Musulmonlar

6. Аъроф сураси (1-101)

  1. Аъроф сураси[1]

Яхшилиги чексиз, эзгулик ва неъмат улашувчи – Аллоҳ номи билан.

(Аъроф 7/1)

الٓمٓص

Алиф! Лам! Мим! Сод!

(Аъроф 7/2)

كِتَابٌ أُنْزِلَ إِلَيْكَ فَلَا يَكُنْ فِي صَدْرِكَ حَرَجٌ مِنْهُ لِتُنْذِرَ بِهِ وَذِكْرَىٰ لِلْمُؤْمِنِينَ

Бу сенга – у билан огоҳлантиришинг учун туширилган китобдир, ундан юрагингда сиқилиш (шубҳа) бўлмасин. (У) мўминларга эслатмадир[2].

(Аъроф 7/3)

اتَّبِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ وَلَا تَتَّبِعُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِيَاءَ ۗ قَلِيلًا مَا تَذَكَّرُونَ

Эгангиздан сизларга нозил қилинган (китоб)га амал қилинглар, уни қўйиб валий-дўстларга[3] эргашманглар[4]. Эслатмадан нақадар оз фойдаланяпсизлар.

(Аъроф 7/4)

وَكَمْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْنَاهَا فَجَاءَهَا بَأْسُنَا بَيَاتًا أَوْ هُمْ قَائِلُونَ

Биз қанчадан-қанча жамиятларни ҳалок қилдик. Уларга (қаҳрли) жазомиз – улар ё кечаси ёки кундузи ухлаётганда[5] келган.

(Аъроф 7/5)

فَمَا كَانَ دَعْوَاهُمْ إِذْ جَاءَهُمْ بَأْسُنَا إِلَّا أَنْ قَالُوا إِنَّا كُنَّا ظَالِمِينَ

Уларга (қаҳрли) жазомиз келганида қилган фарёдлари фақат шу бўлган: “(Эй воҳ!) Биз ростдан ҳам ҳақсизлик қилувчи (золим) бўлган эканмиз.”

(Аъроф 7/6)

فَلَنَسْأَلَنَّ الَّذِينَ أُرْسِلَ إِلَيْهِمْ وَلَنَسْأَلَنَّ الْمُرْسَلِينَ

Уларга элчи юборилган кишилардан ҳам сўраймиз, элчи бўлиб юборилган кишиларнинг ўзидан ҳам сўраймиз[6].

(Аъроф 7/7)

فَلَنَقُصَّنَّ عَلَيْهِمْ بِعِلْمٍ ۖ وَمَا كُنَّا غَائِبِينَ

Шунда, уларга қилмишларини илмий асосда айтиб берамиз. Чунки, Биз  (улардан) ғойиб (узоқ)[7] бўлмаганмиз.

(Аъроф 7/8)

وَالْوَزْنُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ ۚ فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوَازِينُهُ فَأُولَٰئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ

Ўша куни ҳисоб-китоб ўлчови ҳаққоний қўйилади[8]. Кимнинг яхшилик мезони (ҳисоб-китоби) кўп бўлса, ана шулар нажот топувчилардир[9].

(Аъроф 7/9)

وَمَنْ خَفَّتْ مَوَازِينُهُ فَأُولَٰئِكَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ بِمَا كَانُوا بِآيَاتِنَا يَظْلِمُونَ

Кимнинг яхшилик мезони (ҳисоб-китоби) оз бўлса, оятларимизга нисбатан ҳақсизлик қилгани учун ўзини ўзи хонавайрон қилганлар ана шулар бўлади[10].

(Аъроф 7/10)

وَلَقَدْ مَكَّنَّاكُمْ فِي الْأَرْضِ وَجَعَلْنَا لَكُمْ فِيهَا مَعَايِشَ ۗ قَلِيلًا مَا تَشْكُرُونَ

Ер юзига сизларни Биз ерлаштирганмиз. Унда сизларга яшаш воситаларини ҳам Биз пайдо қилганмиз. Вазифаларингизни нақадар оз бажаряпсиз.

(Аъроф 7/11)

وَلَقَدْ خَلَقْنَاكُمْ ثُمَّ صَوَّرْنَاكُمْ ثُمَّ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ لَمْ يَكُنْ مِنَ السَّاجِدِينَ

Сизларни (отангизни)[11] Биз яратганмиз, сўнра сизларга (унга) шакл берганмиз[12]. Кейин фаришталарга: “Одамга сажда қилинглар”, дедик. Иблисдан бошқа бариси сажда қилди. У сажда қилувчилардан бўлмади.

(Аъроф 7/12)

قَالَ مَا مَنَعَكَ أَلَّا تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُكَ ۖ قَالَ أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِي مِنْ نَارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ

“Сенга нима тўсқинлик қилдики, (саждага) буюрганимда сажда қилмаяпсан?”, деди Аллоҳ. Иблис эса: “Мен ундан яхшиман. Мени ўтдан яратдинг, уни лойдан яратдинг”, деди.

(Аъроф 7/13)

قَالَ فَاهْبِطْ مِنْهَا فَمَا يَكُونُ لَكَ أَنْ تَتَكَبَّرَ فِيهَا فَاخْرُجْ إِنَّكَ مِنَ الصَّاغِرِينَ

“Туш у ердан![13] Сени унда катта кетиб юришга ҳақинг йўқ. Чиқ-йўқол! Сен хор бўлувчилардансан”, деди (Аллоҳ).

(Аъроф 7/14)

قَالَ أَنْظِرْنِي إِلَىٰ يَوْمِ يُبْعَثُونَ

“Улар қайта тирилтириладиган кунгача менга муҳлат бер”, деди (Иблис).

(Аъроф 7/15)

قَالَ إِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ

“Сен муҳлат берилганлардан[14] бирисан”, деди (Аллоҳ).

(Аъроф 7/16)

قَالَ فَبِمَا أَغْوَيْتَنِي لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِرَاطَكَ الْمُسْتَقِيمَ

Иблис айтдики: “(Эй Аллоҳ,) мени адашган аҳволга солганинг учун,[15] мен ҳам улар (ни адаштириш) учун Сени тўғри йўлингда ўтираман.

(Аъроф 7/17)

ثُمَّ لَآتِيَنَّهُمْ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ وَمِنْ خَلْفِهِمْ وَعَنْ أَيْمَانِهِمْ وَعَنْ شَمَائِلِهِمْ ۖ وَلَا تَجِدُ أَكْثَرَهُمْ شَاكِرِينَ

Кейин, олдиларидан, орқаларидан, ўнгларидан ва чапларидан келавераман – кўпчилиги вазифасини бажармаслигини кўрасан.”

(Аъроф 7/18)

قَالَ اخْرُجْ مِنْهَا مَذْءُومًا مَدْحُورًا ۖ لَمَنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكُمْ أَجْمَعِينَ

Аллоҳ шундай деди: “(Итоатсизлигинг сабабли) айбланган ва ҳайдалган ҳолда чиқ у ердан! Улардан сенга ким эргашса, албатта, жаҳаннамни сизларнинг барчангиз ила тўлдираман.”

(Аъроф 7/19)

وَيَا آدَمُ اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ فَكُلَا مِنْ حَيْثُ شِئْتُمَا وَلَا تَقْرَبَا هَٰذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَكُونَا مِنَ الظَّالِمِينَ

(Аллоҳ шундай деди): “Эй Одам, сен ва жуфтинг шу боғни[16] маскан тутинглар. Ёқтирган жойингиздан еяверинглар. Лекин, бу дарахтга яқинлашманглар, акс ҳолда, ҳақсизлик қилувчи (золим) бўлиб қоласизлар.”

(Аъроф 7/20)

فَوَسْوَسَ لَهُمَا الشَّيْطَانُ لِيُبْدِيَ لَهُمَا مَا وُورِيَ عَنْهُمَا مِنْ سَوْآتِهِمَا وَقَالَ مَا نَهَاكُمَا رَبُّكُمَا عَنْ هَٰذِهِ الشَّجَرَةِ إِلَّا أَنْ تَكُونَا مَلَكَيْنِ أَوْ تَكُونَا مِنَ الْخَالِدِينَ

Кейин, шайтон уларнинг тўсилган баданини ўзларига очилиши учун шундай васваса[17] қилди: “Иккалангиз ҳукмрон[18] бўлиб қолмаслигингиз, ёки ўлимсизлашиб қолмаслигингиз учун Эгангиз сизларни бу дарахтдан ман қилди.”

(Аъроф 7/21)

وَقَاسَمَهُمَا إِنِّي لَكُمَا لَمِنَ النَّاصِحِينَ

Яна у иккаласига: “Мен сизларни фойдангизни ўйловчиларданман”, деб қасам ичди.

(Аъроф 7/22)

فَدَلَّاهُمَا بِغُرُورٍ ۚ فَلَمَّا ذَاقَا الشَّجَرَةَ بَدَتْ لَهُمَا سَوْآتُهُمَا وَطَفِقَا يَخْصِفَانِ عَلَيْهِمَا مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ ۖ وَنَادَاهُمَا رَبُّهُمَا أَلَمْ أَنْهَكُمَا عَنْ تِلْكُمَا الشَّجَرَةِ وَأَقُلْ لَكُمَا إِنَّ الشَّيْطَانَ لَكُمَا عَدُوٌّ مُبِينٌ

Шундай қилиб, уларни алдаб (масканидан) туширди. Дарахтдан тотган маҳал, иккаласининг тўсилган баданлари ўзларига кўриниб қолди, иккаласи ҳам боғдаги япроқлардан устма-уст қўйиб ўранишни бошлади. Рабби уларга нидо қилиб: “Иккалангизни ҳам бу дархтдан ман қилмаганмидим, шайтон сизларнинг очиқ-ойдин душманингиз демаганмидим?”, деб нидо қилди.

(Аъроф 7/23)

قَالَا رَبَّنَا ظَلَمْنَا أَنْفُسَنَا وَإِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنَا وَتَرْحَمْنَا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ

У иккакласи: “Эй Эгамиз! Биз ўзимизга зулм (ҳақсизлик) қилдик. Агар бизни (гуноҳу жазомиздан) кечмасанг ва бизга эзгулик қилмасанг, хонавайрон бўлувчилардан бўлиб қолишимиз аниқ”, дедилар.

