқдир” ибораси шуни кўрсатади. Нуҳ ва Лут алайҳиссаомларнинг кофир аёллари ва Фиръавннинг мўмина хотини бизларга ўрнак қилиб келтирилиши (Таҳрим 66/10-11), Набийимиз Cувайрияга уйланиши учун уни мусулмон бўлишини шарт қилмагани, Зайнаб исмли қизининг эри Абу ал-Ос б. Ар-Рабиъ ҳижратнинг 6-йилигача мусулмон бўлмаган ҳолда никоҳини давом эттиргани ва Набийимиз дин фарқлилиги сабабли бировни оиласини бузиб ажраштирмагани  ҳам – юқоридаги масалани қўллаб-қувватлайди.

[278] Бу жумлага “изофатуш-шай ила нафсиҳ” қоидасига кўра, “Аллоҳга ишонган моъминлар Аллоҳни изни билан жаннатга ва мағфиратга чақиради” ҳолатида таржима қилса ҳам бўлади.

[279] Оятдаги المحيض калимаси ҳам ой кўриш ва ҳамда нифос (туғруқдан кейин келадиган) қонини билдиради (Мақойис). Умму Салама онамиздан қилинган ривоятда ҳам, нифос калимаси ҳайз кўрган аёл учун ҳам бир хил маънода ишлатилганини, яъни маҳиз калимаси ҳам нифос ҳамда ҳайз қони учун ишлатилганини билдиради (Бухорий, Ҳайз 4).

[280] Одатли вақтида аёллар билан жинсий муносабатда бўлишдан бундан кейинги жумлада қайтарилган. Бу оят эса, аёлларга жисмонан ҳамда руҳан қийинчилик келтирб чиқарилиши мумкин бўлган ҳар қандай ножўя хатти-ҳаракатдан ва сўздан сақланиш кераклигини билдирмоқда.

[281] (Бақара 2/187 ва 223 оятларга коъра, аёлига фақатгина олд аврат жойидангина яқинлашиш мумкин.)

[282] Экинзор – ундан ҳосил олинадиган жойдир. Демак, фарзанд кутиладиган ерга алоқа қилиш шарти билан хоҳлаган шакда яқинлик қилиш мумкин.

[283] Бу оятдаги “ўзингиз учун олдиндан тайёргарлик кўриб қўйинглар” жумладан ҳақиқий маъно билан биргаликда мажозий маъно ҳам чиқиши мумкин.

[284] Аллоҳ таоло  Набийимиз Муҳаммад алайҳиссаломнинг ичган қасамини буздирган (Таҳрим 66/1-2). Ичган қасами бирон бир яхшиликка монеъ бўлиб қолса бузиш керак.

[285] Бу оятга кўра, ҳар қандай сабабга кўра аёли билан бирга яшашни истамасдан, аёлидан узоқ турган эрларда тўрт ой ичида аёлига қайтиш имкони бўлади. Агар тўрт ой ичида аёли билан яна бирга яшаб кетишни бошламаса, ўртадаги никоҳ бузилади. Агар тўрт ой ичида аёлига қайтса, улар яна аввалгидек эр-хотин бўлиб яшашда давом этадилар.

[286] Агар эр тўрт ой давомида аёлига қайтмаса, муддат охирида талоқ ҳукми бошланган бўлади. Кейинги оятга кўра, у аёл энди муталлақо ҳисобланади. Ўша кундан бошлаб талоқ ва идда муддати бошланган бўлади.

