Musulmonlar

6. Анъом сураси (1-51)

6- Анъом сураси[1]

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيم

Яхшилиги чексиз, эзгулик ва неъмат улашувчи – Аллоҳ номи билан.

(Анъом 6/1)

الْحَمْدُ لِلَّـهِ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَجَعَلَ الظُّلُمَاتِ وَالنُّورَ ۖ ثُمَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ يَعْدِلُونَ

Ҳар бир чиройли мақтов осмонлар-у ерни яратган, қоронғиликлар ва ёруғликларни пайдо қилган Аллоҳга хос[2]. Шундай бўлса-да, ҳақиқий Эгасига нонкўрлик қилган (кофир)лар Унга бошқаларни тенг қилишмоқда.

(Анъом 6/2)

هُوَ الَّذِي خَلَقَكُم مِّن طِينٍ ثُمَّ قَضَىٰ أَجَلًا ۖ وَأَجَلٌ مُّسَمًّى عِندَهُ ۖ ثُمَّ أَنتُمْ تَمْتَرُونَ

У сизларни лойдан яратиб[3], кейин бир ажал[4] белгилаб қўйган зотдир. Унга кўра яна бир белгиланган ажал бор[5]. Сизлар ҳали ҳам талашиб-тортишиб турибсиз[6].

(Анъом 6/3)

وَهُوَ اللَّـهُ فِي السَّمَاوَاتِ وَفِي الْأَرْضِ ۖ يَعْلَمُ سِرَّكُمْ وَجَهْرَكُمْ وَيَعْلَمُ مَا تَكْسِبُونَ

У осмонларда ҳам ерда ҳам Аллоҳдир[7]. У сирингизни ҳам, ошкор қилган нарсаларингизни ҳам билади, қилиб турган (яхши-ёмон) қилмишларингизни ҳам билади.

(Анъом 6/4)

وَمَا تَأْتِيهِم مِّنْ آيَةٍ مِّنْ آيَاتِ رَبِّهِمْ إِلَّا كَانُوا عَنْهَا مُعْرِضِينَ

Ҳар қачон уларга Раббининг оятларидан бир оят келса, улар ундан юз ўгириб кетишади.

(Анъом 6/5)

فَقَدْ كَذَّبُوا بِالْحَقِّ لَمَّا جَاءَهُمْ ۖ فَسَوْفَ يَأْتِيهِمْ أَنبَاءُ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ

Ҳар сафар уларга ҳақ келганида, унга нисбатан ёлғон муносабат билдиришади. Улар менсимаган (мазаҳ қилган) нарсаларнинг хабари яқинда ўзларига етиб келади.

(Анъом 6/6)

أَلَمْ يَرَوْا كَمْ أَهْلَكْنَا مِن قَبْلِهِم مِّن قَرْنٍ مَّكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ مَا لَمْ نُمَكِّن لَّكُمْ وَأَرْسَلْنَا السَّمَاءَ عَلَيْهِم مِّدْرَارًا وَجَعَلْنَا الْأَنْهَارَ تَجْرِي مِن تَحْتِهِمْ فَأَهْلَكْنَاهُم بِذُنُوبِهِمْ وَأَنشَأْنَا مِن بَعْدِهِمْ قَرْنًا آخَرِينَ

Улардан аввал қанчадан-қанча наслларни ҳалок қилганимизни кўрмадиларми? Бу заминда сизларга бермаган имкониятларни уларга берган эдик, уларни тепасига мўл-кўл ёмғир ёғадиган булутлар юборган эдик ва остларидан анҳорлар оқиб турадиган қилиб қўйган эдик. Сўнгра, гуноҳлари сабабли уларни ҳалок қилиб, улардан кейин бошқа насл пайдо қилдик.

(Анъом 6/7)

وَلَوْ نَزَّلْنَا عَلَيْكَ كِتَابًا فِي قِرْطَاسٍ فَلَمَسُوهُ بِأَيْدِيهِمْ لَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ هَـٰذَا إِلَّا سِحْرٌ مُّبِينٌ

(Эй Муҳаммад!) Агар сенга қоғозга ёзилган китоб нозил қилсак ва уни Ўз қўллари билан ушласалар ҳам, оятларни тан олмайдиган (кофир)лар: “Бу опа-очиқ сеҳргарлик”, деган бўлишар эди[8].

(Анъом 6/8)

وَقَالُوا لَوْلَا أُنزِلَ عَلَيْهِ مَلَكٌ ۖ وَلَوْ أَنزَلْنَا مَلَكًا لَّقُضِيَ الْأَمْرُ ثُمَّ لَا يُنظَرُونَ

Яна: “Унга бир фариштани тушурсайди?”, дейишади. Агар фаришта тушурсак, уларга муҳлат берилмасдан, иш битирилади (ҳалок қилинади)[9].

(Анъом 6/9)

وَلَوْ جَعَلْنَاهُ مَلَكًا لَّجَعَلْنَاهُ رَجُلًا وَلَلَبَسْنَا عَلَيْهِم مَّا يَلْبِسُونَ

Агар у (элчи)ни фаришта қилиб юборганимизда эди, уни барибир эркак кишининг қиёфасида қилиб юборган бўлардик ва яратаётган шубҳаниларини ўзларига ўраб қўйган бўлар эдик[10].

(Анъом 6/10)

وَلَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِّن قَبْلِكَ فَحَاقَ بِالَّذِينَ سَخِرُوا مِنْهُم مَّا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ

Сендан илгари ҳам элчилар[11] камситилди. Кейин, уларни камситганларни ўзлари камситган нарсаси (илоҳий китоб) ўраб олди (ҳалок қилди).