(Аъроф 7/24)

قَالَ اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ ۖ وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَمَتَاعٌ إِلَىٰ حِينٍ

(Аллоҳ) деди: “(Бу маскандан) тушинглар. Бир-бирингизга душмансиз. Бу юртда сизлар учун қоладиган жой ва бир муддатгача (ҳаёт учун керакли) нарсалар бор[19].”

(Аъроф 7/25)

قَالَ فِيهَا تَحْيَوْنَ وَفِيهَا تَمُوتُونَ وَمِنْهَا تُخْرَجُونَ

(Аллоҳ) деди: “У ерда яшайсизлар, у ерда ўласизлар ва у ердан (қайта тирилиб) чиқариласизлар.”

(Аъроф 7/26)

يَا بَنِي آدَمَ قَدْ أَنْزَلْنَا عَلَيْكُمْ لِبَاسًا يُوَارِي سَوْآتِكُمْ وَرِيشًا ۖ وَلِبَاسُ التَّقْوَىٰ ذَٰلِكَ خَيْرٌ ۚ ذَٰلِكَ مِنْ آيَاتِ اللَّهِ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ

“Эй Одам фарзандлари! Сизларга танангизни ёпадиган ва (сизларни) чиройли кўрсатадиган кийим (яратиш имконини) бердик. (Сизларни) ҳимоя қиладиган кийим – шу энг яхши кийим[20]. Бу Аллоҳнинг оятларидандир, балки (бу ҳақидаги) билимдан фойдаланишар.

(Аъроф 7/27)

يَا بَنِي آدَمَ لَا يَفْتِنَنَّكُمُ الشَّيْطَانُ كَمَا أَخْرَجَ أَبَوَيْكُمْ مِنَ الْجَنَّةِ يَنْزِعُ عَنْهُمَا لِبَاسَهُمَا لِيُرِيَهُمَا سَوْآتِهِمَا ۗ إِنَّهُ يَرَاكُمْ هُوَ وَقَبِيلُهُ مِنْ حَيْثُ لَا تَرَوْنَهُمْ ۗ إِنَّا جَعَلْنَا الشَّيَاطِينَ أَوْلِيَاءَ لِلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ

Эй одам фарзандлари! Шайтон ота-онангизни тўсилган баданларини бир-бирига кўрсатиш учун кийимларини ечтириб боғдан чиқариб юборганидек, сизларни ҳам фитналаб қўймасин. У (шайтон) ва унинг туридагилар сиз уларни кўрмайдиган ердан сизларни кўриб туради. Биз шайтонларни ишонмайдиганларнинг яқин дўсти/валийси қилиб қўйдик.

(Аъроф 7/28)

وَإِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً قَالُوا وَجَدْنَا عَلَيْهَا آبَاءَنَا وَاللَّهُ أَمَرَنَا بِهَا ۗ قُلْ إِنَّ اللَّهَ لَا يَأْمُرُ بِالْفَحْشَاءِ ۖ أَتَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ

Ишонмаганлар бирон-бир қабиҳ иш қилганида: “Ота-боболаримизни шу (иш) узра кўрдик, Аллоҳ бизга шуни буюрган”, дейишади. (Сен) айт: “Аллоҳ қабиҳ ишларга буюрмайди. Ўзингиз билмайдиган нарсаларни Аллоҳга тўқиб айтяпсизми?!”

(Аъроф 7/29)

قُلْ أَمَرَ رَبِّي بِالْقِسْطِ ۖ وَأَقِيمُوا وُجُوهَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ وَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ ۚ كَمَا بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ

Айт: “Эгам тўғриликка (адолатли бўлишга) буюрди. Сажда қилинадиган (Аллоҳга бўйин эгадиган) ҳар ерда бутунлай Унга йўналинглар, динга ҳеч нарса қўшмасдан Унга дуо қилинглар. Сизларни (отангиз Одамни яратилишини) қандай бошлаган бўлса, (охиратда ҳаётга) ана шундай қайтасизлар[21].

(Аъроф 7/30)

فَرِيقًا هَدَىٰ وَفَرِيقًا حَقَّ عَلَيْهِمُ الضَّلَالَةُ ۗ إِنَّهُمُ اتَّخَذُوا الشَّيَاطِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَيَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ مُهْتَدُونَ

(Аллоҳ инсонлардан) бир қанчасини тўғри йўлга[22] қабул қилди. Бошқа бир қисми эса йўлдан адашишга лойиқ бўлди. Йўлдан адашганлар – ёвуз (инсон ва жин)ларни Аллоҳдан кўра ўзларига яқин[23] тутиб яна ўзларини тўғри йўлда деб билган кимсалардир.

(Аъроф 7/31)

يَا بَنِي آدَمَ خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ وَكُلُوا وَاشْرَبُوا وَلَا تُسْرِفُوا ۚ إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ

Эй одам фарзандлари! Сажда қилинадиган (Аллоҳга бўйин эгадиган) ҳар ерда зийнатларингизни (ташқи, кўркам кийимингизни[24]) кийинглар. Енглар, ичинглар, аммо меъёрдан ошманглар[25]. Аллоҳ меъёрдан ошувчиларни ёқтирмайди.

(Аъроф 7/32)

قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللَّهِ الَّتِي أَخْرَجَ لِعِبَادِهِ وَالطَّيِّبَاتِ مِنَ الرِّزْقِ ۚ قُلْ هِيَ لِلَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا خَالِصَةً يَوْمَ الْقِيَامَةِ ۗ كَذَٰلِكَ نُفَصِّلُ الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ

Айт: “Аллоҳнинг Ўз бандаларига[26] чиқарган зийнатини ва покиза (ризқ)ларни ким ҳаром қилди?” Айт: “Улар дунё ҳаётида асосан мўминлар учун[27] (аммо бошқалар ҳам фойдаланади). Қиёмат куни эса, у фақат мўминларга хос бўлади.” (Бу ҳақида) биладиган кишилар учун оятларимизни батафсил тушунтириб беряпмиз.

(Аъроф 7/33)

قُلْ إِنَّمَا حَرَّمَ رَبِّيَ الْفَوَاحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ وَالْإِثْمَ وَالْبَغْيَ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَأَنْ تُشْرِكُوا بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطَانًا وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ

“Эгам фақатгина ошкор ва яширин ҳар турли қабиҳликни[28], гуноҳ турларини[29], ноҳақ тажовузкорликни, у ҳақида ҳеч қандай далил туширмаган нарсани Аллоҳга шерик қилишингизни (ширкни) ва Аллоҳ ҳақида билмайдиган нарсангизни гапириб юришингизни тақиқлаган, холос”, деб айт.

(Аъроф 7/34)

وَلِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ ۖ فَإِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ لَا يَسْتَأْخِرُونَ سَاعَةً ۖ وَلَا يَسْتَقْدِمُونَ

Ҳар бир умматнинг ажали[30] бор. Ажали келганида, уни бир он ортга ҳам, илгарига ҳам суришни талаб қилолмайдилар.

Аъроф 7/35)

يَا بَنِي آدَمَ إِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَقُصُّونَ عَلَيْكُمْ آيَاتِي ۙ فَمَنِ اتَّقَىٰ وَأَصْلَحَ فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ

Эй Одам фарзандлари! Орангиздан элчилар келиб, сизларга оятларимни тушунтириб берганида, кимки гуноҳлардан сақланиб ўзини тузатса, уларга ҳеч қандай қўрқув йўқ, хафа[31] ҳам бўлмайдилар.

(Аъроф 7/36)

وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَاسْتَكْبَرُوا عَنْهَا أُولَٰئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ ۖ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ

Оятларимизни ёлғонга чиқарган ва улардан ўзини катта тутганлар – ўшалар[32] жаҳаннам аҳлидир. Улар унда ўлимсиз қолади.

(Аъроф 7/37)

فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَىٰ عَلَى اللَّهِ كَذِبًا أَوْ كَذَّبَ بِآيَاتِهِ ۚ أُولَٰئِكَ يَنَالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتَابِ ۖ حَتَّىٰ إِذَا جَاءَتْهُمْ رُسُلُنَا يَتَوَفَّوْنَهُمْ قَالُوا أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ ۖ قَالُوا ضَلُّوا عَنَّا وَشَهِدُوا عَلَىٰ أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ كَانُوا كَافِرِينَ

Аллоҳга бирон-бир ёлғон тўнкаган ёки Унинг оятларини ёлғонга чиқарган кишидан ҳам золим (ҳақсизроқ) киши борми?! Китобига (ёзиб қўйилган гуноҳларининг жазоси) уларни топади[33]. Токи уларга (жон олувчи) элчиларимиз келиб жонини олаётиб: “Аллоҳ ила орангизга қўйиб дуо қиладиганларингиз қани, қаерда?”,- дейишганида, “Улар биздан ғойиб бўлди!”- деб жавоб бериб, ўзларини тан олмайдиган (кофир) эканига шахсан ўзлари гувоҳ бўлади.

(Аъроф 7/38)

قَالَ ادْخُلُوا فِي أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ فِي النَّارِ ۖ كُلَّمَا دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَهَا ۖ حَتَّىٰ إِذَا ادَّارَكُوا فِيهَا جَمِيعًا قَالَتْ أُخْرَاهُمْ لِأُولَاهُمْ رَبَّنَا هَٰؤُلَاءِ أَضَلُّونَا فَآتِهِمْ عَذَابًا ضِعْفًا مِنَ النَّارِ ۖ قَالَ لِكُلٍّ ضِعْفٌ وَلَٰكِنْ لَا تَعْلَمُونَ

Аллоҳ уларга: “Сизлардан илгари келиб яшаган инсон ва жинларга қўшилиб мана шу оташга киринглар!”, дейди. У ерга кирган ҳар бир жамоа ўзига ўхшаганларни лаънатлайди. Токи у ерда бир-бири билан учрашганида, кейингилар аввалгиларга шундай дейди: “Эй Раббимиз! Бизни адаштиришганлар мана шулардир, уларга бу оташ (азоби)дан ортириб қўй[34].” Аллоҳ эса: “(Сизлардан) ҳар кимга ортиш бор, лекин билмаяпсизлар”, дейди.