[287] Ажрашиш иши фақатгина аёлларни поклик вақтида амалга оширилиши керак. Ажрашгандан кейин идда сақлаш вақтида аёллар уйларидан чиқмаслиги (Талоқ 65/1) ва ётоқда ўзлари ёлғиз қолишлари керак. Бу ҳолат, эр билан аёлни ажрашиш ёки ажрашмаслик ҳақида сўнги берадиган қарорига ойдинлик киритади. Агар ажрашадиган бўлса, идда ичида  эр-хотин ўртасида фарзандга сабаб бўладиган алоқа қилинмагани боис, ўртада фарзанд бўлиб ажрашишликни олди олинган бўлади. Бақара сурасининг 222-оятига кўра, одатли вақтларида аёлларга яқинлик қилиб бўлмагани учун, оятдаги “қуру” калимаси поклик муддатини билдиради. Демак, эри тарафидан ажрашилган (талоқ қилинган) аёллар эрини уйидан кетиш учун уч поклик муддатича идда сақлайдилар.

[288] Иддани ҳисоблаш эркакларга юклатилган вазифа бўлганлиги учун, (Талоқ 65/1) га кўра, аёл эрига тўғри маълумот бермаса гуноҳкор бўлади.

[289] Агар эри талоқ бериб ажрашишга қарро бериб бўлганидан кейин, яна аёли билан оилни давом эттириб кетишни хоҳлаб қолса, қайтиб яшаши учун фақатгина уни яхши ниятда экани маълум бўлганидан кейингина аёлига қайтиш изни берилади. Зотан, ҳеч бир эркакка аёлини ёмон ниятда хотин қилиб олиб қолиш ҳалол бўлмайди.  أحق – сифати мушаббаҳа бўлиб, бу сифат бўлиб ўқилиши ҳам мумкин.

[290] Талоқ сурасида кўрсатилган шаклдаги талоқ икки марта бажарилади холос.

[291] Ажрашиб кетаётган эркак киши, аёлига берган маҳр ва ҳадияларини қайтариб олишга ҳаққи йўқ.

[292] Агар аёл киши ўз ихтиёри билан эридан ажрашмоқчи бўлса, эр ва аёл тарафидан биттадан ҳакам тайинланади (Нисо 4/35). Агар ҳакамлар ростдан ҳам аёл эри билан яшашни хоҳламаётгани ва шунда қарорли эканини билсалар, ҳакамларни қарорига кўра аёл эри берган маҳр ва ҳадияларни ҳаммасини ёки бир қисмини ерига қайтариб бериб (Нисо 4/19-21), ўз ихтиёри билан эридан ажрашади.

[293] Аввалги оятда ги “Ўша талоқ икки марталикдир” иборасига кўра, бу оятга “учинчи марта талоқ қилса” деб маъно бердик. Бу ҳолатда эркак киши сўнги имкониятидан фойдаланиб бўлган ҳисобланади.

[294] Маълумки, Аллоҳ таоло Қуръонни ўзига хос услуб билан Ўзи очиқлаб берган (Ҳуд 11/1-2, Аъроф 7/52). Қуръонни очиқлаш услубини ҳам Қуръонга жойлаштирган. Демак, Аллоҳ таоло тарафидан амалга оширилгам ўша тафсилот ва баёнотга, ўша услубни билган илм ҳайъатигина эришиши мумкин (Фуссилат 41/3, Оли Имрон 3/7).

[295] Никоҳни давом еттириш ва яна бир оила боълиб чиройли ҳаёт кечириш нияти боълмагани ҳолда, турли сабабларга коъра, шунчаки аёлини оъз ҳолига ташлаб қоъймаслик мақсадида уни худди ажрашмагандек уйда олиб қолиш мумкин емас.

[296] Аёл киши эрини ўзи танлайди. Шу сабабли уни танлови маъруфга уйғун бўлиши керак.

[297] Бу оятларда исми тафзил маъно бериш тўғри келмагани учун, калималарга сифати мушаббаҳа маъно берилган.

[298] (Талоқ 65/6)

[299] Маъруф – тўғри деб билинган нарсадир. Бу маълумот ё Қуръондан, ёки Қуръонга зид бўлмаган анъанадан олинади.

[300] Эмизикли боласи бор аёлни эри вафот қилса, уни моддий таминоти эрнинг ворисларига юклатилади.