(Анъом 6/11)

قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ ثُمَّ انظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ

Айтгин: “Ер юзида сайр қилинглар. Сўнгра, ҳақни ноҳақ деювчиларнинг оқибати қандай бўлганига қаранглар.”

(Анъом 6/12)

قُل لِّمَن مَّا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ ۖ قُل لِّلَّـهِ ۚ كَتَبَ عَلَىٰ نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ ۚ لَيَجْمَعَنَّكُمْ إِلَىٰ يَوْمِ الْقِيَامَةِ لَا رَيْبَ فِيهِ ۚ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنفُسَهُمْ فَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ

“Осмонлар ва ердаги нарсалар кимники?”, де ва “Аллоҳникидир”, деб (ўзинг) айт. У Ўзига эзгуликни (вазифа қилиб) ёзиб қўйган[12]. Аллоҳ барчангизни – шубҳасиз содир бўладиган – қиёмат кунига аниқ тўплайди. Ўзлариини хонавайрон қиладиганлар ишонмаётганлардир.

(Анъом 6/13)

وَلَهُ مَا سَكَنَ فِي اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ ۚ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ

Кеча ва кундузда яшаб турган ҳар нарса Аллоҳники. Аллоҳ ҳар нарсани эшитади, билади.

(Анъом 6/14)

قُلْ أَغَيْرَ اللَّـهِ أَتَّخِذُ وَلِيًّا فَاطِرِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَهُوَ يُطْعِمُ وَلَا يُطْعَمُ ۗ قُلْ إِنِّي أُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ أَوَّلَ مَنْ أَسْلَمَ ۖ وَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ

Айтгин: “Осмонлар-у ерни яратган, емоқ-ичмоқ билан таъминлайдиган, Ўзи таомга муҳтож бўлмайдиган Аллоҳдан бошқа бирини ўзимга валий[13] қилиб олайми?!” Айтгин: “Мен Аллоҳга таслим бўлганларнинг биринчиси бўлишга буюрилдим. Ва асло мушриклардан бўлиб қолма! (деб ҳам буюрилдим)”

(Анъом 6/15)

قُلْ إِنِّي أَخَافُ إِنْ عَصَيْتُ رَبِّي عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ

Айтгин: “Агар Эгамга осий бўлсам[14], буюк куннинг азобидан қўрқаман.”

(Анъом 6/16)

مَّن يُصْرَفْ عَنْهُ يَوْمَئِذٍ فَقَدْ رَحِمَهُ ۚ وَذَٰلِكَ الْفَوْزُ الْمُبِينُ

Ўша куни ким азобдан қутқариб қолинса[15], Аллоҳ унга чексиз яхшилик қилган бўлади. Мана шу очиқ-ойдин муваффақиятдир.

(Анъом 6/17)

وَإِن يَمْسَسْكَ اللَّـهُ بِضُرٍّ فَلَا كَاشِفَ لَهُ إِلَّا هُوَ ۖ وَإِن يَمْسَسْكَ بِخَيْرٍ فَهُوَ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

Агар Аллоҳ сени бирон бир зиёнга учратса, уни даф этувчи фақатгина яна Унинг Ўзи бўлади. Агар Аллоҳ сенга бирон бир яхшилик етказса ҳам шундай. Чунки, ҳар нарсага ўлчов қўювчи Удир.

(Анъом 6/18)

وَهُوَ الْقَاهِرُ فَوْقَ عِبَادِهِ ۚ وَهُوَ الْحَكِيمُ الْخَبِيرُ

У қулларига мутлақ ҳукмрондир. У тўғри қарор берувчидир, ҳар нарсадан хабардордир.

(Анъом 6/19)

قُلْ أَيُّ شَيْءٍ أَكْبَرُ شَهَادَةً ۖ قُلِ اللَّـهُ ۖ شَهِيدٌ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ ۚ وَأُوحِيَ إِلَيَّ هَـٰذَا الْقُرْآنُ لِأُنذِرَكُم بِهِ وَمَن بَلَغَ ۚ أَئِنَّكُمْ لَتَشْهَدُونَ أَنَّ مَعَ اللَّـهِ آلِهَةً أُخْرَىٰ ۚ قُل لَّا أَشْهَدُ ۚ قُلْ إِنَّمَا هُوَ إِلَـٰهٌ وَاحِدٌ وَإِنَّنِي بَرِيءٌ مِّمَّا تُشْرِكُونَ

“Қайси нарсанинг гувоҳлиги энг буюкдир?”-деб айт, ва (ўзинг): “Сизлар билан менинг орамда Аллоҳ гувоҳ. Бу Қуръон менга – бу билан сизларни ва бу улашган барчани огоҳлантиришим учун ваҳий қилинди. Сизлар ростдан ҳам Аллоҳ билан биргаликда бошқа илоҳлар бор деб гувоҳлик қиляпсизларми?”, деб айт. “Мен гувоҳлик бермайман”, де. Ва айт: “У ягона илоҳдир. Сизлар (Аллоҳга) шерик қилаётган ҳар нарсалардан узоқман.”

(Анъом 6/20)

الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَعْرِفُونَهُ كَمَا يَعْرِفُونَ أَبْنَاءَهُمُ ۘ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنفُسَهُمْ فَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ

Биз уларга китоб берганлар у[16] (Қуръон)ни ўз болаларини танигандек танийди. Ўзини хонавайрон қиладиганлар Унга ишонмайди.

(Анъом 6/21)

وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَىٰ عَلَى اللَّـهِ كَذِبًا أَوْ كَذَّبَ بِآيَاتِهِ ۗ إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ

(Ўзи тўқиган) ёлғонни[17] Аллоҳга тўнкаган, ёки оятларга нисбатан ёлғон муносабат билдирган кишидан ҳам золимроқ ким бор? Албатта, Золимлар нажот топмайди.

