Musulmonlar

Mavlud, Baroat, Qadr, Me’roj v. h. kechalar

Bismillahir rohmanir rohim

Yurtimizda taqvimga qarab nishonlanadigan kechalar quyidagicha; Robiyul-avval 12- kechasi mavlud, Rajabning 1- kechasi Rag‘oib, 27- kechasi Baroat va Meroj kechalari, Sha’bonning 15- kechasida Baroat va ramazonning 27- kechasida Qadr kechasi.

Bu kechalar Usmonlilar davrida Sulton Salim 2. (1566-1574) zamonidan boshlangan bo‘lib, minoralarda qandillar yoqilib xalqga e’lon qilinib nishonlangani sababli “Qandil Kechalari” deya boshlangan.[1]

Bu maqolamizda, din nomi ostida nishonlanib kelinayotgan turli marosim va kechalarning kelib chiqish tarixi va ularni dindagi asl o‘rni haqida ma’lumot beriladi.

  1. Qadr kechasi

Qadr kechasi haqida Qur’onda alohida bir sura nozil bo‘lgan. Bu surada Alloh Qur’onni Qadr kechasida nozil qilganini va bu kechani ming oydan yaxshiroq ekanini bildirib o‘tgan. Baqara surasining 185- oyatida ham Qur’on Ramazon oyida nozil bo‘lgani bildirib o‘tilgani bois, Qadr kechasi aniq Ramazon oyida ekani o‘rtaga chiqadi. Ammo bu Ramazonning 27-kechasi ekanligi haqida aniq dalillar yo‘q. Qadr kechasi haqidagi hadislarga qaralganida, Payg‘ambar alayhissalomni mo‘minlarga qilgan tavsiyasi Qadr kechasi Ramazon oyining oxirgi o‘n kunida, ayniqsa toq kunlardan izlanishi kerakligi keltirilgan.[2] Shunga ko’ra, Qadr kechasi Ramazonning yigirma bir, yigirma uch, yigirma besh, yigirma etti yoki yigirma to’qqizinchi kechalaridan biri bo’lishi mumkin. Boshqacha qilib aytadigan bo‘lsak, zamonimizda musulmonlar tarafidan qutlab chiqilayotgani kabi har kim uchun bilingan aniq bir kecha emas, aksincha Qur’onda ham sunnatda ham yashirib qo‘yilgan bir kecha. Bu boradagi sog‘lom rivoyatlardan ko‘rinib turibdiki, hatto Payg‘ambar alayhissalomni o‘zi ham Qadr kechasi Ramazonning qaysi kechasida ekanligini bilmas edi![3]

Qadr kechasini nishonlash/tunash haqida Payg‘ambar alayhissalomdan bir dona duodan boshqa hech qanday ibodat tavsiya ham taklif ham qilinmagan. Ammo Oysha onamizdan rivoyat qilinishicha, Payg‘ambar alayhissalom Ramazon oyida boshqa oylarga qaraganda ko‘proq ibodat qilardilar. So‘nggi o‘n kun ichida u ibodatlarini bir oz oshirardi, kechalari tunar, kechalarni ihyo qilish uchun oilasini ham uyg‘otar edi.[4]

Bir kuni Oysha onamiz Rosulullohga: “Ey Allohning elchisi! Qadr kechasini qaysi kecha ekanini bilsam u kechada qanday duo qilay?” deb so‘raganida, u kishi: “Mana shu duoni o‘qi”, deb buyurgan ekan:

اَللّهُمَّ إِنَّكَ عَفُوٌّ كَرِيمٌ تُحِبُّ الْعَفْوَ فَاعْفُ عَنِّي

 “Allohim! Sen afv qiluvchisan, saxovatlisan. Afv etishni yaxshi ko‘rasan. Meni ham afv et.”[5]

2. Barot kechasi

Baroat – kishining majburiyatdan ozod qilingani yoki majburiyati yo‘q, degan ma’nolarni bildiruvchi Arab tilidagi baroa-baroat kalimasining turkchalashib qolgan shaklidir. Sha’bon oyining 15-kechasida Musulmonlar Allohni afv va mag‘firati bilan gunohlardan kechirilishi umid qilingan holda u kechani baroat kechasi deya nom berilgan.[6]