(Аъроф 7/39)

وَقَالَتْ أُولَاهُمْ لِأُخْرَاهُمْ فَمَا كَانَ لَكُمْ عَلَيْنَا مِنْ فَضْلٍ فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ

Илгаргилар кейингиларга (қараб): “Сизларни биздан кўра афзаллик тарафингиз йўқ. Қилмишингизга яраша азобни тотаверинглар”, дейишади.

(Аъроф 7/40)

إِنَّ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَاسْتَكْبَرُوا عَنْهَا لَا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوَابُ السَّمَاءِ وَلَا يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ حَتَّىٰ يَلِجَ الْجَمَلُ فِي سَمِّ الْخِيَاطِ ۚ وَكَذَٰلِكَ نَجْزِي الْمُجْرِمِينَ

Оятларимизни ёлғонга чиқарганлар ва улардан ўзини катта тутганларга осмон эшиклари очилмайди, туя игна тешигидан ўтмагунича жаннатга кирмайдилар[35]. Жиноятчиларни шундай жазолаймиз.

(Аъроф 7/41)

لَهُمْ مِنْ جَهَنَّمَ مِهَادٌ وَمِنْ فَوْقِهِمْ غَوَاشٍ ۚ وَكَذَٰلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ

Уларга кўрпа-тўшак ҳам, устларига ёпинчиқ ҳам жаҳаннамдан (берилади). Ҳақсизлик қилувчи (золим)ларни шундай жазолаймиз.

(Аъроф 7/42)

وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَا نُكَلِّفُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا أُولَٰئِكَ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ ۖ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ

Аллоҳга ишониб-суяниб, яхши ишларни амалга оширганлар – ҳеч кимга тоқатидан ташқари нарса таклиф қилмаймиз – ана ўшалар жаннат аҳлидир. Улар унда ўлимсиз қолади.

(Аъроф 7/43)

وَنَزَعْنَا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهَارُ ۖ وَقَالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي هَدَانَا لِهَٰذَا وَمَا كُنَّا لِنَهْتَدِيَ لَوْلَا أَنْ هَدَانَا اللَّهُ ۖ لَقَدْ جَاءَتْ رُسُلُ رَبِّنَا بِالْحَقِّ ۖ وَنُودُوا أَنْ تِلْكُمُ الْجَنَّةُ أُورِثْتُمُوهَا بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ

(Жаннатда) кўнглидаги ёмон ҳис-туйғуни[36] олиб ташлаймиз, остларидан анҳорлар оқиб туради ва улар: “Барча гўзал мақтов – буни бизга кўрсатиб берган Аллоҳга хос, Аллоҳ бизга бу йўлни кўрсатмаса эди, ўзимизча топа олмасдик. Эгамизнинг элчилари ҳақиқатни олиб келган экан”, дейди. Уларга шундай дейилади: “Мана сизга жаннат! Қилган ишларингиз эвазига у сизларга мерос қилиб берилди.”

(Аъроф 7/44)

وَنَادَىٰ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ أَصْحَابَ النَّارِ أَنْ قَدْ وَجَدْنَا مَا وَعَدَنَا رَبُّنَا حَقًّا فَهَلْ وَجَدْتُمْ مَا وَعَدَ رَبُّكُمْ حَقًّا ۖ قَالُوا نَعَمْ ۚ فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَيْنَهُمْ أَنْ لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ

Жаннат аҳли жаҳаннам аҳлига (қараб): “Эгамизнинг бизга берган сўзи рост эканини кўрдик. Сизлар ҳам Эгангиз берган сўз ростлигини кўрдингизми?”, деб нидо қилади. Улар: “Ҳа!”, деб жавоб беради. Шунда ўрталарида бир жарчи: “Ҳақсизлик қилувчи (золим)ларга Аллоҳнинг лаънати бўлсин!

(Аъроф 7/45)

الَّذِينَ يَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَيَبْغُونَهَا عِوَجًا وَهُمْ بِالْآخِرَةِ كَافِرُونَ

Улар – охиратни тан олмаган ҳолда Аллоҳнинг йўлидан тўсадиган ва у йўлни эгри (тушунарсиз) кўрсатишга уринадиган кишилардир.

(Аъроф 7/46)

وَبَيْنَهُمَا حِجَابٌ ۚ وَعَلَى الْأَعْرَافِ رِجَالٌ يَعْرِفُونَ كُلًّا بِسِيمَاهُمْ ۚ وَنَادَوْا أَصْحَابَ الْجَنَّةِ أَنْ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ ۚ لَمْ يَدْخُلُوهَا وَهُمْ يَطْمَعُونَ

Жаннат ила жаҳаннам орасида тўсиқ бўлади. Аъроф тепасида (жаннатдаги тепаликларда) ҳурматли шахслар бўлади. Улар ҳар кимни юз-симосидан танийди. Жаннат аҳли-ю, лекин хали ҳануз у ерга кирмаганарга (қараб): “Сизларга эсон-омонлик бўлади”, деб нидо қилади[37].

(Аъроф 7/47) аҳли

وَإِذَا صُرِفَتْ أَبْصَارُهُمْ تِلْقَاءَ أَصْحَابِ النَّارِ قَالُوا رَبَّنَا لَا تَجْعَلْنَا مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ

Уларнинг (Жаҳаннамда туриб жаннатга кириш умидида бўлган мўминларнинг) кўзлари (у ерда мангу қоладиган) жаҳаннам аҳли тарафига бурилганда: “Эй Эгамиз! Бизни бу ҳақсизлик қилувчи (золим)[38] қавм билан бирга қилиб қўйма”, дейишади.

(Аъроф 7/48)

وَنَادَىٰ أَصْحَابُ الْأَعْرَافِ رِجَالًا يَعْرِفُونَهُمْ بِسِيمَاهُمْ قَالُوا مَا أَغْنَىٰ عَنْكُمْ جَمْعُكُمْ وَمَا كُنْتُمْ تَسْتَكْبِرُونَ

Аъроф аҳолиси (жаннат ила жаҳаннам орасидаги тепаликдан туриб) юз-симосидан таниб оладиган бир қанча кишиларга (қараб): “Тўплаган (тарафдор)ларингиз ҳам, катта кетишингиз ҳам ўзингизга асқатмади-ку”, деб нидо қилади.

(Аъроф 7/49)

أَهَٰؤُلَاءِ الَّذِينَ أَقْسَمْتُمْ لَا يَنَالُهُمُ اللَّهُ بِرَحْمَةٍ ۚ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ لَا خَوْفٌ عَلَيْكُمْ وَلَا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ

(Жаннатга кирадиганларни кўрсатиб, жаҳаннамда мангу қоладиганларга шундай дейдилар): Уларга Аллоҳнинг эзгулиги улашмайди деган кимсалар мана шулармиди?” (Жаҳаннамда жазосини тортиб бўлганларга эса): “Сизлар жаннатга киринглар. Сизларга қўрқув ҳам йўқ, сизлар хафа ҳам бўлмайсизлар”, дейишади.

(Аъроф 7/50)

وَنَادَىٰ أَصْحَابُ النَّارِ أَصْحَابَ الْجَنَّةِ أَنْ أَفِيضُوا عَلَيْنَا مِنَ الْمَاءِ أَوْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ ۚ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَهُمَا عَلَى الْكَافِرِينَ

Жаҳаннам аҳли жаннат аҳлига нидо қилиб: “Сувингиздан ёки Аллоҳнинг сизга эриштирган нарсаларидан бизга ҳам улашинглар”, деганида, жаннат аҳли (уларга жавобан): “Аллоҳ у иккаласини ҳам кофирларга ман қилди қилди”, дейди.

(Аъроф7/51)

الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَهْوًا وَلَعِبًا وَغَرَّتْهُمُ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا ۚ فَالْيَوْمَ نَنسَاهُمْ كَمَا نَسُوا لِقَاءَ يَوْمِهِمْ هَـٰذَا وَمَا كَانُوا بِآيَاتِنَا يَجْحَدُونَ

Дунё ҳаётига алданиб динини беҳуда ўйин-кулгуга айлантириб олганларни[39], ўзлари бу кунги учрашувни унутгани ва билиб  туриб оятларимизни ёлғонга чиқаргани каби, Биз ҳам уларни унутамиз.

(Аъроф7/52)

وَلَقَدْ جِئْنَاهُم بِكِتَابٍ فَصَّلْنَاهُ عَلَىٰ عِلْمٍ هُدًى وَرَحْمَةً لِّقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ

Уларга китоб келтириб, унга ишонадиганларга йўл кўрсатувчи (қўлланма) ва раҳмат сифатида уни Ўзимиз (махсус) илмга[40] кўра батафсил очиқлаб бердик[41].

(Аъроф7/53)

هَلْ يَنظُرُونَ إِلَّا تَأْوِيلَهُ ۚ يَوْمَ يَأْتِي تَأْوِيلُهُ يَقُولُ الَّذِينَ نَسُوهُ مِن قَبْلُ قَدْ جَاءَتْ رُسُلُ رَبِّنَا بِالْحَقِّ فَهَل لَّنَا مِن شُفَعَاءَ فَيَشْفَعُوا لَنَا أَوْ نُرَدُّ فَنَعْمَلَ غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ ۚ قَدْ خَسِرُوا أَنفُسَهُمْ وَضَلَّ عَنْهُم مَّا كَانُوا يَفْتَرُونَ

Улар Қуръоннинг огоҳлантириши содир бўлишидан[42] бошқа нарса кутмаяптими? Огоҳлантириши (қиёмат) содир бўладиган кун, олдинлари у кунни унутганлар шундай деб қолади: “Эгамизнинг элчилари келтирган нарса тўғри экан. Бизни шафоат қиладиганлар бўлса шафоат қилсин[43], ёки, ортга қайтарилайлик, шунда, қилиб ўтган ишларимиздан бошқача иш қиламиз!” Улар ўзларини хонавайрон қилиб бўлди. Тўқиб чиқарган (шафоатчи)лари улардан ғойиб бўлади (йўқ бўлади).