(Анъом 6/22)

وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعًا ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ أَشْرَكُوا أَيْنَ شُرَكَاؤُكُمُ الَّذِينَ كُنتُمْ تَزْعُمُونَ

Бир кун уларни барчасини тўплаймиз. Кейин Аллоҳни иккинчи ўринга қўйганларга шундай деймиз: “Асоссиз ҳолда Аллоҳга шериклар бор деб айтаётганларингиз қани, қаерда?!

(Анъом 6/23)

ثُمَّ لَمْ تَكُن فِتْنَتُهُمْ إِلَّا أَن قَالُوا وَاللَّـهِ رَبِّنَا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ

Кейин, уларни қийин аҳволга соладиган асосий нарса: “Эгамиз – Аллоҳга қасамки, биз мушрик эмасмиз”, деб айтган (дунёдаги[18]) гаплари бўлади.

(Анъом 6/24)

انظُرْ كَيْفَ كَذَبُوا عَلَىٰ أَنفُسِهِمْ ۚ وَضَلَّ عَنْهُم مَّا كَانُوا يَفْتَرُونَ

Ўзларини қандай алдашига қарагин. Уйдирган нарсалари[19] (охиратда) улардан ғойиб бўлади (пучга чиқади).

(Анъом 6/25)

وَمِنْهُم مَّن يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ ۖ وَجَعَلْنَا عَلَىٰ قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَن يَفْقَهُوهُ وَفِي آذَانِهِمْ وَقْرًا ۚ وَإِن يَرَوْا كُلَّ آيَةٍ لَّا يُؤْمِنُوا بِهَا ۚ حَتَّىٰ إِذَا جَاءُوكَ يُجَادِلُونَكَ يَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ هَـٰذَا إِلَّا أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ

У (мушрик)лар орасида сени тинглайдиганлари ҳам бор. Биз уларни (ширкдан қайтмагани учун) қулоқларига Қуръонни тушуниш учун тўсиқ бўладиган пардалар тортдик[20]. Уларни қулоқларини оғир қилдик. Агар оятларни барчасини кўрса ҳам унга ишонишмайди. Ҳатто, ёнингга келганида сен билан тортишади. Оятларни тан олмайдигналар: “Бу аввалгиларни афсоналаридан бошқа нарса эмас”, дейишади[21].

(Анъом 6/26)

وَهُمْ يَنْهَوْنَ عَنْهُ وَيَنْأَوْنَ عَنْهُ ۖ وَإِن يُهْلِكُونَ إِلَّا أَنفُسَهُمْ وَمَا يَشْعُرُونَ

Улар инсонларни Қуръондан қайтаради, ўзлари ҳам ундан узоқ турадилар. Улар[22] (бу ишлари билан) фақат ўзларини ҳалок қиладилар-у, лекин, буни фарқига бормайдилар.

(Анъом 6/27)

وَلَوْ تَرَىٰ إِذْ وُقِفُوا عَلَى النَّارِ فَقَالُوا يَا لَيْتَنَا نُرَدُّ وَلَا نُكَذِّبَ بِآيَاتِ رَبِّنَا وَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ

Уларни оташ узра тўхтатиб турилганида бир кўрсанг эди! Шунда улар: “Оҳ! Қанийди ортга қайтарилиб, Эгамизнинг оятларини ёлғонга чиқармасайдик ва биз ҳам чин мўминлардан бўлсак эди-я!”, деб қолади.

(Анъом 6/28)

بَلْ بَدَا لَهُم مَّا كَانُوا يُخْفُونَ مِن قَبْلُ ۖ وَلَوْ رُدُّوا لَعَادُوا لِمَا نُهُوا عَنْهُ وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ

Аслида, илгари яширган нарсалари[23] ўзларига ошкор бўлади. Агар улар дунёга қайтарилса, тақиқланган нарсага яна қайтиб олишади. Чунки, улар ёлғончилардир.

(Анъом 6/29)

وَقَالُوا إِنْ هِيَ إِلَّا حَيَاتُنَا الدُّنْيَا وَمَا نَحْنُ بِمَبْعُوثِينَ

Улар: “Дунёдаги ҳаётимиздан бошқа ҳаёт йўқ. (Ўлгандан кейин) қайта тирилтирилмаймиз”, дер эдилар.

(Анъом 6/30)

وَلَوْ تَرَىٰ إِذْ وُقِفُوا عَلَىٰ رَبِّهِمْ ۚ قَالَ أَلَيْسَ هَـٰذَا بِالْحَقِّ ۚ قَالُوا بَلَىٰ وَرَبِّنَا ۚ قَالَ فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنتُمْ تَكْفُرُونَ

Ҳақиқий Эгаси (ҳукми)га тўхтатиб турилганида уларни бир кўрсанг эди! Шунда У уларга: “Бу ҳақ эмас эканмикан?”, дейди. Улар эса: “Эгамизга қасамки, албатта ҳақ экан”, дейди. Ундай бўлса, энди азобни тотинглар, чунки сизлар кофир бўлдингиз”, дейди Аллоҳ.

(Анъом 6/31)

قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقَاءِ اللَّـهِ ۖ حَتَّىٰ إِذَا جَاءَتْهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً قَالُوا يَا حَسْرَتَنَا عَلَىٰ مَا فَرَّطْنَا فِيهَا وَهُمْ يَحْمِلُونَ أَوْزَارَهُمْ عَلَىٰ ظُهُورِهِمْ ۚ أَلَا سَاءَ مَا يَزِرُونَ

Аллоҳга йўлиқишга нисбатан нотўғри муносабат билдирганлар хонавайрон бўлади – қиёмат (вақти) тўсатдан келганида, гуноҳларини орқаларига ортиб: “Бу ҳақида қўл урган хатоларимиз туфайли ҳолимизга вой!”, деб қолади. Орқалаб олган нарсалари қандай ҳам ёмон!