Baroat kechasini fazilati haqida Payg‘ambar alayhissalomdan naql qilingani aytilgan bir qancha rivoyatlar bor. Bulardan birida Alloh u kechada dunyo osmoniga tushishi, Qalb qabilasini qo‘ylarining tuklari (ko‘pligini bildirish uchun ishlatilgan kalima) qadar insonni kechirishi va Allohga qilingan barcha duolarni qabul qilinishi aytilgan.[7] Ammo bu rivoyatni o‘z kitobida keltirgan Imom Termiziy (o‘. 297/892) va uning ustozi Buxoriy (o‘. 256/870) va boshqa bir qancha olimlar bu rivoyatni zanjirida muammo bor ekanini, ya’ni bu rivoyatlar juda ham zaif ekanini va bu rivoyatlarga amal qilib bo‘lmasligini bildirishgan.[8]

Baroat kechasining fazilatlari haqida Sunan-i Ibn Mojada ham ikkita rivoyat bor.[9] hadis olimlari o‘sha rivoyatlarni ham “”zaif  ekanini aytishgan.[10]

Mufassirlardan Abu Bakr Ibnul-Arabiy (o‘. 543/1148) bu kechani fazilati haqida bir dona ham sahih/sog‘lom hadis kelmaganini, hamda bu kechaning fazilatlari haqida hadis deya aytib yurilgan gaplarga aslo quloq tutilmasligi kerakligini ta’kidlagan.[11]

Rostdan ham, Payg‘ambar alayhissalom va sahobalar masjidlardan bu kechani jonlantirish uchun bir marta bo‘lsa ham to‘planganligi, bu kechaga xos duolar o‘qishgani, bugungi kunda yurtimizda amalga oshirilayotgani kabi bu kechaga xos namoz o‘qishgani haqida bir dona ham hadis rivoyat qilinmagan.

Ba’zi bir kishilar Duxon surasida kelgan: “U kechada har bir hikmatli buyruq ayriladi va huzurimizdan bir amrga aloqador bo‘lgan narsaga yo‘naltiriladi.” (Duxon 44/4-5) oyatlariga qarab u kecha Sha’bon oyining 15-kechasi bo‘lgan baroat kechasi ekanini aytishgan. Shunga asoslangan holda, Alloh taolo u kechada insonlarni rizqini taqsim, ajalini tayin va kelgusi Sha’bon oyining 15-kuniga qadar barcha narsalarga tadir etishini, xullas bu kechada qilinadigan barcha duolar va ibodatlar mutlaqo shartsiz va qaydsiz qabul bo‘lishini iddao qilishgan. Shunday qilib, Payg‘ambar alayhissalom va sahobalaridan birortasi ham qilmagan bir ishni bu kechaga xos o‘laroq bir qancha ibodatlar o‘rtaga chiqqan. Holbuki, Alloh taolo aynan o‘sha surada shunday buyurgan:

“Ha Mim. Bu ravshan kitobga qasamki, Biz uni rostdan ham muborak bir kechada nozil qildik. Chunki Biz ogohlantiruvchimiz. U kechada har bir hikmatli buyruq ayriladi va huzurimizdan bir amr-la aloqasiga yo‘naltiriladi.” (Duxon 44/1-5)

Ko‘rib turganingizdek, Alloh taolo ishlar taqsim etiladigan kecha Qur’on nozil qilingan kecha ekanini bildirmoqda. Qur’on esa Sha’bon oyining 15- kechasida emas, aksincha Ramazon oyida va Qadr kechasida nozil bo‘lgani quyidagi oyatlardan ochiqcha ma’lum qilinmoqda:

“Ramazon oyi – insonlar uchun rahbar bo‘lgan va rahbarni ochiqlab beruvchi oyatlardan tashkil topgan Qur’on-Furqon nozil qilingan oydir.” (Baqara 2/185)

“Shubhasizki, Biz Qur’onni Qadr kechasida nozil tushirdik.” (Qadr 97/1)

Aksariyat olimlar ham Duxon surasida kelgan bu “muborak kecha” Qadr kechasi deb aytgan. Abu Bakr Ibn al-Arabiy bu haqda shunday degan:

“Bu oyatdagi muborak kechani Qadr kechasi emas, boshqa kecha ekanini iddao qilganlar, Allohga buyuk bir tuhmat qilishgan bo‘ladi!”[12]