[301] Эри вафот қилган хотин, иддаси тугаганидан кейин ўзи хоҳлаган кишига маъруфга кўра эрга тегишига тўсқинлик йўқдир. Аза 3 кун бўлади, идда эса, 4 ой ва ўн кундан ошиқча бўлмайди.

[302] Эри тарафидан талоқ қилинган аёлларни бошқа эрга тегишидан олдин кутиши керак бўлган муддати уч поклик, эри ўлган аёлларни кутиш муддати тўрт ою ўн ун, ҳомиладор аёлларни муддати туққунига қадар. Ундан кейин бошқа эрга тегишлари мумкин.

[303] Бақара 237-оятга кўра, маҳри белгиланмай туриб талоқ қилинган аёлларга маъруфга мос равишда маҳрни ярмини бериш буюрилган. Бу айтилган маъруфга мос равишдаги маҳрни ярми – эрни имкониятидан келиб чиқиб белгиланган миқдордир. Чунки, Аллоҳ ҳеч кимга кучи етмайдиган нарса буюрмайди (Бақара 2/233). Баъзи бир фиқҳшунослар аёлларнинг маҳр мислини аёлларни ҳолатига қараб белгилайди. Бу эса маҳр ҳақидаги оятларга зид.

[304] Муҳсин калимасидан иккита фарқли маъно чиқади:

  • Бировга моддий яхшилик қилувчи.
  • Ўз вазифасини ёки қилаётган яхши ишини пухта, чиройли ва маромига етказиб бажарувccи (Лисан, Муфрадот).

[305] Никоҳ агар эр тарафидан бузилса, у ҳолатга талоқ дейилади. Талоқ – тугунни ечиш дегани. Демак, агар аёл ўз ихтиёри билан эридан ажрашмаётган бўлса, никоҳни бузиш ҳаққи эр қўлида бўлади. Шу сабаб, эрларга “уқдаси қўлидаги эр – оиласини қўлга олган эркак” деб айтилади. Агар никоҳ аёллар тарафидан бузилса, у ҳолатга ифтидо дейилади. Аёл киши ифтидо ҳуқуқига эса, эр ва аёл тарафидан келган икки ҳакамни берган қароридан кейин эга бўлади. Ана ўшанда аёл эри берган маҳр ва ҳадияларни ҳаммасини ёки бир қисмини эрига қайтариб бериб, ўз ажрашишга қарор қилиши мумкин (Бақара 2/229).

[306] Яъни, маҳрни келишиб қўйган-у, лекин қўл теккизмай туриб талоқ қилган аёлларига бериши керак бўлган маҳрни ярмини бермай ўзида ушлаб қолиш ҳаққига эга бўлган эрлар, талоқдан кейин маҳрни ҳаммасини бериб, ўз ҳақларидан воз кечиб юборшлари тақвога яқин экани баён қилинмоқда.

[307] Шахсий ёки жисмонан эмас, балки оилавий томонлама эрни аёлдан фарқи – эр аёлини барча моддий эҳтиёжини таъминлаб туришидир (Нисо 4/34). Мана шу нарсани унутмасдан иш тутишга буюрмоқда.

[308] Кун – бир кундуз ва бир кечадан ташкил топади. Аввал кундуз келади кейин кеча (Ясин 36/40). Буларни бирлаштирган ва айириб турган нарса кечанинг бошланишидир. Демак, бир кеча ва бир кундуздан ташкил топган бир куннинг ўртаси – кеча билан кундузни айириб турувчи шом вақти ҳисобланади. Ракатлари қаср бўлмаслиги, кеча билан кундузни ўртасида эканлиги, пешин, аср ва бо,дод намозидан фарқли ўларқ ярми жаҳрий ва ярми махфий ўқилиши ва бошқа сабабларга кўра, шом намози энг ўрта деб номланган бўлиши мимкин. Ундан ташқари, араб тилида кўпликнинг энг ози уч бўлади. Учга яна битта ўрта намоз қўшилса тўртта бўлади. Лекин тўрттани ўртаси бўлмайди. Демак, оятда айтилганидек энг ўрта намоз бўлиши учун яна битта бўлиши керак. Шу билан намозлар беш вақт бўлади; пешин билан аср намози кундузги икки намоз, хуфтон билан бомдод кечадаги иккита намоз, шом эса кеча билан кундузни айириб турадиган вақтда ўқиладиган бешинчи энг ўрта намоз. Шом намозидан аввал кундузи икки маҳал намоз ўқилади, кейин ҳам тонг откунигача яна ики маҳал намоз ўқилади. Бу ҳам шом энг ўрта намоз эканини билдиради. Ўрта намоз ҳақида турлича ривоятлар бор. Аммо улар орасида шомни ўрта намоз деган ҳадислар оятга мувофиқ келади.