(Анъом 6/32)

وَمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا إِلَّا لَعِبٌ وَلَهْوٌ ۖ وَلَلدَّارُ الْآخِرَةُ خَيْرٌ لِّلَّذِينَ يَتَّقُونَ ۗ أَفَلَا تَعْقِلُونَ

Дунё ҳаёти беҳуда ўйин-кулгидан бошқа нарса эмас. Албатта, ўзини гуноҳлардан тийганлар учун энг яхшиси – охират юртидир. Ақл юритмайсизларми?

(Анъом 6/33)

قَدْ نَعْلَمُ إِنَّهُ لَيَحْزُنُكَ الَّذِي يَقُولُونَ ۖ فَإِنَّهُمْ لَا يُكَذِّبُونَكَ وَلَـٰكِنَّ الظَّالِمِينَ بِآيَاتِ اللَّـهِ يَجْحَدُونَ

Улар айтаётган гап сени аниқ қайғуга соляпти, билябмиз. Аслида, улар сени ёлғончига чиқармаяпти, ўша золимлар билиб туриб Аллоҳнинг оятларини инкор қиляпти.

(Анъом 6/34)

وَلَقَدْ كُذِّبَتْ رُسُلٌ مِّن قَبْلِكَ فَصَبَرُوا عَلَىٰ مَا كُذِّبُوا وَأُوذُوا حَتَّىٰ أَتَاهُمْ نَصْرُنَا ۚ وَلَا مُبَدِّلَ لِكَلِمَاتِ اللَّـهِ ۚ وَلَقَدْ جَاءَكَ مِن نَّبَإِ الْمُرْسَلِينَ

Ҳақиқатда, сендан олдин ҳам қанчадан-қанча элчилар ёлғончига чиқарилган. Бироқ, улар ёлғончига чиқарилганига ва озор берилишига нисбатан бардош қилишди. Токи, уларга ёрдамимиз улашди. Аллоҳнинг сўзларини ҳеч ким ўзгартира олмайди[24]. Сенга ўтмишдаги элчилар хабаридан (бир қисми) келди.

(Анъом 6/35)

وَإِن كَانَ كَبُرَ عَلَيْكَ إِعْرَاضُهُمْ فَإِنِ اسْتَطَعْتَ أَن تَبْتَغِيَ نَفَقًا فِي الْأَرْضِ أَوْ سُلَّمًا فِي السَّمَاءِ فَتَأْتِيَهُم بِآيَةٍ ۚ وَلَوْ شَاءَ اللَّـهُ لَجَمَعَهُمْ عَلَى الْهُدَىٰ ۚ فَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْجَاهِلِينَ

Агар юз ўгиришлари сенга оғир келса, ер остига кира оладиган бир туннел, ёки осмонга чиқа оладиган нарвон топишга кучинг етса, бориб уларга бирон бир оят/мўжиза олиб келарсан. Агар Аллоҳ (ихтиёрни) Ўзи қилса эди[25], уларни барчасини тўғри йўлда тўплаб қўяр эди.[26] (Буни) билмайдиганлардан бўлиб қолма![27]

(Анъом 6/36)

إِنَّمَا يَسْتَجِيبُ الَّذِينَ يَسْمَعُونَ ۘ وَالْمَوْتَىٰ يَبْعَثُهُمُ اللَّـهُ ثُمَّ إِلَيْهِ يُرْجَعُونَ

Тинглайдиганларгина (Қуръонга) ижобий жавоб қайтаради. Ўликларга келсак, Аллоҳ уларни тирилтиради, кейин Уни ҳузурига қайтарилади.

(Анъом 6/37)

وَقَالُوا لَوْلَا نُزِّلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِّن رَّبِّهِ ۚ قُلْ إِنَّ اللَّـهَ قَادِرٌ عَلَىٰ أَن يُنَزِّلَ آيَةً وَلَـٰكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ

“Эгаси (Рабби)дан унга бир оят/мўжиза туширилса бўлмасмиди?”, дейишди. Айтг: “Аллоҳ мўжиза туширишга (ҳам) ўлчов қўйган[28]. Лекин, уларнинг аксарияти буни билмайди.”

(Анъом 6/38)

وَمَا مِن دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلَا طَائِرٍ يَطِيرُ بِجَنَاحَيْهِ إِلَّا أُمَمٌ أَمْثَالُكُم ۚ مَّا فَرَّطْنَا فِي الْكِتَابِ مِن شَيْءٍ ۚ ثُمَّ إِلَىٰ رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ

Худди сизлар каби уммат бўлмаган ерда ҳаракатланадиган бирон бир жонивор ҳам, осмонда учадиган учар мавжудот ҳам йўқ[29]. (Қуръон) китобда[30] ҳеч нарсани чала қолдирмаганмиз. Сўнгра улар ҳақиқий Эгаси (ҳукми)га тўпланадилар.

(Анъом 6/39)

وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا صُمٌّ وَبُكْمٌ فِي الظُّلُمَاتِ ۗ مَن يَشَإِ اللَّـهُ يُضْلِلْـهُ وَمَن يَشَأْ يَجْعَلْهُ عَلَىٰ صِرَاطٍ مُّسْتَقِيمٍ

Оятларимизни ёлғонча чиқараётганлар – қоронғиликлар ичра қолган кар ва соқовлардир. Аллоҳ кимни залолатга муносиб билса, уни залолатда қўйиб қўяди, кимни тўғри йўлга муносиб кўрса, уни тўғри йўлда юргизиб қўяди[31].