Bundan tashqari, baroat kechasida o‘qilishi kerak deb aytib yuriladigan “Baroat kechasi namozi” ham xalq orasida tildan-tilga o‘tib keng tarqalgan. 100 rakaatdan iborat bo‘lgan bu namozni har bir rakaatida Fotiha va 10 marta Ixlos surasi o‘qilishi aytiladi.[13] “manbalarda keltirilishicha, Baroat kechasiga oid hech qanday namoz yo‘q. G’azzoliy bu kechada har bir rakaatida Fotihadan keyin 11 marta ixlos o‘qib ado etiladigan 100 rakaat, yoki har rakaatida Fotihadan keyin 100 marta Ixlos o‘qib ado etiladigan 10 rakaatli namoz juda ham savobli bir namoz ekani haqida bir rivoyat keltirgan (Ihyo, 1/203). Lekin Ihyo-i Ulumiddin kitobidagi hadislarni tanqid qilgan Zaynud-din al-Iroqiy va Imom Navaviy bu hadisni asli yo‘q ekanini aytgan. Bu namozni bir bid’at ekanini aytgan Imom Navaviy bu mavzuga aloqador etib keltirilgan Qutul-Qulub va Ihyo-i Ulumiddin kitoblarida kelgan rivoyatlarga aldanib qolinmaslik kerak degan (al-Majmu’, 4/56), Aliyyul-Qori ham bu rivoyat to‘qib chiqarilgan yolg‘on rivoyat ekanini bildirib, baroat kechasi namozi h. 400 (m. 1010) yildan keyin Quddus shahrida o‘rtaga chiqqanini qayd etgan. Bu namozni ilk marotaba h. 448 (m. 1056) yilda Quddusda Masjidi Aqsoda o‘qilgani va vaqt o‘tishi bilan bu namoz keng tarqalib go‘yoki bu namoz sunnat namozlar kabi qarshi olinadigan bir namoz holiga kelib qolgani ham rivoyat qilinadi.”[14]

3. Rag‘oib va Meroj kechalari

Bu kunlarning har ikkalasi ham Rajab oyida nishonlanadigan Rag‘oib va Meroj kechalari bo‘lib, bu kechalarni qutlash kerakligi haqida tarqalgan gaplarning ham hech qanday asosi va dalili topilmagan. Asosan tasavvufga oid asarlarda keltirilgan Payg‘ambar alayhissalom onasining qorniga Rajab oyida tushgani (!), Rajab oyining birinchi payshanba kunida ro‘za tutib, kechasida Rag‘oib namozi nomi ostida bir namoz o‘qishning savob ekani va bu kechani ko‘plab fazilatlari borligi haqidagi rivoyatlarning barchasi aslsiz “ekani” hadis olimlari tomondan bildirib o‘tilgan.[15]

Bundan tashqari xalq orasida “uch oylar” deb bilingan Rajab, Sha’bon va Ramazon oylari haqida rivoyat qilingan: “”Rajab Allohni oyi, Sha’bon meni oyim, Ramazon esa ummatimning oyidir”- degan gap to‘qib chiqarilgan yolg‘on gap, deyishgan. Yana Rajab oyining fazilati haqida: “Kim bu oyda shuncha namoz o‘qisa shuncha savob oladi, shuncha istig‘for aytsa unga shuncha ajr beriladi”, degan gaplarning barchasi mubolag‘adir, ularning barchasi yolg‘on ekani olimlar tarafidan ochiqlab aytib o‘tilgan.[16] Xususan Rag‘oib kechasiga aloqador bo‘lgan xalq orasida juda mashhur  Rag‘oib namozi haqidagi rivoyatni 1023 (h. 414)-yilda vafot etan Ali b. Abdulloh b. Jahdam ismli Makkali so‘fi bir kishi to‘qib chiqargani/o‘rtaga qo‘ygan manbalarida ko‘rsatib o‘tilgan.[17] Bundan tashqari Rag‘oib kechasi haqida maxsus ibodat va nishonlashlarni hijriy 5- yuz yilda (m. 11-yy)da o‘rtaga chiqqaniga va bu kechani birinchi marta hijriy 448 (m. 1056) yilda Quddusda, 480 (m. 1087) yilda esa Bog’dod shahrida “qandil” o‘laroq nishonlana boshlangani diqqat-e’tiborni o‘ziga jalb qilmoqda.[18]

“Islom olimlarining katta qismi Payg‘ambar alayhissalom, sahobalar va tobeinlar davrida Rag‘oib kechasi degan narsa bilinmagani, nishonlanadigan kechalarning Qadr kechasidan boshqa barchasi Islomdan boshqa dinlardan kelib chiqqani, xususan bu kechada boshqa oy va boshqa kunlarda amalga oshirilmagan bir ibodatni islomga yangilik sifati olib kirilishi, Payg‘ambar alayhissalom tarafidan umumiy o‘laroq har turli bid’atlarni taqiqlanishi bilan bir qatorda, Juma kuni va juma kechasi Juma kuniga xoslab bir ibodat qilinishi ham taqiqlangan ekani[19], shu sababli Rag‘oib kuni va o‘sha kechasi muayyan bir ibodatlarni amalga oshirilishi diniy jihatdan bid’at deb hisoblanishi bildirilgan.”[20]