[309] Бу оятда қўрқувни таърифи келтирилмаган. Бу оятдаги қўрқув, ҳар кимни ўз шароитидан келиб чиқиб эътиборга олинадиган қўрқув. Қандайдир сабабга кўра намозни рукнлари билан ўз вақтида адо қилолмай қолишдан қўрққан киши, ушбу оятда кўрсатилганидек, юриб кетаётиб ёки минган ҳолатда бўлса ҳам намозини ўз вақтида адо этиши керак. Нисо 4/102- оятида айтилган жанг майдонидаги қўрқув умуман бошқа қўрқув. Чунки жанг арафасидаги намоз – икки ракатдан бир ракатга туширилишига рухсат берилган жанг сафаридаги намоз, ҳамда жанг майдонида юриб ёки минган ҳолатда ўқишга рухсат берилмаган. Ўша Нисо 4/102- ояти ва ушбу оятнинг далолат қилишича, ҳеч бир нарса намозни вақтида ўқимай қолдиришга сабаб бўлмайди.

[310] Бақара 2/152-оят ва изоҳига қаранг.

[311] Ўлган инсон бировга васият қилолмагани учун, бу оятдаги васият калимасига Нисо 4/12-оятдагидек, Аллоҳнинг инсонларга қилган васияти маъносида таржима қилинади. Бу оятнинг кириш қисми ушбу суранинг 234-ояти  билан бир хил бўлгани учун, ҳар иккала оятни биргаликда тушунадиган бўлсак, эри ўлган аёл иддасини эрининг уйида кутишини ва бошқа керакли вазифаларни жойига келтириш ишини назорат қилиб турилиши, вафот этган кишини таниган-билган узоқ-яқин кишиларига юклатилгани каби, ўлган эркакнинг ортда қолган аёлини бир йил муддатга етадиган қилиб моддий таъминотини қилиб беришлик ҳам бу оятга кўра Аллоҳ таоло тарафидан васият қилинган (амр қилинган) бир вазифаси экани ўртага чиқади.

[312] Эри вафот қилган аёллар, эрини вафотидан кейин, дарров эрини уйини ташлаб чиқиб кетиши мумкин бўлганидек, 4 ою 10 кун иддаси якунланиши биланоқ бошқа эрга тегиб кетишга ҳам ҳаққи бор.

[313] Бу оятдаги Қуръон мезонига кўра деган иборадан – Талоқ 54/6 оятдаги қарор назарда тутилади. Ўша оятда талоқ қилинган аёлларни оладиган нафақаси ҳақида айтилган.

[314] Бу оятдаги ўлиб-тирилиш ҳодисаси ушбу суранинг 56-оятида айтилган ҳодиса бўлиши мумкин.

[315] Бу оятни айнан шу суранинг 190- ояти билан биргаликда бир бутун ҳолда ўқиб тушуниш керак. Чунки, мусулмонларга қарши жанг очганлар билан жанг қилинади. Ноҳақ тажовуз қилинмайди.

[316] Бошқарувга ва барча ваколатга эгалик қила оладиган кишига малик дейилади. Бу оятга кўра малик – бош қўмондондир. Чунки, у жангда барча ваколатларга эгалик қилади ва жангни бошқара олади.

