Musulmonlar
Аллоҳга нотўғри таваккал қилиш (Тўғри деб билинган хатоларимиздан бири)

Аллоҳга нотўғри таваккал қилиш (Тўғри деб билинган хатоларимиздан бири)

Qur’onga ko’ra to’g’ri tavakkal

Tavakkal – bir ishda ojiz qolganini tan olib uni boshqasiga topshirishdir. Allohga tavakkal esa – bir narsaga ega bo’lish uchun kerakli bo’lgan barcha choralarni ko’rib, qolganini Allohga topshirishdir. Taassufki, tavakkal vaqti-vaqti bilan insonlar o’zlarini umuman qiynamasdan, “butun ishlarni Allohga topshirish” degan tushunchaga o’zgartirib olishgan va shunday e’tiqotda davom etmoqdalar. Ba’zi oyatlar ham bu noto’g’ri tushunchaga moslashtirilib tarjima va tafsir qilinishi natijasida, tanballik va yalqovlikka yo’l ochilib, taraqqiyot va rivojlanish uchun butun yo’llar yopib tashlangan va butun javobgarlikni Allohga yuklab (to’ngab) qo’yish sistemasi diniy bir qoida deb ta’riflanib o’rtaga qo’yilgan. Holbuki, Alloh taolo shunday marhamat qiladi:

وَأَن لَّيْسَ لِلْإِنسَانِ إِلَّا مَا سَعَى

“Insonning o’z qilgan ishidan boshqasi uniki emas.” (Najm 53/39) Ya’ni, inson xoh bu dunyoda xoy u dunyoda bo’lsin, qo’lga kiritishi mumkin bo’lgan yagona narsasi – uning o’z qo’llari va o’z kuchi bilan harakat qilib erishgan narsasi va o’z ishining mahsulidir. Na birovning savobiga ega bo’lishi va na qilmagan ishiga savob umit qilishi mumkin. Bunday e’tiqod Islom dinida yo’qdir.         

فَإِذَا قَضَيْتُم مَّنَاسِكَكُمْ فَاذْكُرُواْ اللّهَ كَذِكْرِكُمْ آبَاءكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْرًا  فَمِنَ النَّاسِ مَن يَقُولُ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا وَمَا لَهُ فِي الآخِرَةِ مِنْ خَلاَقٍ  وِمِنْهُم مَّن يَقُولُ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ  أُولَئِكَ لَهُمْ نَصِيبٌ مِّمَّا كَسَبُواْ وَاللّهُ سَرِيعُ الْحِسَابِ

“… Zotan odamlar orasida shunday kimsalar borki: “Robbimiz! Bizga mana shu dunyoda ber”, deydi. Endi unga Oxiratda hech qanday nasiba yo’q. Va ularning orasida shundaylar ham borki: “Robbimiz! Bizga bu dunyoda ham yaxshilik ber, oxiratda ham yaxshilik ber va bizni otash azobidan asragin”, deydilar. O’shalarning hammasi uchun o’z qilgan (kasb) ishlaridan nasiba bor. Allohning hisob-kitobi tezdir.” (Baqar 2/200-202)

Demak, dunyoligini istagan inson albatta ishlashga va mehnat qilishga majbur. Ham dunyo va ham oxiratni istagan kishi ham mehnat qilishi kerak. Mehnat qilmaganga hech narsa yo’q. Muvaffaqiyatning ikki sharti bor: Birinchisi to’g’ri tanlovda bo’lishi, ikkinchisi esa, kerakli kuchga ega bo’lib mehnat qilishdir. Alloh taolo shunday mahramat qiladi:

إِنَّ رَبَّكَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَن يَشَاء وَيَقْدِرُ إِنَّهُ كَانَ بِعِبَادِهِ خَبِيرًا بَصِيرًا

“Robbingiz rizqni – to’g’ri tanlovga ega bo’lgan va kerakli kuchga sohib bo’lgan[1] kishiga – keng qilib beradi. U, qullarining ichini ham biladi va har narsani ko’radi.” (Isro 17/30)

Yer yuzida pishloq, non, osh va shu kabi tayyor yegulik mahsulotlar aslo yo’q. Ammo, Alloh unday rizqlarni qanday qilib tayyorlashni o’rgatti va bunga imkon bedri. Bu imkonlardan foydalanmaganlar, u ne’matlarga ega bo’lolmaydi. U shunday marhamat qildi:

وَقَدَّرَ فِيهَا أَقْوَاتَهَا فِي أَرْبَعَةِ أَيَّامٍ سَوَاء لِّلسَّائِلِينَ

“…Oziq-ovqatlarni o’lchovini to’rt kunda barpo qilib, istaganlar uchun muvozanatli bir shaklda yoyib bergan Udir.” (Fussilat41/10)

Kimki kerakli ishni qilsa, ne’matlarni qo’lga kirita oladi. Alloh taolo shunday mahramat qiladi:

وَتَرْزُقُ مَن تَشَاء بِغَيْرِ حِسَابٍ

“…Tanlaganinga behisob rizq berasan.” (Oli Imron 3/27)

Imkonlarimiz bo’la turib, kerakli kuchga ega bo’lmasak yoki, kuchumiz bo’la turib hatti harakat qilmasak, hech narsaga erisha olmaymiz. Shu sababli, kerakli kuchga ega bo’lish va unga ko’ra harakat qilishimiz kerak. Qurg’oqchilik, o’ta ko’p yog’ingarchilik yoki zilzila kabi talofatlarga qarshi kuchumiz yetmagani tufayli, barcha ehtiyotkorlik chora tadbirlarimizni olganimizdan keyingina Allohga tavakkal qilishimiz kerak.
Tafsir va tarjimalarda ba’zi oyatlarga noto’g’ri ma’no berilishi oqibatida, Allohga bo’lgan tavakkal no’to’g’ri tushuniladigan holga kelib qolgan. Masalan, yuqoridagi Isro 17/30 oyatiga shunday ma’no berilgan:

إِنَّ رَبَّكَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَن يَشَاء وَيَقْدِرُ إِنَّهُ كَانَ بِعِبَادِهِ خَبِيرًا بَصِيرًا

“Albatta, Robbing rizqini kimga xohlasa keng qilur yoki tor qilur. Albatta, U bandalaridan xabardor va (ularni) ko’rguvchi zotdir.”

Farqli ma’noning sababi, oyattagi “شَاء sha’a-istak-xohish” va “yaqdiru-kuchi yetgan” fe’llarning foili bo’lgan “u” zamirini Robga qaytarilishidan kelib chiqqan. Arab tilida, zamir eng yaqinni ko’rsatadi, uzoqdagiga ishora qilishi va qaytarilishi uchun esa, bir “qoriyna” kerak bo’ladi. Bunday bir qoriyna bo’lmagani tufayli, bu oyattagi zamir “man” kalimasini ko’rsatadi.
Aslida qilinishi kerak bo’lgan to’g’ri ma’no shunday:

قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَن يَشَاء مِنْ عِبَادِهِ وَيَقْدِرُ لَهُ وَمَا أَنفَقْتُم مِّن شَيْءٍ فَهُوَ يُخْلِفُهُ وَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ

“Aytingki: “Robbim yo’lni to’g’ri tanlagan va yetarli kuchga ega bo’lgan qullari uchun rizqni keng qilib beradi…” (Saba’ 34/39)

[1]     Qadar- o’lchovdir, oyatga shunga ko’ra ma’no berilgan.