(Аъроф7/54)

إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّـهُ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوَىٰ عَلَى الْعَرْشِ يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهَارَ يَطْلُبُهُ حَثِيثًا وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ مُسَخَّرَاتٍ بِأَمْرِهِ ۗ أَلَا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ ۗ تَبَارَكَ اللَّـهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ

Шубҳасизки, сизларнинг Эгангиз – осмонлару ерни олти кунда[44] яратиб, кейин бошқарувни (Аршни)[45] эгаллаган Аллоҳдир. Кундузни доимий тақиқб қиладиган тун билан кундузни ўраб қўяди. Қуёш, ой ва юлдузларни ҳам Ўз буйруғига кўра, хизматингизга берилган ҳолда яратди[46]. Билиб қўйинг, яратиш ҳам буйруқ бериш ҳамУнинг иши. Борлиқларнинг эгаси – Аллоҳ ҳар не яхшиликнинг манбаидир.

(Аъроф7/55)

ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعًا وَخُفْيَةً ۚ إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ

Эгангизга ялиниб-ёлворган ва ич-ичингиздан дуо қилинглар. У (дуода) ҳаддан ошувчиларни (ҳам) яхши кўрмайди[47].

(Аъроф7/56)

وَلَا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلَاحِهَا وَادْعُوهُ خَوْفًا وَطَمَعًا ۚ إِنَّ رَحْمَتَ اللَّـهِ قَرِيبٌ مِّنَ الْمُحْسِنِينَ

Тартиб ўрнатилгандан кейин ер юзида бузғунчилик қилманглар. У (Аллоҳга) қўрқув ва умид билан дуо қилинглар. Аллоҳнинг раҳмати муҳсинларга[48] яқин.

(Аъроф7/57)

وَهُوَ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّيَاحَ بُشْرًا بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ ۖ حَتَّىٰ إِذَا أَقَلَّتْ سَحَابًا ثِقَالًا سُقْنَاهُ لِبَلَدٍ مَّيِّتٍ فَأَنزَلْنَا بِهِ الْمَاءَ فَأَخْرَجْنَا بِهِ مِن كُلِّ الثَّمَرَاتِ ۚ كَذَٰلِكَ نُخْرِجُ الْمَوْتَىٰ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ

Ўз раҳматини юборишидан олдин шамолларни хушхабар қилиб юборадиган У (Аллоҳ)дир[49]. Шамоллар (ёмғир юкланган) оғир булутларни ташиб келганида, уни ўлик ерга ташитамиз, кейин у ерга сув тушириб, у билан турли маҳсулот чиқарамиз. Ўликларни ҳам мана шу шаклда (тупроқдан) чиқарамиз. Балки (ўликларни қайта тирилиши ҳақида) ўйланарсизлар!

(Аъроф7/58)

وَالْبَلَدُ الطَّيِّبُ يَخْرُجُ نَبَاتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ ۖ وَالَّذِي خَبُثَ لَا يَخْرُجُ إِلَّا نَكِدًا ۚ كَذَٰلِكَ نُصَرِّفُ الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَشْكُرُونَ

Унумли ернинг ўсимлиги Ўз Эгаси изни ила (осонликча) чиқаверади. Унумсиз ернинг экини эса қийин чиқади. Вазифасини адо этувчиларга оятларни мана шу шаклда турли йўллар ила тушунтириб берамиз.

(Аъроф7/59)

لَقَدْ أَرْسَلْنَا نُوحًا إِلَىٰ قَوْمِهِ فَقَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّـهَ مَا لَكُم مِّنْ إِلَـٰهٍ غَيْرُهُ إِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ

Нуҳни (ҳам) ўз халқига элчи қилиб юборганмиз[50]. У: “Эй халқим! Аллоҳга қуллик[51] қилинглар – қуллик қилишга ҳақли сиз учун Ундан бошқа илоҳ йўқ. Сизларга буюк куннинг азоби келишидан қўрқаман”, деди.

(Аъроф7/60)

قَالَ الْمَلَأُ مِن قَوْمِهِ إِنَّا لَنَرَاكَ فِي ضَلَالٍ مُّبِينٍ

Қавмининг етакчилари шундай деди: “(Эй Нуҳ!) “Биз сени очиқчасига йўлдан озганликда кўряпмиз.”

(Аъроф7/61)

قَالَ يَا قَوْمِ لَيْسَ بِي ضَلَالَةٌ وَلَـٰكِنِّي رَسُولٌ مِّن رَّبِّ الْعَالَمِينَ

Нуҳ айтди: “Эй халқим! Менда ҳеч қандай йўлдан озиш йўқ. Лекин, мен борлиқлар Эгаснинг элчисиман.

(Аъроф7/62)

أُبَلِّغُكُمْ رِسَالَاتِ رَبِّي وَأَنصَحُ لَكُمْ وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّـهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ

Мен сизларга Эгамнинг рисолаларини (оятларини) етказяпман ва сизларга яхшиликни раво кўраман. Сизлар билмаётган нарсани Аллоҳ билдиргани учун биляпман.

(Аъроф7/63)

أَوَعَجِبْتُمْ أَن جَاءَكُمْ ذِكْرٌ مِّن رَّبِّكُمْ عَلَىٰ رَجُلٍ مِّنكُمْ لِيُنذِرَكُمْ وَلِتَتَّقُوا وَلَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ

Сизларни огоҳлантириш, гуноҳлардан сақланишингиз ва яхшиликка эришишингиз учун орангиздан бир эркак кишига Эгангиздан зикр[52] келганига ажбландизнигзми?” (деди Нуҳ ўз халқига.)

(Аъроф7/64)

فَكَذَّبُوهُ فَأَنجَيْنَاهُ وَالَّذِينَ مَعَهُ فِي الْفُلْكِ وَأَغْرَقْنَا الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا ۚ إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمًا عَمِينَ

Улар Нуҳни ёлғончига чиқарди. Биз эса уни ва у билан бирга кемага чиққанларни қутқардик. Оятларимизни ёлғонга чиқарганларни сувга чўктирдик. Чунки, улар (ҳақни кўрмайдиган) кўр кишиларга айланиб бўлишган эди.

(Аъроф7/65)

وَإِلَىٰ عَادٍ أَخَاهُمْ هُودًا ۗ قَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّـهَ مَا لَكُم مِّنْ إِلَـٰهٍ غَيْرُهُ ۚ أَفَلَا تَتَّقُونَ

Од халқига ҳам ўзларининг биродари Ҳудни (элчи қилиб юборганмиз). У (ҳам): “Эй халқим! Аллоҳга қуллик[53] қилинглар – қуллик қилишга ҳақли сиз учун Ундан бошқа илоҳ йўқ. Гуноҳдан сақланмайсизларми?!”, деди.

(Аъроф7/66)

قَالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِن قَوْمِهِ إِنَّا لَنَرَاكَ فِي سَفَاهَةٍ وَإِنَّا لَنَظُنُّكَ مِنَ الْكَاذِبِينَ

Халқи орасидан оятларни тан олмаган етакчилари (Нуҳга): “Эй Ҳуд! Сени аниқ бир аҳмоқлик ичида кўряпмиз, сени ёлғончилардан бири деб ўйлаяпмиз”, дейишган.

(Аъроф7/67)

قَالَ يَا قَوْمِ لَيْسَ بِي سَفَاهَةٌ وَلَـٰكِنِّي رَسُولٌ مِّن رَّبِّ الْعَالَمِينَ

У эса: “Эй халқим! Менда ҳеч қандай аҳмоқлик йўқ. Лекин, мен борлиқлар Эгасининг элчисиман.

(Аъроф7/68)

أُبَلِّغُكُمْ رِسَالَاتِ رَبِّي وَأَنَا لَكُمْ نَاصِحٌ أَمِينٌ

Сизларга Эгамнинг рисолаларини (оятарини) етказяпман. Мен сизларга яхшиликни раво кўрувчиман, ишончли кишиман.

(Аъроф7/69)

أَوَعَجِبْتُمْ أَن جَاءَكُمْ ذِكْرٌ مِّن رَّبِّكُمْ عَلَىٰ رَجُلٍ مِّنكُمْ لِيُنذِرَكُمْ ۚ وَاذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفَاءَ مِن بَعْدِ قَوْمِ نُوحٍ وَزَادَكُمْ فِي الْخَلْقِ بَسْطَةً ۖ فَاذْكُرُوا آلَاءَ اللَّـهِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ

Сизларни огоҳлантириш учун орангиздан бир эркак кишига Эгангиздан зикр келганига ажабландизнгизми? (Эгангиз) ўз вақтида Нуҳ халқидан кейин уларнинг ўрнига сизларни келтириб қўйганини ва хилқатингизни ҳайбатли қилиб қўйганини ёдингиздан чиқарманглар. Аллоҳнинг неъматларини ёдингиздан чиқармангларки, шоятд муродингизга етасизлар.” (деди Ҳуд ўз халқига.)

(Аъроф7/70)

قَالُوا أَجِئْتَنَا لِنَعْبُدَ اللَّـهَ وَحْدَهُ وَنَذَرَ مَا كَانَ يَعْبُدُ آبَاؤُنَا ۖ فَأْتِنَا بِمَا تَعِدُنَا إِن كُنتَ مِنَ الصَّادِقِينَ

Улар: “(Эй Ҳуд) Бизга фақат Аллоҳга қуллишимиз ва ота-боболаримиз қуллик қилиб келган нарсаларни тарк қилишимиз учун келдингми? Агар тўғрисўз бўлсанг, бизга таҳдид қилаётган нарсангни келтир!”, дейишди.

(Аъроф7/71)

قَالَ قَدْ وَقَعَ عَلَيْكُم مِّن رَّبِّكُمْ رِجْسٌ وَغَضَبٌ ۖ أَتُجَادِلُونَنِي فِي أَسْمَاءٍ سَمَّيْتُمُوهَا أَنتُمْ وَآبَاؤُكُم مَّا نَزَّلَ اللَّـهُ بِهَا مِن سُلْطَانٍ ۚ فَانتَظِرُوا إِنِّي مَعَكُم مِّنَ الْمُنتَظِرِينَ

Ҳуд айтди: “Сизлар Эгангиздан келадиган азоб ва ғазабга лойиқ бўлдингиз. Аллоҳ у ҳақида ҳеч қандай ҳужжат тушурмаган, номларини ўзингиз қўйиб олган нарсалар ҳақида мен билан тортишяпсизларми? Ундай бўлса кутинглар, мен ҳам сизлар билан бирга кутаман.”