[317] У сандиқ ҳозиргача яҳудийлар тарафидан муқаддас аҳд сандиғи номи билам танилиб, унга ҳурмат кўрсатиб келинадиган сандиқдир. У сандиқ ҳақида қўлимиздаги тавротда шулар ёзилган. Қўлимиздаги Тавротда у сандиқ Аллоҳ таоло тарафидан Мусо алайҳиссаломга буюрилиб ясатилгани, уни ичи ҳам таши ҳам олтиндан экани, уни олтиндан тўртта ҳалқаси борлиги, ҳалқалардан ўтказилиб кўтарилиши учун акас ёғочидан иккита ҳода ясатилгани, Мусо алайҳиссаломга берилган китобнинг амр ва қонунлари ёзилган иккита тош лавҳа борлиги ва бошқа маълумотлар ёзилган (Таврот, Мисрдан Чиқиш, 25:10-16).

[318] Илтифот. Қаранг: Бақара 2/49 оят ва изоҳи.

[319] Илтифот. Қаранг: Бақара 2/49 оят ва изоҳи.

[320] Жаброил алайҳиссалом.

[321] شَاءَ = шаа феълининг масдари шай = شىء бўлиб, – бирон нарсани пайдо қилишни англатади. Бу феълга хоҳиш маъноси кейинчалик (кимлардир тарафидан) юклаб қўйилган. Аслида бу феълда хоҳиш маъноси йўқ.

[322] Бу оятда Аллоҳ Ўзининг хоҳиш-иродаси билан машийятини фарқини кўрсатиб қўйган. Аллоҳни иродаси – бир нарсани амалга шишини хоҳлашдир, Унинг машийяти эса – Ўзини хоҳишидан кейин ўша нарсага “Бўл!” деб амр қилишидир (Ясин 36/82). Агар Аллоҳ Ўзи “Бўл!” деб амр қилмаса, хоҳлаган нарсасини амалга осгҳирмаслиги ҳам мумкин (Нисо 4/26-27). Аллоҳнинг иродаси қулларини имтиҳондан ўтказишдир. Инсонларни имтиҳондан ўтказиб, охиратда ўз ихтиёрлари билан қилган ишларига муносиб равишда жазо ёки мукофотини бериш Аллоҳнинг иродаси. Агар инсонларни яратишдаги Аллоҳнинг иродаси – ҳамма инсонларни бир хил равишда мажбурий бир низом остида Ўзига қуллик қилдириш бўлганидайди, ҳеч ким имондан ва солиҳ амаллардан заррача ҳам ташқарига чиқолмаган бўларди.

[323] Бу оятни Луқмон 33 ва Шуаро 88 оятлар билан биргаликда ўқилса, бу ҳақда яна-да кўпроқ маълумотга эга бўлинади.

[324] Бу оят ваҳдати вужуд тушунчасини рад этади. Ваҳдати вужуд – Аллоҳдан бошқа борлиқ йўқ, Аллоҳдан бошқа борлиқлар Унинг зоти, сифати ва исмларининг намояндасидир деб ишонишдир. Бу оят бундай бузуқ эътиқодни мутлақо рад қилмоқда. Аллоҳдан бошқа борлиқлар ҳам Аллоҳ яратган ҳақиқий маънодаги бор нарсалардир. Алоқадор оят: Рум 30/8.

[325] Шафоат – бировдан бир ишда шерик бўлиб ёрдам беришини сўраш, бировга бир ишда шерик бўлиш ёки бировни ўз муҳофазасига олишдир (Ал-Айн, Муфрадот) Шафоат учун қаранг: (Анъом 6/51, сажда 32/4, Зумар 39/43-44, Ғофир 40/18.)

[325] Олдидаги дегани – унда бор нарса дегани (Сабаъ 34/9, Ясин 36/8, ҳадид 57/12).