(Анъом 6/40)

قُلْ أَرَأَيْتَكُمْ إِنْ أَتَاكُمْ عَذَابُ اللَّـهِ أَوْ أَتَتْكُمُ السَّاعَةُ أَغَيْرَ اللَّـهِ تَدْعُونَ إِن كُنتُمْ صَادِقِينَ

Айтгин: “Ҳеч ўйлаб кўрдингизми? Сизларга Аллоҳнинг азоби келса, ёки ўша вақт келса, Аллоҳдан бошқасини (ёрдамга) чақирасизларми? Агар тўғри бўлсангиз (айтинг)!”

(Анъом 6/41)

بَلْ إِيَّاهُ تَدْعُونَ فَيَكْشِفُ مَا تَدْعُونَ إِلَيْهِ إِن شَاءَ وَتَنسَوْنَ مَا تُشْرِكُونَ

Аксинча, ёлғиз Аллоҳга дуо қиласизлар. Агар Аллоҳ муносиб билса дуоингизни қабул қилади ва (муаммоингизни) ҳал қилади.  Шунда шерик қилаётганларингизни унутиб юборасизлар.

(Анъом 6/42)

وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا إِلَىٰ أُمَمٍ مِّن قَبْلِكَ فَأَخَذْنَاهُم بِالْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ لَعَلَّهُمْ يَتَضَرَّعُونَ

Сендан аввалги умматларга (ҳам) элчилар юбориб, балки ялиниб-ёлворар деб уларни қийинчилик ва машаққатларга учратганмиз.

(Анъом 6/43)

فَلَوْلَا إِذْ جَاءَهُم بَأْسُنَا تَضَرَّعُوا وَلَـٰكِن قَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ

Бошига бало-офатларимиз тушганида ялиниб-ёлворса бўлмасмиди? Лекин, қалблари қотиб кетди (ундай қилмади). Ёвуз[32] (инсон ва жин)лар улар қилаётган ишларни ўзларига чиройли кўрсатиб қўйди.

(Анъом 6/44)

فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ أَبْوَابَ كُلِّ شَيْءٍ حَتَّىٰ إِذَا فَرِحُوا بِمَا أُوتُوا أَخَذْنَاهُم بَغْتَةً  فَإِذَا هُم مُّبْلِسُونَ

Уларга юклатилган вазифаларини унутиб юборишганида, уларга ҳар нарсанинг эшикларини очиб бердик. Берилган неъматлар билан шод бўлиб юрган вақтларида уларни тўсатдан жазога тортдик. Шу билан умидсизлашиб қоладилар.

(Анъом 6/45)

فَقُطِعَ دَابِرُ الْقَوْمِ الَّذِينَ ظَلَمُوا ۚ وَالْحَمْدُ لِلَّـهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ

Натижада, ҳақсизлик қилган (золим) халқнинг томири қуритилди. Барча чиройли мақтов борлиқларнинг эгаси Аллоҳга хос.

(Анъом 6/46)

قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَخَذَ اللَّـهُ سَمْعَكُمْ وَأَبْصَارَكُمْ وَخَتَمَ عَلَىٰ قُلُوبِكُم مَّنْ إِلَـٰهٌ غَيْرُ اللَّـهِ يَأْتِيكُم بِهِ ۗ انظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الْآيَاتِ ثُمَّ هُمْ يَصْدِفُونَ

Айтгин: “Ҳеч ўйлаб кўрдингизми? Агар Аллоҳ тинглаш ва кўриш қобилиятингизни олиб қўйса ва қалбингизни муҳрлаб қўйса,[33] Аллоҳдан бошқа сизларга уларни қайтариб бера оладиган қандай илоҳ бор?” Биз уларга оятларни фарқли услубларда қандай қилиб баён қилиб бераётганимизга қарагин-у, уларни оятлардан қандай қилиб юз ўгираётганига қара.

(Анъом 6/47)

قُلْ أَرَأَيْتَكُمْ إِنْ أَتَاكُمْ عَذَابُ اللَّـهِ بَغْتَةً أَوْ جَهْرَةً هَلْ يُهْلَكُ إِلَّا الْقَوْمُ الظَّالِمُونَ

Айтгин: “Ҳеч ўйлаб кўрдингизми? Агар сизларга Аллоҳнинг азоби кутилмаганда ёки ошкора келса, ҳақсизлик қилувчи (золим) халқдан бошқаси ҳалок қилинадими?![34]

(Анъом 6/48)

وَمَا نُرْسِلُ الْمُرْسَلِينَ إِلَّا مُبَشِّرِينَ وَمُنذِرِينَ ۖ فَمَنْ آمَنَ وَأَصْلَحَ فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ

Элчиларни фақатгина яхшиликдан дарак берадиган ва огоҳлантирадиган қилиб юборамиз. Ким уларга ишониб суянса ва ўзини тузатса, уларга қўрқув ҳам йўқ, ғамгин ҳам бўлмайдилар.

(Анъом 6/49)

وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا يَمَسُّهُمُ الْعَذَابُ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ

Оятларимизга нисбатан ёлғон муносабатда бўлганларга келсак, йўлдан чиқиб кетганликлари сабабли уларга азоб етади.

(Анъом 6/50)

قُل لَّا أَقُولُ لَكُمْ عِندِي خَزَائِنُ اللَّـهِ وَلَا أَعْلَمُ الْغَيْبَ وَلَا أَقُولُ لَكُمْ إِنِّي مَلَكٌ ۖ إِنْ أَتَّبِعُ إِلَّا مَا يُوحَىٰ إِلَيَّ ۚ قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الْأَعْمَىٰ وَالْبَصِيرُ ۚ أَفَلَا تَتَفَكَّرُونَ

Айтгин: “Мен сизларга: “Олдимда Аллоҳнинг хазиналари бор”, демаяпман. Ғайбни (махфий нарсаларни ҳам) билмайман[35]. Сизларга: “Мен фариштаман”, ҳам демаяпман. Мен фақатгина ўзимга ваҳий қилинган (Қуръон)га эргашаман, холос.” Айтгин: “Кўр билан кўрувчи тенг бўладими? Тафаккур қилмайсизларми?