(Аъроф7/72)

فَأَنجَيْنَاهُ وَالَّذِينَ مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِّنَّا وَقَطَعْنَا دَابِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا ۖ وَمَا كَانُوا مُؤْمِنِينَ

Шундай қилиб, Ҳуд ва у билан биргаларни Ўз марҳаматимиз ила қутқардик. Оятларимизни ёлғонга чиқарганларни илдизини қуритдик. Улар (оятларимизга) ишонувчи эмасди.

(Аъроф7/73)

وَإِلَىٰ ثَمُودَ أَخَاهُمْ صَالِحًا ۗ قَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّـهَ مَا لَكُم مِّنْ إِلَـٰهٍ غَيْرُهُ ۖ قَدْ جَاءَتْكُم بَيِّنَةٌ مِّن رَّبِّكُمْ ۖ هَـٰذِهِ نَاقَةُ اللَّـهِ لَكُمْ آيَةً ۖ فَذَرُوهَا تَأْكُلْ فِي أَرْضِ اللَّـهِ ۖ وَلَا تَمَسُّوهَا بِسُوءٍ فَيَأْخُذَكُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ

Самуд халқига ҳам ўзларининг биродари Ҳудни (элчи қилиб юбордик). У шундай деди: “Эй халқим! Аллоҳга қуллик[54] қилинглар – қулик қилишга ҳақли сиз учун Ундан бошқа илоҳ йўқ. Сизларга Эгангиздан очиқ ҳужжат келди. Бу сизларга мўжиза сифатида Аллоҳдан берилган урғочи туя, уни тек қўйинглар, Аллоҳнинг ерида ўтлаб юрсин. Унга ёмонлик етказманглар, Акс ҳолда, аламли азобга дучор бўласизлар.

(Аъроф7/74)

وَاذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفَاءَ مِن بَعْدِ عَادٍ وَبَوَّأَكُمْ فِي الْأَرْضِ تَتَّخِذُونَ مِن سُهُولِهَا قُصُورًا وَتَنْحِتُونَ الْجِبَالَ بُيُوتًا ۖ فَاذْكُرُوا آلَاءَ اللَّـهِ وَلَا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ

Аллоҳ сизларни Од халқидан кейин уларнинг ўрнини келтириб қўйганини ва сизларни ўша заминга жойлаштириб қўйганини эсингиздан чиқарманглар. Ҳозир ўша заминни текисликларида саройлар қурмоқдасизлар ва тоғларини ўйиб уй солмоқдасизлар. Шундай экан, Аллоҳнинг неъматларини ёдингиздан чиқарманглар ва ер юзида бузғунчилик қилиб тартибни бузманглар.”

(Аъроф7/75)

قَالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا مِن قَوْمِهِ لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِمَنْ آمَنَ مِنْهُمْ أَتَعْلَمُونَ أَنَّ صَالِحًا مُّرْسَلٌ مِّن رَّبِّهِ ۚ قَالُوا إِنَّا بِمَا أُرْسِلَ بِهِ مُؤْمِنُونَ

Ҳуд халқининг катта кетган етакчилари кучсиз деб ҳисоблаганларига – ўзлари орасидан Аллоҳга ишонганарга (қараб): “Сизлар Солиҳ ростдан ҳам Раббидан элчи бўлиб келганини аниқ биласизларми?, дейишганида, улар: “Албатта, биз унга юборилган ҳар нарсага ишонамиз”, деб жавоб беришган.

(Аъроф7/76)

قَالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا بِالَّذِي آمَنتُم بِهِ كَافِرُونَ

Ўзини катта тутганлар: “Биз эса сизлар ишонган нарсани тан олмаймиз”, деди.

(Аъроф7/77)

فَعَقَرُوا النَّاقَةَ وَعَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ وَقَالُوا يَا صَالِحُ ائْتِنَا بِمَا تَعِدُنَا إِن كُنتَ مِنَ الْمُرْسَلِينَ

Натижада, Эгасининг буйруғидан бош тортган ҳолда ўша урғочи туяни оёқларини кесиб ўлдириб: “Эй Солиҳ! Агар элчилардан бўлсанг, қани бизга таҳдид қилган нарсангни олиб кел-чи!”, дейишди.

(Аъроф7/78)

فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دَارِهِمْ جَاثِمِينَ

Кўп ўтмай уларни қаттиқ зилзилада тутдики, турган жойларига қулаб тушдилар[55].

(Аъроф7/79)

فَتَوَلَّىٰ عَنْهُمْ وَقَالَ يَا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ رِسَالَةَ رَبِّي وَنَصَحْتُ لَكُمْ وَلَـٰكِن لَّا تُحِبُّونَ النَّاصِحِينَ

Солиҳ улардан айрилди ва: “Эй халқим! Мен сизларга ростдан ҳам Эгамнинг рисоласини (сўзини) етказган, сизларга яхшиликни раво кўриб келган эдим. Лекин, сизлар насиҳат қилувчиларни ёқтирмас экансиз”, деди[56].

(Аъроф7/80)

وَلُوطًا إِذْ قَالَ لِقَوْمِهِ أَتَأْتُونَ الْفَاحِشَةَ مَا سَبَقَكُم بِهَا مِنْ أَحَدٍ مِّنَ الْعَالَمِينَ

Лутни ҳам (элчи қилиб юборгамиз). Ўшанда у ўз халқига шундай деган: “Сизлар ҳозиргача инсоният оламида ҳеч ким қилмаган қабиҳ (жирканч) ишга қўл уряпсизларми?!

(Аъроф7/81)

إِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجَالَ شَهْوَةً مِّن دُونِ النِّسَاءِ ۚ بَلْ أَنتُمْ قَوْمٌ مُّسْرِفُونَ

Сизлар аёлларингизни эмас, шаҳват учун ростдан ҳам эркакларга яқинлашяпсиз. Аслида, сизлар ҳаддан ошувчи халқсиз.”

(Аъроф7/82)

وَمَا كَانَ جَوَابَ قَوْمِهِ إِلَّا أَن قَالُوا أَخْرِجُوهُم مِّن قَرْيَتِكُمْ ۖ إِنَّهُمْ أُنَاسٌ يَتَطَهَّرُونَ

Халқининг жавоби фақат айтган шу гаплари бўлган: “Уларни юртингиздан чиқариб юборинглар! Улар ўзларини жуда покиза тутадиган инсонмиш!”

(Аъроф7/83)

فَأَنجَيْنَاهُ وَأَهْلَهُ إِلَّا امْرَأَتَهُ كَانَتْ مِنَ الْغَابِرِينَ

Кейин, аёлидан ташқари[57] Лутнинг барча оила-аъзосини қутқариб қолдик. У (аёл вулқон) кули остида қолганлардан бўлди[58].

(Аъроф7/84)

وَأَمْطَرْنَا عَلَيْهِم مَّطَرًا ۖ فَانظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُجْرِمِينَ

Уларга “ёмғир[59]” ёғдирдик. Энди, ўша жиноятчи-гуноҳкорларнинг оқибати қандай бўлганига қара.

(Аъроф7/85)

وَإِلَىٰ مَدْيَنَ أَخَاهُمْ شُعَيْبًا ۗ قَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّـهَ مَا لَكُم مِّنْ إِلَـٰهٍ غَيْرُهُ ۖ قَدْ جَاءَتْكُم بَيِّنَةٌ مِّن رَّبِّكُمْ ۖ فَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزَانَ وَلَا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْيَاءَهُمْ وَلَا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلَاحِهَا ۚ ذَٰلِكُمْ خَيْرٌ لَّكُمْ إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ

Мадян халқига ҳам ўзларининг биродари Шуайбни (элчи қилиб юбордик). У шундай деди: “Эй Халқим! Аллоҳга қуллик[60] қилинглар – қуллик қилишга ҳақли сиз учун Ундан бошқа илоҳ йўқ. Сизларга Эгангиздан очиқ ҳужжат келди. Ўлчовни тўғри ўлчанглар, тарозини тўғри тортинглар, инсонларни нарсаларини камайтириб берманглар, тартибга келтирилганидан кейин ер юзида бузғунчилик қилманглар[61]. Агар ишонсангиз, сизлар учун яхши бўлган мана шу.

(Аъроф7/86)

وَلَا تَقْعُدُوا بِكُلِّ صِرَاطٍ تُوعِدُونَ وَتَصُدُّونَ عَن سَبِيلِ اللَّـهِ مَنْ آمَنَ بِهِ وَتَبْغُونَهَا عِوَجًا ۚ وَاذْكُرُوا إِذْ كُنتُمْ قَلِيلًا فَكَثَّرَكُمْ ۖ وَانظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُفْسِدِينَ

Ҳар йўлда ўтириб олиб, Аллоҳга ишонган кишиларни таҳдид қилманглар, уларни Аллоҳнинг йўлидан тўсманглар, ҳамда у (Аллоҳнинг) йўлида эгрилик пайдо қилишга уринманглар. Бир вақтлар озчилик бўлганингизни, кейин Аллоҳ сизларни (сон жиҳатидан) кўпайтириб қўйганини ёдингиздан чиқарманглар. Бузғунчиларнинг оқибати қандай бўлганини қаранглар.

(Аъроф7/87)

وَإِن كَانَ طَائِفَةٌ مِّنكُمْ آمَنُوا بِالَّذِي أُرْسِلْتُ بِهِ وَطَائِفَةٌ لَّمْ يُؤْمِنُوا فَاصْبِرُوا حَتَّىٰ يَحْكُمَ اللَّـهُ بَيْنَنَا ۚ وَهُوَ خَيْرُ الْحَاكِمِينَ

Мен у билан юборилган нарсага (ваҳийга) орангиздан бир қисм инсонлар ишониб, бошқа бир қисм инсонлар ишонмаётган бўлса, Аллоҳ орамизда қарорини бергунча чидаб туринглар. Энг яхши қарор берувчи Удир.”