[326] Муфассир Замахшарий ва Розийни билдиришича, бу оятдаги “курси” калимасига ҳокимият ва чексиз ва таърифсиз куч-қудрат дея маъно берилади. Чунки, бу калима балоғатдаги мажоз қоидасига кўра таржима қилинади.

[327] Диининг асоси қалбдаги имон-эътиқоддир. Қалб эса – инсоннинг энг ҳур ва озод ери ҳисобланади. Бировни қалбига бошқа биров мажбуран бирон нарсани киргизиб қўёлмаганидек, бировни қалбига мажбуран бир эътиқодни киргизолмайди. Имон ҳам амал ҳам қалбан самимий ҳолатда амалга оширилиши керак. Акс ҳолда, юзаки қилинган ишлар сохта ҳисобланади ва қабул қилинмайди. Шу боис, бировга диний ишларни мажбуран қилдирилмайди (наҳл 16/106). Бу нарса мунофиқлик ва сохтакорликка йўл очади.

[328] Қуръон оятларига кўра қуйидаги сифатлардан бирига эга бўлиб, ҳаддан ошганларга тоғут дейилади:

  1. Инсонларни ёруғрикдан қоронғуликка, ҳидоятдан залолатга, фаровонлик ва кенгликдан муаммо ва ташвишли ҳаётга етаклаётган кимсалар.
  2. Куфр йўлини Ислом ва мусулмонларнинг йўлидан кўра тўғри дейдиганлар.
  3. Инсонларни қаттиқ залолатга етаклаётган шайтон сифат инсонлар. (Бақара 2/257, Нисо 4/51, 60)

Инсонларни йўлдан адаштиришга бел боғлаган инсонларни ҳам, шайтонни ҳам тоғут дейилади.

[329] Валий калимаси учун (Бақара 2/107) оят изоҳига қаранг.

[330] Яъни, мўминлар ўзларига Аллоҳни энг яқин зот деб билишлари керак, ана шунда Аллоҳ уларни зулматдан нурга, муаммодан ечимга, мусибатдан омонликка олиб cбиқади. Аллоҳ аслида қулларининг шох томирлари (нерв ҳужайралари)дан ҳам яқиндир (қоф 50/16). Лекин, тоғутларга ишониб олган кимаслар ўзларига уларни Аллоҳдан ҳам яқин дўст деб биладилар. Шу боис, Аллоҳ уларни ўз қилмишлари сабабли тоғутларни қўл остига топшириб қўяди. Тоғутлар эса уларни хоҳлаган куйига солиб юборадилар. Ўз қилмишлари туфайли, Аллоҳ уларга бу имконни бериб қўяди.

[331] Қуддусдаги масжид (Байтул Мақдис) илк бор йиқилганидан кейин (Исро 17/5), Бухтунаср яҳудийларни Бобилга сургун қилган. (Мелоддан аввал 539-йили вафот этган) Бобилни фатҳ қилган Форс қироли Куруш (Узайр) Неҳемя ва бошқаларини Масжидни қайта тиклаш учун Қуддусга қайтариб юборган (Таврот, Эзра (Узайр) 1:1-3). Узайр Қуддусни кўриб: “Аллоҳ бу шаҳарни ўлиб битганидан кейин қандай тирилтиради?”,- деди. Аллоҳ уни юз йилга ўлдирди ва яна қайта тирилтирди.” Шу орада масжид Дариус қироллигининг иккинчи йилида қуриб битказилган (Таврот, Эзра (Узайр),4:11-24)Узайр 2-Артахшас қироллигининг еттинчи йилининг бешичи ойида (Мелоддан аввал 437) қуддусга борган (Эзра 7:8). Бу инигн Қуддусга иккинчи марта бориши эди. Биринчи бориши билан иккинчи бориши орасида юз йил фарқ бўлган. У орада Аллоҳ Узайрни ўлдириб, инсонларга бир мўжиза сифатида кўрсатиш учун қайта тирилтирган. (Қуръон оятлари тасдиқлаган аввалги илоҳий китоблардан ҳам изоҳда фойдаланиш мумкин. Зотан, Қуръон ўзидан аввалги келган илоҳий китобларни тасдиқловчи сифатида келган Бақара 2/41, 91, 97, Оли Имрон 3/3 ва яна ўнларча оят бор.)