(Анъом 6/51)

وَأَنذِرْ بِهِ الَّذِينَ يَخَافُونَ أَن يُحْشَرُوا إِلَىٰ رَبِّهِمْ ۙ لَيْسَ لَهُم مِّن دُونِهِ وَلِيٌّ وَلَا شَفِيعٌ لَّعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ

Ҳақиқий Эгаси (ҳукми)га йиғилишидан қўрқадиганларни у (Қуръон) билан огоҳлантир. (Ўшанда) Эгаси ила уларни ўртасига тушадиган на бир дўсти[36] ва на бир шафоатчиси бўлмайди. Шояд гуноҳлардан сақланишар.


[1] Анъом сураси, Маккада нзил бўлган, 165 оятдан иборат, нозил бўлиш тартиби 55, ёзилиш тартиби 6. Анъом – чорва ҳайвонларга айтилади.

[2] Аллоҳни ҳеч ким мақтамаса-да, Унинг Ўзи шундоқ ҳам энг гўзал мақтовга лойиқдир. Қилган ҳар бир ишини чиройли деб эътироф этишга ҳамд дейилади.

[3] Биз истеъмол аиладиган егуликларнинг шаклланиб пайдо бўлиши сув билан тупроқнинг бирлашмасига боғлиқ. Демак, лой нафақат Одам ва Ҳавво, балки барча инсониятнинг асосий моддиятимиз ҳисобланади. Бу оятни тўлиқ тушуниш учун Сажда сурасининг 7 ва 9, Мўминун сурасининг 12 дан 14-оятигача биргаликда ўқинг.

[4] Вужуд яратилиши асносида белгилаб қўйилган ажал– табиий биологик умрнинг якуни ҳисобланади. Ҳар бир инсоннинг вужуд ўлчами онасининг бачадонидалигида белгилаб қўйилади. Алоқадор оятлар шундай: (Абаса 80/17-19)

[5] Иккинчи ажал, яъни ажали мусаммо ёлғиз Аллоҳ биладиган энг сўнги тириклик тарихидир. На ўша ажал келганида бир сония ҳам кечикмасдан инсон вафот этади. Баъзи бир нотўғри хатти ҳаракатлар ўша ажали мусаммони қисқатириб қўйиши мумкин. Агар тавба қилиб ўзини тузатса, ажали мусаммоси яна жойига тушиши мумкин. Бунга мисол қуйидаги оят: (Соффат 37/139-149)

[6] Кўриб турганингиздек ажал икки қисм бўлади: бири Аллоҳ таоло фарисгталарга ҳам билдириб қўйган ажал, яна бири эса, фақатгина Аллоҳни Ўзи биладиган ажал. Бу оятда ажал маликаси накра ҳолатида такрорланиши ҳамм айнан шунга ишора қилади. Чунки, накра исм такрорланса худди Шарҳ сурасидаги “юсрон” калимасига ўхшаб фарқли нарсаларни ирода қилади.

[7] Бунга ўхшаш яна бир оят Зухруф 43/84.

[8] Ҳақни тан олгиси келмаганларга ҳеҳ қандай ҳужжат-далил фойда бермайди. Ҳатто осмонлардан эшиклар очилиб турса ва улар у ердан чиқиб-тушиб турсалар ҳам ишонмай туриб оладилар (Ҳижр 14/14-15).

[9] Лут алайҳиссаломда бўлгани каби, келган малоика фақатгина жазо олиб келиш учун келади. Малоикалар фақатгина белгиланган бир иш учун юбориладилар. (Қаранг: Ҳижр 15/8)

[10] Яъни, Аллоҳ инсонлар орасидан танлаб элчи қилиб юборган инсонга ишонмасдан, турли баҳоналар билан Аллоҳдан фаришта-элчи юборишини талаб қилишса ва Аллоҳ уларга фариштани элчи қилиб юборса, уларни Муҳаммад алайҳиссаломга ишонмасдан уни ёлғончига чиқараётганликлари боис, фариштани кўрганда уни ҳам ёлғончига чиқарадиган ҳолда ташлаб қўйиши мумкин эди. Аллоҳ ҳар нарсага бир ўлчов ва қонун қўйган. Инсонларга элчи қилиб инсон юбориши ҳам бир ўлчовдир. Аллоҳдан ваҳий олишга, олган ваҳийни инсонларга шартсиз ва қайтсиз етказиб беришга лаёқатли ва сабр-тоқатли кишиларни танлаб, ана ўшаларга фаришта орқали ваҳий юборади. Улардан бошқаларга фаришталарни элчи қилиб юбормайди.

[11] Расул – бирон бир хабарни олиб келган шахсга нисбатан ишлатилгани каби, ўша келтирилган хабарнинг о;ъзи учун ҳам ишлатилади.

[12] Аллоҳ бизга Ўз Рабблик ва Илоҳлик вазифасини адо этиб бизларга ҳаёт, ризқ-у рўз, ноз-у неъмат бериб қўйибдими, энди биз ҳам ўз вазифамиз бўлган қуллигимизни адо этиб қўяйлик. Масъулиятли бўлайлик.

[13] Валий калимаси Бақара сурасининг 107- оятида изоҳлаб ўтилган.

[14] Пайғамбар алайҳиссалом қачон ва қандай ҳолатда Аллоҳга осий бўлиб қолиши мумкинлиги Юнус сурасининг 15-оятида баён қилинган.