Bundan tashqari, Rajab va Sha’bon oylari haqida ikki og‘iz so‘z aytilishi kerak bo‘lmoqda: Rajab oyi “to‘rt harom oylar”dan biri hisoblamadi. Boshqa harom oylar Zulqa’da, Zulhijja va Muharram oylaridir. Bu oylarda jang qilish harom qilingan. Demak, bu oylarni boshqa oylarga nisbatan Allohni nazdida o‘ziga xos bir fazilati borligi o‘rtaga chiqmoqda. Olimlar bu oylarda nafl/ixtiyoriy ro‘za tutilishini mustahab/tutsa yaxshi bo‘ladigan bir ish deb aytishgan. Lekin, Payg‘ambar alayhissalom va sahobalardan “xususan” bu oyda ro‘za tutishning fazilati haqida hech qanday sahih/sog‘lom bir rivoyat keltirilmagan.

Sha’bon oyiga kelsak; Sahih rivoyatlarga ko‘ra Payg‘ambar alayhissalom Ramazon oyidan keyin eng ko‘p nafl/ixtiyoriy ro‘za tutgan oyi bu Sha’bon oyidir.[21] Sahobalardan Usoma b. Zayd (o‘. 54/674) shunday bir hadis rivoyat qilgan:

“Rasululloh Sha’bon oyida tutgani qadar boshqa oylarda ro‘za tutmagan edi. U kishiga: “Ey Allohning Elchisi! Siz Sha’bon oyida tutgan ro‘zangizni boshqa oylarda ham tutganingizni ko‘rmadim”, dedim. U kishi shunday javob berdi:

Sha’bon oyi Rajab bilan ramazon oyi o‘rtasidagi insonlar g‘ofil bo‘lib qoladigan va amallar olamlarning Robbi Allohga yuksaladigan oydir. Men amallarim Allohga men ro‘zador ekanimda ko‘tarilishini yaxshi ko‘raman.”[22]

Mana shu holda bu oyda ixtiyoriy ro‘za tutish Payg‘ambar alayhissalomning  go‘zal bir sunnati ekanini bemalol aytish mumkin.

4. Mavlud kechasi

“Tug‘ilish yeri” va “tug‘ilish vaqti” degan ma’nolarni bildiruvchi mavlud – Muhtaram Payg‘ambarimizning tug‘ilgan kunlarini nishonlanishiga aytilgani kabi, ayni damda bu nishonlanishlarda o‘qiladigan asarlarga ham aytiladi. Payg‘ambar alayhissalom, Sahoba-i Kirom, Amaviy va Abbosiylar davrlarida hech qanday nishonlanish o‘rnagiga to‘g‘ri kelmagan mavlud marosimi ilk marotaba hijratdan chamasi uch yuz ellik yillardan keyin Misrda Shiiy-Fotimiy Davlati davrida nishonlangan.[23]

Ayyubiylar davrida bir qancha marosimlar va bayramlar olib tashlangan; ammo Mavlud marosimlari bilan bir qatorda boshqa yana bir qancha marosimlar Irbil Otabegi Muzaffaruddin Ko‘kbo‘ri (v. 629/1232) tarafidan katta bir anjuman va marosimlarga sifatida nishonlanishda davom etgan.[24]

Fotimiylar davridagi bunday tantanalar asosan davlat amaldorlari orasida bo‘lsa-da, Ko’kbori davridagi tantanalarda jamoatchilikning ishtiroki ham ta’minlana boshlandi, katta ziyofatlar va marosimlar uyushtirildi va bayramona muhitga aylantirib yuborildi.

Muzaffaruddin Ko‘kbori bu tadbirlarni qaytadan jonlantirishi ortida esa Musullik so‘fi Umar b. Muhammad al-Mo‘llani qayd va ta’siri borligi bildirilgan.[25]

Payg‘ambar alayhissalom tug‘ilgan bu kunni/tunni turli ibodatlar bilan nishonlanishi haqida hech qanday dalil yo‘q.