(Аъроф7/88)

قَالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا مِن قَوْمِهِ لَنُخْرِجَنَّكَ يَا شُعَيْبُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَكَ مِن قَرْيَتِنَا أَوْ لَتَعُودُنَّ فِي مِلَّتِنَا ۚ قَالَ أَوَلَوْ كُنَّا كَارِهِينَ

Шуайб халқининг ўзини катта тутган етакчилари: “Эй Шуайб! (Сени) ва сен билан бирга ишонганларни юртимиздан аниқ ҳайдаб чиқарамиз! Ёки, бизни диний яшаш тарзимизга қайтасизлар”, деди. (Шуайб эса): “Ўзимзи хоҳламасак ҳам-а?”деди.

(Аъроф7/89)

قَدِ افْتَرَيْنَا عَلَى اللَّـهِ كَذِبًا إِنْ عُدْنَا فِي مِلَّتِكُم بَعْدَ إِذْ نَجَّانَا اللَّـهُ مِنْهَا ۚ وَمَا يَكُونُ لَنَا أَن نَّعُودَ فِيهَا إِلَّا أَن يَشَاءَ اللَّـهُ رَبُّنَا ۚ وَسِعَ رَبُّنَا كُلَّ شَيْءٍ عِلْمًا ۚ عَلَى اللَّـهِ تَوَكَّلْنَا ۚ رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ قَوْمِنَا بِالْحَقِّ وَأَنتَ خَيْرُ الْفَاتِحِينَ

Аллоҳ бизни сизларнинг диний яшаш тарзингиздан қутқариб қолганидан кейин унга қайтсак, Аллоҳга ёлғон тўқиган бўламиз-ку! Эгамиз – Аллоҳ қайтармагунча биз унга қайтмаймиз. Эгамизнинг илми ҳар нарсани ўз ичига олган. Биз Аллоҳга суяниб-таяндик. Эй Эгамиз! Биз билан халқимиз орасини ҳақ ила очиб бер. Сен (ўртани) энг яхши очувчисан”, деди.

(Аъроф7/90)

وَقَالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِن قَوْمِهِ لَئِنِ اتَّبَعْتُمْ شُعَيْبًا إِنَّكُمْ إِذًا لَّخَاسِرُونَ

Шуайбнинг халқининг (Шуайбни элчи эканини) тан олмаган етакчилари шундай деди: “Агар Шуайбга эргашсаларинг, шубҳасизки, сизлар зиёнкор бўласизлар.”

(Аъроф7/91)

فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دَارِهِمْ جَاثِمِينَ

Кўп ўтмай уларни қаттиқ зилзила тутдики, турган жойларида қулаб тушдилар.

(Аъроф7/92)

الَّذِينَ كَذَّبُوا شُعَيْبًا كَأَن لَّمْ يَغْنَوْا فِيهَا ۚ الَّذِينَ كَذَّبُوا شُعَيْبًا كَانُوا هُمُ الْخَاسِرِينَ

Шуайбни ёлғончига чиқарганлар гўё у юртларда фаровон яшамагандек бўлиб қолди. Шуайбни ёлғончига чиқарганлар хонавайрон бўлди.

(Аъроф7/93)

فَتَوَلَّىٰ عَنْهُمْ وَقَالَ يَا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ رِسَالَاتِ رَبِّي وَنَصَحْتُ لَكُمْ ۖ فَكَيْفَ آسَىٰ عَلَىٰ قَوْمٍ كَافِرِينَ

Шуайб улардан айрилди ва: “Эй халқим! Мен сизларга ростдан ҳам Эгамнинг рисоласини (сўзини) етказган, сизларга яхшиликни раво кўриб келган эдим. Энди қандай қилиб (рисолатни) тан олмайдиган халққа қайғураман?”, деди[62].

(Аъроф7/94)

وَمَا أَرْسَلْنَا فِي قَرْيَةٍ مِّن نَّبِيٍّ إِلَّا أَخَذْنَا أَهْلَهَا بِالْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ لَعَلَّهُمْ يَضَّرَّعُونَ

Қайсики юртга пайғамбар юборган бўлсак, унинг аҳолиси[63] ялиниб-ёлвориши учун, уларни қийинчилик ва машаққатларга тутганмиз[64].

(Аъроф7/95)

ثُمَّ بَدَّلْنَا مَكَانَ السَّيِّئَةِ الْحَسَنَةَ حَتَّىٰ عَفَوا وَّقَالُوا قَدْ مَسَّ آبَاءَنَا الضَّرَّاءُ وَالسَّرَّاءُ فَأَخَذْنَاهُم بَغْتَةً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ

Кейин, ёмонлик (ёмон кунлар) ўрнига гўзаллик (фаровонлик) бердик. Токи (бой бўлиб) кўпайганида: “Ота-боболаримизга ҳам қийинчилик ва машаққатлар етган (буни имон-эътиқодга нима алоқаси бор?)”, дейишган. Натижада, уларни тўсатдан жазога тутдик, сезмай ҳам қолишди.

(Аъроф7/96)

وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرَىٰ آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَفَتَحْنَا عَلَيْهِم بَرَكَاتٍ مِّنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ وَلَـٰكِن كَذَّبُوا فَأَخَذْنَاهُم بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ

Агар ўша юртларнинг аҳолиси (элчи келтирган нарсага) ишонса ва ўзини гуноҳдан сақласайди, уларга осмону ердан баракатлар (мўл-кўлчилик) очиб берардик. Лекин, улар ёлғончига чиқарди. Биз эса қилмишлари учун уларни жазоладик.

(Аъроф7/97)

أَفَأَمِنَ أَهْلُ الْقُرَىٰ أَن يَأْتِيَهُم بَأْسُنَا بَيَاتًا وَهُمْ نَائِمُونَ

Ўша юртларнинг аҳолиси Бизнинг (қаҳрли) жазомиз уларга кечаси ухлаётганида келишидан омондамиди?

(Аъроф7/98)

أَوَأَمِنَ أَهْلُ الْقُرَىٰ أَن يَأْتِيَهُم بَأْسُنَا ضُحًى وَهُمْ يَلْعَبُونَ

Ёки, ўша юртларнинг аҳолиси Бизнинг (қаҳрли) жазомиз уларга кундузи[65] ўйнаб-кулаётганида келишидан омондамиди?

(Аъроф7/99)

أَفَأَمِنُوا مَكْرَ اللَّـهِ ۚ فَلَا يَأْمَنُ مَكْرَ اللَّـهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْخَاسِرُونَ

Улар Аллоҳнинг тадбиридан ўзини омонда деб билдими? Хонавайрон бўлувчи кишиларгина Аллоҳнинг тадбиридан ўзини омонда деб билади.

(Аъроф7/100)

أَوَلَمْ يَهْدِ لِلَّذِينَ يَرِثُونَ الْأَرْضَ مِن بَعْدِ أَهْلِهَا أَن لَّوْ نَشَاءُ أَصَبْنَاهُم بِذُنُوبِهِمْ ۚ وَنَطْبَعُ عَلَىٰ قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لَا يَسْمَعُونَ

Агар муносиб кўрсак буларга ҳам гуноҳлари туфайли бало-мусибат бериб, (ҳақ) гапни эшитолмайдиган қилиб қалбларида янги бир шакл пайдо қилиб қўйишимиз, эски эгаларидан кейин бу ер(лар)га меросхўр бўлганларни тўғри йўлга солмадими?

(Аъроф 7/101)

تِلْكَ الْقُرَىٰ نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنبَائِهَا ۚ وَلَقَدْ جَاءَتْهُمْ رُسُلُهُم بِالْبَيِّنَاتِ فَمَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا بِمَا كَذَّبُوا مِن قَبْلُ ۚ كَذَٰلِكَ يَطْبَعُ اللَّـهُ عَلَىٰ قُلُوبِ الْكَافِرِينَ

Мна шу юртларнинг хабарларидан сенга айтиб беряпмиз. Уларга элчилар очиқ ҳужжатлар билан келган. Бироқ, илгари ёлғончига чиқарганлиги учун, кейинчалик ишонишга ёндошмадилар. (Ҳақни) тан олнайдиган (кофир)ларнинг қалбида Аллоҳ мана шундай шакл пайдо қилиб қўяди.


[1] Аъроф сураси, Маккада тушган, 206 оятдан иборат, тушиш тартиби 39, ёзилиш тартиби 7.

[2] Демак, Қуръон ҳар ким учун огоҳлантирувчи китоб, лекин ундан фақат мўминлар эслатма олади, Қуръон билан огоҳлантириш мўминларга фойда беради.

[3] Валий-авлиё калимаси учун Бақара 2/107 оят ва изоҳига қаранг.

[4] Демак, Қуръонга зид бўлган масалаларда, ҳеч кимнинг гапига итоат қилинмайди, ҳеч кимнинг ҳукмини Аллоҳнинг ҳукмидан устун тутилмайди. Қуръонга сўзсиз амал қилиш кераклиги ҳақида Муҳаммад алайҳиссаломнинг ўзига алоҳида оят ҳам тушган: “Улар орасида Аллоҳ нозил қилган (Қуръон) билан ҳукм қил. Уларни хоҳишларига эргашмагин. Улардан ҳушёр бўлки, Аллоҳ сенга нозил қилган (Қуръон)ни бир қисмидан узоқлаштириб фитналаб қўймасин. Агар (Қуръон билан қилган ҳукмингдан) юз ўгирсалар, Аллоҳ уларга баъзи гуноҳлари туфайли мусибат етказишни ирода қиляпти экан, деб билиб қўй. Зотан, инсонларнинг кўпчилиги йўлдан чиқувчи (фосиқ)дир.” (Моида 5/49)

[5] Юнус 10/50 оятга қаранг.

[6]Қиёматда саволга тутилиш ҳолатини тафсилотли маълумоти учун қаранг: (Моида 5/109, Қасос 28/65.)

[7] Аллоҳ қулларига яқиндир (Бақара 2/186). Аллоҳ доимо қулларини кузатиб туради (Фажр 89/14). Аллоҳ доим қуллари билан биргадир (Ҳадид 57/4). Мана шунинг учун Аллоҳ ҳеч кимдан узоқ ва бехабар қолмайди.

[8] Анбиё 21/47.

[9] Мўминун 23/102.

[10] Қиёматда ҳар кимнинг ўз қилган хато ва гуноҳ ишлари ўзини ҳалок қилади. Бунга ўзининг қилган яхшиликлари ёмонликларидан кўра оз бўлгани сабаб бўлади (Мўминун 23/103). Ҳар ким ўз қилмишинг гарови бўлади (Муддассир 74/38).