[15] Жаҳаннамдан қутқариб қолинадиганлар Аллоҳга ишонгану, лекин катта жиноятларга қўл урган, яхшиликлари ёмонликларидан ортиб кетган, тавба қилмай ўлган ва Аллоҳнинг авфи ва мағфиратига муносиб бўлмай, жаҳаннамга жазосини чекиш учун кирган кишилардир. Аллоҳга ишониб яшаб, ўзини катта гуноҳлардан тийиб яшаганлар тўғри жаннатга кирадилар (Анбиё 21/101-103). Оли Имрон 3/185-оятга кўра эса, яхши амаллари оз бўлиб, ққилган ёмонликлари кўп бўлган мўминлар жаҳаннамга кирганидан кейин, жазосига яраша азобни тортиб яна қайтиб чиқадилар.

[16] Оятни Бақара сурасининг 89-оятига кўра тафсилий таржима қилдик. “Ва ниҳоят, Аллоҳ тарафидан улардаги (Тавроту Инжил) тасдиқлайдиган китоб келди. Ундан олдин, ҳақни тан олмаган-кофирларга қарши (бу Китоб билан) уларни олди очилишини ўзлари кутишаётган эди[137]. Аммо, ўзлари таниган-билган  китоб келганида, уни кўрмаганга олиб (ўзлари ҳам) кофир бўлдилар. Аллоҳнинг лаънати ана шундай кофирлар учундир.” (Бақара 2/89)

[17] Бу оятда айтилган ёлғон ширк ёлғонидир. Чунки келгусидаги оятда уларни мушрик экани билдирилади.

[18] Охиратда ҳеч ким ёлғон гапиролмайди (Набаъ 78/38). Мушриклар дунёда ўзларини мушрик эканини тан олмайди. Шунинг учун улар бу дунёда ўзларини мушрик эмаслигига Аллоҳ номи билан ҳам қасам ичишади. Аллоҳ ила ораларига қўйиб олган авлиёларини эса, Аллоҳга яқин мартабага улаштиришга васила қилиб олишади (Зумар 39/3). Бу ҳам катта хато.

[19] Яъни, охиратда авлиёлар уларни Аллоҳнинг азобидан ва адолатли ҳукмидан қутқариб қолади, шафоат қилиб қолади, деган тўқиб чиқарган тушунча ва иддаолари йўққа чиқади. Охиратда бировни қутқариб қолиш ҳам, бир0бирига ёрдам бериш ҳам бўлмайди (Бақара 2/48, 86, 123, Духон 44/41). Жаҳаннамга кириб жазосини олиб бўлган қулларни Аллоҳнинг Ўзи чиқариб олиб, Ўзи муносиб билган жаннатилар ёнига қўшиб қўяди.

[20] Қуръонни ҳидоятига мушарраф бўлиш учун тақво, масъулият, Аллоҳдан ич-ичидан қўрқиш ва тўғридан-тўғри Қуръонга йўналиб-боғланиш каби ишларга эга бўлиш керак. Ясин 36/11, Бақара 2/1-3, Ғофир 40/13-оятлар шунга ишора қилмоқда. Аллоҳ ана шундай кимсаларни Қуръон билан ҳидоят қилади.

[21] Оятлар инсонларни ҳис-туйғуларини ва эҳтиросларини жумбишга келтириш учун эмас, балки, инсонларни ақлини янада кўпроқ ишлатишга, Изланишга ва интилишга қаратилган ва шунга урғу беради.

[22] Қуръондан қайтарганлар ҳам, ундай қайтарилса ўйланмасдан Қуръондан узоқлашиб қолаверган кишилар ҳам ўзларини ўзлари ҳалок қилган бўладилар.

[23] Яъни, ичидаги Аллоҳга бўлган ишончлари ўртага чиқади. Жаҳаннамга кирадиганларнинг барчаси имондан воз кечиб ва имонини яшириб куфрга кирган кишилар бўлади. Аллоҳ таоло шундай марҳамат қилади: “Баъзи юзлар оқ бўладиган, баъзи юзлар эса қора бўладиган кунда, юзлари қора бўлганларга шундай дейилади: “Сизларга имонга келганингиздан кейин кофир бўлдингиз, шундай эмасми? Кофирлигингиз туфайли мана шу азобни тотинг энди!” (Оли Имрон 3/116)

Куфр – бирон нарсани устини ёпиш, тўсиш, беркитиш дегани. Аллоҳ ҳар нарсани эгаси ва яратувчиси эканини, у қўйган қуролларга кўра ҳаракат қилиш кераклигини билмайдиган инсон йўқ. Ўша қонун-қоидалар ва интизомга риоя қилиб яшаш уни баъзи бир орзуларига мос келмай қолса, аста секинлик билан Аллоҳни қонун-қоидаларини кўрмаганга ва билмаганга олишни бошлайди, натижада қалбидаги Аллоҳга бўлган имонини беркитишга ва тўсишга уринади. Шундай бўлса-да, уни қалбидаги имонини ўзи уни бир кун келиб қутқариб қолишига, қалбидаги ишончининг ўзи унга кифоя қилишига ишонишни бошлайди. Гоҳо-гоҳо уни виждони ўзини қийнаб туради, нега мен ҳам бошқа мўминлар каби тақво ва амал қилмайман, яқинда мен ҳам улар каби тақводор ва холис мўмин бўламан деб ҳаётдаги энг асосий нарсани иккинчи ўринга қўйиб қўяди. “Кофирлар вақти-вақти билан “Қани эди биз ҳам Аллоҳга тўлиқ таслим бўлувчилардан бўлсак эди”, деб туришади. Уларни ўз ҳолига қўй, еб-ичиб ҳаётини лаззатини тотсинлар, орзулари ўзларини чалғитиб турсин; яқинда билиб оладилар.” (Ҳижр 15/2-3)

Улар жаҳанннамни кўрган вақтларида, уларга фойда бера оладиган нарса соф имон эканини тушуниб етадилар, шу сабабли ҳақиқий мўмин бўлиш учун дунёга қайтмоқчи бўлишади. Аммо, булар ҳақиқатларни эмас, балки ўз манфаатларини кўзловчи инсон бўлганликлари учун, агар дунёга қайтадан келтирилсалар  улар яна имонини куфрга алмаштириб олишган бўлар эди. Зотан, дунёдаги имтиҳон асосан шундан иборатки, ҳақиқатлар билан ўз шахсий манфаати юзма-юз келиб қолса, қайси бирини биринчи ўринга қўйиб уни афзал деб билиши энг муҳим нарсадир.