[332] Нафақ – туннел; инфоқ эса – бир нарсани ўша туннел ичидан юргазиш ва ўтказиш дегани. Инфоқнинг туркий тиллардаги таржимаси сарф-харажат қилишдир. Керакли мол-мулк ва сармояни босиб сақлаб қўймасдан, уни халқ орасида айлантириб туришига ва ўз жойига сарфлашга ҳам инфоқ дейилади. Шу сабабли Аллоҳ таоло инсонга инфоқ қилишга буюради. Пул маблағларни ва моддий ҳар қандай маблағларни халқ орасидаги бозор иқтисодиётида айланиб туришига қарши чиқиб, уни сақлба қўйган кишиларни Аллоҳ таоло қаттиқ огоҳлантирган ва қоралаган. (Қаранг: Тавба 9/34-35.) Ўтиб ёки оқиб туриши керак бўлган модда туннелдан ўтмай қолса, албатта бирон бир бузилиш юзага келади. Томирдаги қон ҳам шундай. Халқ орасида мол-мулк ва сармояни айлантириб турмаса ҳам, жамиятда иқтисодий бузилиш ҳолати юзага келишитурган гап.

[333] Яъни, яхши натижага эришиш учун, қилаётган ишингиздан аввал, айниқса нафақа ва эҳсон қилишда яхшилаб ўйлланиб, риё қилиб қўйишдан, миннат ва озор бериб қўйишдан сақланиб нафақа қилинглар, садақа қилгандан кейин миннат қилманглар, ранжитадиган сўз ва ҳаракатлардан узоқ туринглар.

Ҳар қандай имкониятларга эга бўлган киши ҳа, кун келиб ҳеч нарсасиз аҳволга тушиб қолиши ҳам мумкин. Бу эса – дунё ва ундаги нарсаларни ўтинчи ва фонийлигини, охират эса яқин ва ундаги нарсалар абадий ва мангу эканини тафаккур қилиб, охиратдаги нарсаларга эришиш учун дунёдаги ўткинчи нарсаларингизни сарф қилинглар, деган маънога ишорат қилади.

[334] Бақара 2/254, Оли Имрон 3/92.

[335] Шу даражада нафақа ва эҳсон қиладиганлар ҳам борки, уларни бераётган эҳсонини кўрганлар, бу кетишда ўзи муҳтож ҳолга тушиб қолади, дейдиганлар ҳам бўлади. Ўша ваҳима ва қўрқувни хаёлларга шайтон келтиради. Лекин, Аллоҳдан оладиган ажрга тўлиқ ишонган мўминлар йўлларида давом этаверадилар.

[336] Ҳикмат – Аллоҳ нозил қилган Қуръон оятларидан ва яратган табиатдаги оятлардан тўғри ҳукм чиқариш усули ва ўша усул орқали эришилган маъумотдир.  Қуръон оятларидан тўғри ҳукмга эришиш усули ўша оятларни ичида кўрсатилган. Яратилган оятларда, яъни табиатдан тўғри маълумотга эришиш усули, уларни синчковлик ва сабр билан ўрганиш натижасида пайдо бўлади. Ҳар иккала оятдан ҳам тўғри маълумот олиш керакли ишни қилиш ва тўғри ҳаракат қилишдир.

[337] “Улул-албаб” калимаси учун Бақара 2/179- оят изоҳига қаранг.

[338] Аллоҳни розилигидан бошқа нарса кутмаган ҳолда назр қилиш жуда яхши амал. Бундай назр бундан бошқа оятларда ҳам мақтаб келтирилган. (Оли Имрон 3/35, Инсон 76/67.)