[11]Илтифот ва зикрул-кулл ва иродатул-баъз  қоидасига кўра таржима қилинди.

[12] Инсониятни қолган бошқа тирик мавжудотдан ажратиб турадиган шаклу шамойилларидан кўзга кўринадиган бир фарқи шуки, инсон териси иссиқда ҳам совуқда ҳам ташки кимимга муҳтож бўлади. Бошқа тирик мавжудотлар эса иссиқда ҳам, совуқда ҳам кийим киймайди.

[13] Иблис самода ўз вазифасини бажарадиган малаклардан бири бўлган. Аллоҳга осий бўлганидан кейин, фаришталик мақомидан қувилган, самода қиладиган иши қолмагани учун, самодан ҳам қувилган. Ўша кундан бошлаб, унга ҳам, унга эргашган барча жинларга ҳам самога чиқиш тақиқланган. Энди улар самога яқинлаша олмайди (Ҳижр 15/16-18, Соффат 37/6-20).

[14] Иблис Аллоҳдан қайта тириладиган кунгача яшаб қолишни сўраган, чунки унга муҳлат берилмаса ўлиб кетишини билган. Лекин Аллоҳ унга қайта тирилиш кунгача эмас, балки, Аллоҳдан бошқа барча тирик мавжудот ҳалок бўладиган кунгача яшаб қолишга муҳлат берган (Ҳижр 15/37-38). Аллоҳдан махсус топшириқ олмаган жинлар вақти келганида ўлиб кетади. Махсус топшириқ олганлари эса, барча борлиқларнинг жони узиладиган дунёнинг сўнги кунигача яшашга муҳлат олган. У кунда Аллоҳдан бошқа ҳар нарса ҳалок бўлади (Қасос 28/88, Роҳман 55/26-27).

[15] Иғво – киноявий маънода “Қўйнини пуч ёнғоққа тўлдириш” дегани бўлади. Иблис ўз қилган нотўғри ишининг жавобгарлигини Аллоҳга тўнкамоқчи бўлган. Бу эса “Сен бу ишни охири шундай бўлишини билардинг”, деган манони билдиради. Кунимиздаги нотўғри қадар-тақдир ишончида ҳам мана шу Иблис қилган бир тушунча, нотўғри эътиқод тузилиши бор. Чунки, кунимиздаги қадарчилар: Аллоҳ хоҳламаса Иблис шайтон бўлмас эди, дейишади. Бу гапни киноя қилиб илк гапирган Иблис бўлади.

[16] Одам алайҳиссалом дунёда, мана шу ердаги лойдан яратилган (Бақара 2/30, Тоҳа 20/53-55, Ҳижр 15/28-29, 33). Одам алайҳиссалом ерда яратилгани, ҳамда илк яшаган жойи ер юзи бўлгани учун, унга дунёдаги нарсаларнинг исмлари ўргатилди (Бақара 2/30-31). Ер юзи у учун ҳам унинг аёли учун ҳам, уларнинг наслидан келган барча инсоният учун ҳам ҳаёт кечирадиган жой этиб тайинланган (Аъроф 7/25). Одам ва Ҳавво кирган жой охиратдаги жаннат эмас, чунки охиратдаги жаннатда имтиҳон, залолат, маъсият, тақиқ, қайтиб чиқиш, алдаш ва алданиш, ношукрлик, ҳайдалиш каби ҳолатлар асло йўқ.

Араб тилида илдизли ўсимликлар билан қопланган ерга жаннат дейилади. Ўзбек тилида бундай маконга боғ ёки бўстон дейилади. Дунёдаги боғу роғларга ва яшинлик ўсиб чиққан ерларга ҳам жаннат ёки жаннатмакон дейилади. Жаннатмакон юртим дейилишининг сабаби ҳам шу. Каҳф сурасининг 34- оятида ҳам шундай келтирилган. Қўшимча маълумот учун Бақара 2/35 оят ва изоҳига қаранг. Бундан ташқари, тавротда ҳам шундай келтирилган: “Парвардигор Эгамиз шарқда – Адан деган жойда боғ барпо қилиб, Ўзи яратган одамни ўша боққа қўйди.” (Таврот Ибтидо 2:8)

[17] Васваса – ёмон хаёл пайдо қилиш, нақшинкор овоз билан ёмонни яхши кўрсатиш, яширин пичирлаш, махфий шивирлаш дегани.

[18] Имом Замахшарийга кўра مَلكَيْنِ  – маликайни шаклида ўқилади. Тоҳа 20/120 оят ҳам буни таъкидлайди.

[19] (Бақара 2/36)

[20] Тақво либоси дегани – инсонни иссиқ-совуқдан, айб жойлари кўриниб қолишидан ва ёмон назар билан қарашдан ҳимоя қилиб сақлайдиган кийим дегани. Инсондан бошқа кийим киядиган борлиқ йўқ. Инсонлар мана шу хусусиятлари билан дунёнинг ҳар ерида ва ҳар қандай иқлимда жон сақлаб қолиб, ўз ҳаётларини давом эттиришлари мумкин (Наҳл 16/81, Анбиё 21/80).

[21] Аллоҳ таоло Одам ва Ҳаввони тупроқдан қандай яратган бўлса, демак барча инсонлар қиёматда ердан ана шу шаклда яратилиб чиқарилади (Анбиё 21/104).

[22]   Ҳидоят – сўзликларда мулойимлик билан йўналтириб қўйиш, юмшоқлик билан йўллаб қўйиш, деган маъноларни билдиради. Аллоҳни ҳидоят қилиши тўрт қисмга бўлинади:

  1. Умум маънода барча нарсани қамраган ҳидоят бўлиб, ҳар кимга керакли миқдорда ақл, фаҳм-фаросат ва зарурий нарсаларни танитиб қўйишлик шулар жумласига киради. Бунга мисол: (Тоҳа 20/50) Бу оятга кўра, Аллоҳ барча мавжудотни ўз яратилиш фитратига кўра ҳидоят қилиб қўйган. Ҳар бир яратилган нарса ўз фитратига кўра ҳаракатланиб кетаверади.
  2. Аллоҳни инсонларга хос қилиб берган ҳидоятики, у – Қуръон нозил қилиши ва пайғамбарлар тили билан инсонларни Ўзининг йўлига чақиришидир. Бунга бир мисол: (Анбиё 21/73) Бу оятга кўра, пайғамбарлар ва бошқа инсонлар ҳам Аллоҳ нозил қилган нарса – Қуръон билан, Аллоҳнинг амрига мувофиқ бошқа инсонларни Аллоҳнинг йўлига йўналтириб қўяди.
  3. Аллоҳ тарафидан бўлган тавфиқдир. Доимо тўғри йўлда бўлган ва у йўлдан айрилмаган кишилар бунга муяссар бўладилар ва кундан-кун улардаги ҳидоят ва ҳидоятдаги тавфиқ ортиб боради. Бунга бир мисол: (Муҳаммад 47/17)
  4. Охиратда жаннат йўлига йўллаб қўйиш ҳам ҳидоят дейилади. Бунга мисол: (Аъроф 7/43) Қуръонни ўзи ҳам энг тўғри йўлга етаклайди. «Шубҳасиз бу Қуръон энг тўғри йўлга бошлайди.» (Исро 17/9).

[23] Оятдаги авлиё – أَوْلِيَاء калимаси валий калимасининг кўплик шакли бўлиб, бирон бир гўдакка валийлик қилиш, ёки бошқасини номидан сўз сўзлаш ваколатига эга бўлиб олган деган маъноларда ҳам ишлатилади. Агар бу маънода таржима қилинадиган бўлса, оят шу мазмунни ифода қилади: “Ёвуз инсон ва жинларнинг гапларини ва буйруқларини Аллоҳнинг буйруғидан ҳам устун тутган ва Аллоҳнинг сўзидан аввал уларнинг сўзига амал қиладиган кишилар…”. Бу ҳақидаги яна қўшимча маълумот учун қаранг: (Бақара 2/170 оят ва изоҳи.)

[24] Аъроф 7/26.

[25]السَّرَفُ  – меъёрдан ошиб кетиш, чегарадан чиқиб кетиш, الإسراف– меъёрдан ошириб юбориш, чегарадан чиқариб юбориш, керагидан ошириб юбориш дегани. (Муфрадот)

[26] Марям 19/61 ва Фурқон 25/63 оятларга, ҳамда ушбу оятнинг давомидаги жумлаларга  кўра, оятдаги ибад калимаси Аллоҳнинг мўмин қулларига ишорат қилади.

[27] Дунёдаги зеб-зийнатлар ва чиройли нарсалар асосан Аллоҳга ишониб суянадиган мўминларга тегишлидир. Аммо, Аллоҳ дунёда мажбурий бир тизим ва мажбурий йўналиш пайдо қилмагани сабабли, мўмин бўлмаган инсонлар ҳам дунёдаги зийнатлардан манфаатланиши мумкин.

[28] Оятдаги фаҳш калимасини қабиҳ-жирканч иш деб таржима қилдик. Фаҳш калимаси Исро 17/32 оятда зино маъносида, Намл 27/54-58 оятда эса баччабоз деган маъноларда келган.

[29] Гуноҳ турлари дея таржима қилинган калима “исм – اثم” бўлиб, тўғриликдан ва ҳақиқатдан узоқлаштирадиган ҳар турли хатти-ҳаракатни билдиради.

[30] Ажал икки хил бўлади (Анъом 6/2). Вужуд яратилиши асносида белгилаб қўйилган ажал – табиий биологик умрнинг якуни ҳисобланади. Ҳар бир инсоннинг вужуд ўлчами онасининг бачадонидалигида белгилаб қўйилади (Абаса 80/17-19). Бу биринчи турдаги ажал. Иккинчи турдаги ажали мусаммо –  ёлғиз Аллоҳ биладиган энг сўнги тириклик тарихидир. Ўша ажал келганида бир сония ҳам кечикмасдан инсон вафот этади. Баъзи бир нотўғри хатти ҳаракатлар ўша ажали мусаммони қисқатириб қўйиши мумкин. Агар тавба қилиб ўзини тузатса, ажали мусаммоси яна жойига тушиши мумкин. Бунга мисол қуйидаги оят: (Соффат 37/139-149).