[24] Аллоҳ учун қилаётган яхши ва тўғри ишларида сабр-бардош билан ҳаракат қилувчилар билан Аллоҳ бўлади. Чунки, Аллоҳ сабрлилар билан биргадир (Бақара 2/153, Анфол 8/46). Аллоҳнинг бу ва бундан бошқа сўзларини ҳам ҳеч ким ўзгартира олмайди.

[25] Яъни, имон ва куфр йўлини танлашни инсонларга топширмасдан Ўзи танлаганида эди, Инсонларни мажбур имонда бирлаштириб қўйган ва бу дунёни имтиҳон дунёси қилиб яратмаган бўлар эди. Имонни ҳам куфрни ҳам инсонлар ўз ихтиёрлари ва иродалари билан танлаб оладилар ва ҳар бир қилган ишлари учун ё жазо ё мукофот оладилар.

[26] Бақара 2/20 ва Моида 5/48- оятлар изоҳига қаранг.

[27] “Улар оятларни кўрмаганга олишларини кўриб жаҳлинг чиқиб, ўзингни боса олмасдан сенга юклаган вазифамиздан ташқарига чиққан ҳолда зўрлаб ёки мажбурлаб бир иш қилдиришга ва бировга бирон нарсани мажбурлаб уқтиришга уринма” маъносини ифодалайди. Араб тилидаги “Жаҳл” калимаси берган “ўзини тута олмайдиган, ўзини билмай қолган” маънолар учун Ҳуд 11/46 ва Юнус 12/33- оятлар ва изоҳларига қаранг.

[28] Исро 17/59 оятга кўра, Муҳаммад алайҳиссаломга мўжиза берилмаган. Уммати Муҳаммадга мўжиза сифатида Қуръонъон кифоядир. Мўминлар қуръон ва ундаги оятлар билан кифояланиши керак (Анкабут 29/51). Ушбу суранинг 35 35-оятида ҳам Қуръондан бошқа мўжиза керак бўлса, ўзинг ё ер остига кириб, ёки осмонга чиқиб бир мўжиза олиб кел, деб Расулуллоҳга хитоб қилинган. Демак, уммати Муҳаммадга Қуръондан бошқа мўжиза берилмаган.

[29] Инсон кўзига кўриниши ёки кўринмаслигидан қатъий назар, осмонлардаю ердаги барча тирик мавжудот инсонлар каби умматдир – уларнинг ҳам ризқи, тасарруфи, қиладиган иши ва ажали белгилаб қўйилган.

[30] “Ал-Китоб” калимасидаги алиф-лоф аҳди зеҳний бўлгани учун ҳамма билган Қуръон – Аллоҳнинг китоби назарда тутилади. Чунки, бу оятда ундан бошқа маъно беришга ҳеч қандай бошқа қорийна ёки ишорат йўқ.

[31] Аллоҳ таоло ҳар бир ишини бир қонун ва ўлчовга кўра қилади. Чунки У ҳар нарсага ўлчов қўяди (Бақара 2/106, Фатир 25/1). Қулларидан кимни ҳидоят қилса ҳам Ўз ўлчовига кўра ҳидоят қилади, кимни залолат қилса ҳам, Ўз ўлчовига кўра залолат қилади. Залолатва ҳидоятдаги ўлчови бандалардаги ихтиёр қонунидир. Аллоҳ инсонларга танаш ихтиёри берган; ким ҳидоятни танласа ва бунга қарор бериб қатъий турса, Аллоҳ уни ҳидоятда деб қабул қилади ва уни энди Аллоҳдан бошқа ҳеч ким адаштира олмайди (Зумар 39/37). Аллоҳ имни залолатда деб билса ва уни ўзи танлаган залолатига ташлаб қўйса, уни ҳидоят қилувчи бўлмайди (Аъроф 7/186).

[32] Инсонларни йўлдан адаштирадиган борлиқлар инсонлар ва жинлардан иборат бўлгани учун (Ан-Нос 114/1-6), шайтон калимасига исми-жинс олароқ маъно бердик.

[33] Эшитиш, кўриш ва қалб кўзи инсонни бошқа ҳайвонлардан асосий нуқтада ажратиб турадиган хусусиятлари ҳисобланади. Бу нарса вужудга руҳ пуфланиши натижасида ҳосил бўлади. Қаранг: Сажда 32/9 ва изоҳи.

[34] Золим халқни ҳалок қилиш учун келган бало фақатгина ўша золим халқни ҳалок қилади. Етарки мўминлар тўғри йўлдан чиқмасинлар, тавба-тазарру ва ибодатларида бардавом бўлсинлар.

[35] Инсон 5 та ҳиссий ўргани орқали эриша олмайдиган маълумотлар ўша инсон учун ғайб ҳисобланади. Белги ва ишоратлар орқали қўлган киритилган маълумотлар ғайб дейилмайди. Аксинча, буни илм-у заковат, фаҳм-фаросат дейилади.

[36] Валий калимаси яқин дўст, ҳамкор, энг яқин киши, ҳимоячи деган маънолар мос келади.