[339] Бу оятдаги садақа закот бўлиши ҳам, бошқа шаръий тўловлар учун ишорат қилаётган бўлиши ҳам мумкин. (Қаранг: Тавба 9/60, Ҳаждаги тўлов: Бақара 2/196, Аёлларнинг маҳри: Нисо 4/4, Хун тўлаш: Нисо 4/92, Назрини бериш: Тавба 9/75, Жамиятда ҳаммадан олинадиган тўлов: Тавба 9/103.)

[340] Бу ва бундан бошқа оятларга кўра, муҳтож кимсани шахси, дини, ирқи, миллати, ёши ёки жинсига қаралмайди. Ким ёрдамга муҳтожга бўлса, уни кимлигига қарамай унга ёрдам бериш керак (Инсон 76/8, Бақара 2/219, Тавба 9/60).

[341] Оятдаги تخبط ёпишиб олиб ақлини машғул қилиш, миясини чалғитиш, бошини айлантириш маъноларида ҳам келади (Лисан). Шайтонни хийласи ва чалғитиши учун Бақара 2/208 оят изоҳига қаранг.

[342] مَحْق – бебарака қилиб қўйиш, яхшилигини озайтириш, фойдасини камайтириш, деган маъноларни билдиради (ал-Айн).

[343] (Рум 30/39) оятига ҳам қаранг.

[344] Расул калимаси учун Бақара 2/101 оят ва изоҳига қаранг.

[345] Қарз сифатида берилган мулкни устига юклатилган қўшимчанинг ҳар тури судхўрлик ҳисобланади. Қоғоз пул олиб-сотишдаги фарқ эса, бунга кирмайди. Чунки, оят давомидаги “ҳақсизлик қилмайсиз ва қилинмайсиз” иборалари, қарзни тўлаётган вақтдаги пулни қийматини тушиб кетишига риоя қилиш кераклигини билдиради.

[346](Тевбе 9/60.)

[347] Лаёқатсиз, мол-мулкини қадр-қийматини билмаган, мол-мулкини бекорчи жойларга сарфлаб ташлайдиган киши.

[348] Ёш гўдак, ногирон ёки катта ёшли мўйсафид киши.

[349] Гувоҳлар ишончли кишилар бўлиши керак (Моида 5/106-108, Талоқ 65/2).

[350] Жумлада أَقْسَطُ исми тафзил билан келтирилгани учун, қарзни ёзиб қўйиш фарз эмас, балки тавсия эканини билдиради. Иккита тўғри нарсани ён-маён келтирилганда, улардан бирига тўғри дейилса, иккинчисига тўғрироқ дейилади. Бирига хато иккинчисига тўғри дейилмайди. Гувоҳлар ҳақида билиш учун қаранг: (Моида 5/106-108).

[351] Оятга кўра бир-бирига ишонганлар, қарз олди-бердини ёзмаслиги, гаров олмаслиги ва гувоҳ ҳам олиб келмаслиги мумкин. Шунинг учун, оятдаги “гувоҳлик учун соғломроқ” ифодаси, гувоҳлик учун яна бир соғлом йўл борлигини ва ҳар иккаласи ҳам тўғри эканини билдиради.

[352] Инсон ичидан ўткан нарсасидан эмас, балки ичида сақлаб юрган нарсасидан жавобгарликка тортилади. Масалан; имон, ширк, ёки мунофиқлик каби сифатларни ичида сақлаб юрадиган кишилар ҳам бор. Амал қилгани билан, ичида риёкорлик ҳиссини сақлаб юрган бўлса, у албатта жавобгарликка тортилади. Бу каби бошқа сифат ва ҳолатлар ҳам шундай.

[353] Иср – янги келадиган расул (китобга) ишонишдир. Иср луғатда юклатилган оғир бир вазигадир (Лисан).  Қўшимча маълумот учун (Оли Имрон 3/81, Аъроф 7/157) оятларга қаранг.

[354] Валий калимаси учун (Бақара 2/107) оятини изоҳига қаранг.

Изоҳ қўшиш