[31] Ҳузн – хафа бўлиш, ғам чекиш, қайғуга ботиш деган маъноларни англатади. Бундан кейинги 36- оятда оятларга ёлғон муносабат билдирадиган ва ўзини катта тутиб қолганларни менсимайдиган кишиларнинг охир-оқибат борадиган жойлари айтилганига кўра, бу оятдаги тақводор ва солиҳ қулларни борадиган жойи жаннат экани маълум бўлади. Демак, ғам-қайғу чекмаслик жаннатда бўлади, улар жаннатда ҳеч нарсани ғамини емайдилар, хафа бўладиган иш ҳам қилмайдилар ва уларни ҳеч ким хафа қилмайди. Бу оятдан “Энди улар хафа бўлишга сабаб бўладиган ишларни қилишмайди”, деган маъно ҳам чиқади.

[32] Ўзини оятдан катта тутиш деганда, ўз хоҳишини Аллоҳнинг оятларидаги ҳукмлардан устун билиш деган маънони ҳам ифодалайди. Оят ҳукмини менсимаслик оятдан ўзини катта тутиш бўлади.

[33] Китоб калимасини Каҳф сурасининг 49 ва Исро сураснинг 14-оятларига кўра тафсилий таржима қилдик. “Уларга юборилган илоҳий китобда огоҳлантирилган нарса уларга учрайди”, деб маъно берган муфассирлар ҳам бўлган. Ҳар иккала маъно ҳам, Қуръоннинг бошқа оятларига зид келмайди. Чунки, Қуръонда берилган ваъда албатта содир бўлади, амал дафтарига ёзилган гуноҳлар ҳам ўз эгаларини қиёматда топади.

[34] Тафсилот учун қаранг: (Аҳзоб 33/66-68, Иброҳим 14/21.) Аллоҳга ширк қўшган ва ноҳақ одам ўлдирганарга азоб қолганлардан кўра икки баробар ортиқ берилади (Фурқон 25/28-29). Чунки, катта гуноҳ билан кичик гуноҳни албатта фарқи бўлади.

[35]

[36] Инсоннинг руҳиятида ҳосил бўладиган бузилишларга ғилл дейилади. Қуръон кўнгиллардаги нарсага шифо бўлади Юнус 10/57. Аллоҳ руҳларни инсонларни ичига пуфлайди Ҳижр 15/29, Ҳижр 15/47, Сажда 32/9, Сод 38/72, Таҳрим 66/12, Руҳ нима экани Исро 17/85 оятда баён қилинган. Шайтонлар айнан мана шу жойга васваса қилади Нас 114/5.

[37] Аъроф эгалари тарафидан уларга нидо қилинадиган кишилар Аллоҳ тарафидан берилган сўзга асосан абадий жаҳаннамда қолиш қарори олмаган ва жаннатга киришни умид қилиб турган кишилар бўлади. Аллоҳ берган сўз – ширк гуноҳидан бошқа гуноҳларни кечириб юбориши мумкин бўлган сўздир (Нисо 4/48). Ўлиши аниқ бўлиб қолганидан кейинги қилган тавбаси қабул бўлмаслиги мумкин бўлган гуноҳлар ҳақида Нисо 4/116, Муҳаммад 47/34 ва Моида 5/72 оятларга қаранг.

[38] Энг катта ҳақсизлик – Аллоҳга нисбатан қилинган ширкдир (Оли Имрон 3/106).

[39] “Дунё ҳаётига алданиб ўйин-кулги ва беҳуда нарсаларни ўзларига дин қилиб олганларни тарк қил”, деган маъно бериш ҳам мумкин. (Қаранг: Имом Мотуридий, Таъвилот.)

[40] Оятда илм калимаси – оятларни оятлар билан тафсир қилиш усулидир. Қаранг: (Оли Имрон 3/7, Нисо 4/166, Ҳуд 11/1-2 ва изоҳлари.)

[41] “Уларга бир илмга кўра Ўзимиз тафсилотли қилиб баён қилиб берган китобни бердик. У ишониб-суянган бир жамият учун раҳбар ва раҳматдир” шаклида таржима қилса ҳам бўлади. Бу маънода ҳидоят ва раҳмат замирдан ҳол бўлиши мумкин.

[42] Таъвил учун қаранг: (Оли Имрон 3/7 ва изоҳи.)

[43] Шафоат – бир кишини ўзига ўхшаган бирига шерик қилиб қўйиш, бошқа бир инсондан шерик ва йўлдош бўлишини сўраш, ҳар қандай ишда шериклик қилиш ёки ҳимоясига олиш деган маъноларни билдиради (Ал-Айн, Муфрадот) Қўшимча маълумот учун қаранг: (Бақара 2/48 ва изоҳи.)

[44] Аллоҳни наздидаги бир кун бизга кўра минг йил бўлади (Ҳаж 22/47).

[45] Арш – юқори бошқарув ваколатини билдирувчи мажозий қўлланмадир. Туркий тилларда ҳукмрон инсонлар учун бу мақом“тахт”, “лавозим”, “мансаб” ёки “ҳукмронлик” деб номланади. Ҳукмрон инсонлар қўл остидагиларни бошқариши учун албатта битта тахтга муҳтож бўлмаганидек, Аллоҳ таоло батариқи аъло ҳеч қандай тахт ёки ўриндиққа муҳтож эмас. У бир нарсага “Бўл” дейиши биланоқ пайдо бўлишни бошлайди (Бақара 2/117, Оли Имрон 3/47, Анъом 6/173, Марям 19/35, ясин 36/82).

[46] Қуёш ва ойни, кечаю кундузни бизга хизмат қиладиган қилиб яратилганини билиш учун қаранг: Иброҳим 14/33, Наҳл 16/12, Анкабут 29/61, Луқмон 31/29, фатир 35/13, Ясин 36/47, Зумар 39/5.

[47] Дуода ҳаддан ошишлик – Аллоҳга дуо қилаётиб ўртага бошқа бирини ҳам қўшиб дуо қилишликдир, ёки Аллоҳдан бошқасига дуо қилишликдир. Аллоҳ ҳар иккаласидан ҳам қайтарган (Жин 72/18, 20).

[48] Муҳсин калимасидан иккита фарқли маъно чиқади:

(Аллоҳ йўлида) кимгадир моддий яхшилик қилувчи.

(Аллоҳ йўлидаги) вазифасини ёки қилаётган яхши ишини пухта, чиройли ва маромига етказиб бажарувчи (Лисан, Муфрадот).

[49] Ёмғир ёғиши учун шамолни қиладиган вазифаси борлиги фан томонлама аниқланмоқда. (Ҳижр 15/22)

[50] Оятнинг тафсилоти Нуҳ сурасида.

[51] Ибодат –буйруқ ва тақиқларига чин кўнгилдан, сўзсиз бўйсуниш, буйруқларини шартсиз ва қайдсиз бажаришдир. Буни ўзбек тилида қуллик қилиш дейилади.

[52] Зикр – тўғри маълумот, эслатма, хабар деган маъноларни билдиради. Қуръоннинг ҳам яна бир номи зикрдир (). Cунки, Алоҳда келган ҳар бир илоҳий китоб тўгри маълумотларга тўладир.

[53] Ибодат – буйруқ ва тақиқларига чин кўнгилдан, сўзсиз бўйсуниш, буйруқларини шартсиз ва қайдсиз бажаришдир. Буни ўзбек тилида қуллик қилиш дейилади.

[54]Ибодат –буйруқ ва тақиқларига сўзсиз итоат қилиш, буйруқларини шартсиз ва қайдсиз бажариш дегани.

[55] Тафсилоти учун қаранг: (Ҳуд 11/94, Шуаро 26/189)

[56] Аллоҳни элчилари модомики ўз халқи орасида экан, Аллоҳ уларни азобламайди (Қаранг; Анфол 8/33). Шунинг учун Солиҳ пайғамбар улардан айрилган.

[57] Лут алайҳиссаломнинг аёли хиёнат қилган (Таҳрим 66/10).

[58] Вулқон куллари оситда қолганлар, Лут алайҳиссаломга ишонмаган кишилар бўлган. Жазо олиб келиш билан вазифаланган фаришталар билан Иброҳим алайҳиссалом ўртасида шундай суҳбат бўлиб ўтган: Зориёт 51/31-36

[59] Лут қавмига ёққан ёмғир – сизжжил ёмғри бўлган. Қаранг: (Ҳижр 15/74, Фил 105/4- ояти ва изоҳи).

[60] Ибодат –буйруқ ва тақиқларига чин кўнгилдан, сўзсиз бўйсуниш, буйруқларини шартсиз ва қайдсиз бажаришдир. Буни ўзбек тилида қуллик қилиш дейилади.

[61] “Мамлакатда ислоҳот олиб борилиб умум-тартиб белгилангандан кейин, энди ўша тартибни бузманглар” деган маъно ҳам чиқади.

[62] Оятларни, оятларни олиб келган элчи-пайғамбарларни тан олмаган инсонларга қайғурилмайди. Имкон борича уларни огоҳлантириб қўйилади, етказиб қўйилади, агат инкор ва куфрда қайтмайдиган бўлиб туриб олсалар, уларнинг бошига келган мусибат ва балолар учун ғам чекилмайди, қайғуга тушилмайди. Қаранг: (Моида 5/26, 68)

[63] Оятда айтилган кишилар, пайғамбар келганидан кейин ҳам Исломга кирмаган ва Аллоҳнинг оятларига бепарволик қилган кишилардир. Аллоҳга ялиниб-ёлвориб тавба қилганларида, балки азобдан қутулиб қолишарди. Буни кейинги оятдан билиб оламиз.

[64] Бу нарса Аллоҳнинг қонуни – суннатуллоҳдир. Бу суннат инсонлар Аллоҳнинг китоби таблиг қилинганидан кейин, ага у халқ оятларни тан олмаса қўлланиладиган жазо қонунидир. Қаранг: (Анъом 6/42-45)

[65] Зуҳо калимаси кеча ёки кундуз калималари билан ён-ма ён келишига қараб маънолари ўзгариб туради. Қаранг: (Тоҳа 20/59, Аъроф 7/98).