Abu Shams al-Maqdisiy, Shahobiddin a-Qastaloniy, Ibn Hajar al-Asqaloniy va jaloluddin Suyutiy kabi ba’zi bir olimlar Payg‘ambar alayhissalomni dunyoga kelgani uchun xursand bo‘lishni, shu kunni munosabati bilan muhtojlarga yordam berishni, she’rlar (mavlud va shu kabi baytlar) o‘qishni chiroyi bir ish ekanini aytib, bu kabi Mavlud marosimlarni “bid’ati hasana” deb bilinishi kerakligini aytishgan. Molikiy mazhabining Islom huquqshunosi Ibnul-Haaj, al-Abdariy, Umar b. Ali al-Lahmiy al-Faqihoniy, Ibn Taymiya, Muhammad Abdun, Abdulaziz b. Boz va Hammud b. Abdulloh at-Tuvayjiriy kabi olimlar esa Mavludni nishonlashga “bid’ati sayyia” (yomon bid’at) deb qarashgan va unga keskin qarshi chiqishgan.[26]

Xulosaviy qarash

Payg‘ambar alayhissalom va Sahobalar davrida ko‘rilmagan va unga amal qilinmagan, hatto unga o‘xshash bir ish islom arkonlaridan bir arkon bo‘lmagani holda keyinchalik o‘rtaga chiqqan va ibodat deb qabul qilingan qarashlar va bunday amallar, shu bilan birga sunnatga zid bo‘lgan har turli muomalalar bid’at deyiladi.

Din tomonlama keyinchalik o‘rtaga chiqqan va u haqda hech qanday dalil bo‘lmagan bu kabi holatlar haqida Rosululloh shunday degan:

“Ishlarning eng yomoni keyinchalik paydo bo‘lgani/o‘rtaga chiqqanlaridir.”[27]

“Keyinchalik paydo bo‘lgan har narsa bid’atdir.”[28]

“Har bir bid’at zalolatdir, har bir zalolat otashdadir.”[29]

Imom Malikning bu boradagi shu so‘zlarini eslashda ham katta foyda bor:

“Kimki bu ummat ichida (din nomi ostida) ilgari bo‘lmagan bir ishni paydo qilsa (o‘rtaga chiqarsa), demak bu kishi Alloh taolo tarafidan Payg‘ambar alayhissalomga vazifa qilinib berilgan risolat (elchilik) vazifasiga xiyonat qilganini iddao qilgan bo‘ladi. Chunki Alloh taolo: “… Bugun diningizni to‘liq/puxta qilib berdim; sizga bo‘lgan ne’matimni tamomlab berdim. Sizlarga din sifatida shu Islomni munosib/loyiq bildim…” (Moida 5/3) deb buyurgan. Demak o‘sha kuni dindan deb bilinmagan narsa bugun ham dindan bo‘la olmaydi.”[30]

Natija o‘laroq;

Qur’onda ham sunnatda ham bugungi kunimizda aksariyat insonlar tarafidan keng nishonlanib kelinayotgan marosim kechalariga hech qanday ishorat yo‘q. Muborak deb qabul qilingan bu kechalar Payg‘ambar alayhissalom va sahobalaridan juda uzoq yillardan so‘ng (kamida 350 yildan so‘ngra!) Misr va Quddusda nishonlanishi boshlangan bo‘lib, keyinchalik Islom dunyosining turli burchaklariga ham yoyilib ketgan.

Bu marosimlar Islomning bir amri yoki bir tavsiyasi emas. Aksincha, Musulmonlar tarafidan o‘rtaga chiqqan va bir “an’ana” holiga kelib qolgan marosimlardir.

Usmonli hukmronlaridan Salim 2. davridan e’tiboran “Qandil” deb nom olgan bu kechalar musulmonlar tarafidan merojiya, rag‘oibiyya, mavlud kabi farqli faoliyatlar bilan ijro etilib kelingan. Bu kechalarni nishonlayotgan har bir Islom jamiyati bularga o‘z madaniyat va urf-odatlaridan bir narsalar qo‘shib olishgan va shunday qilib bu kechalar an’anaga aylantirib olingan. Albatta, musulmonlar nimalar ibodat ekani va nimalar urf-odat ekanligini bilib ajratib olishlari shart.

 

Dr. Yahyo Sheno‘l

 

Chop etildi: Kitob va Hikmat jurnali, 2015 yil aprel-iyun, №: 9, bet: 18-22.

[1] (DIA), Istanbul, 2001, 24-j, 300-s.

[2] Buxoriy, Fazlu layatil Qadr 2, 3, E’tikof 1, 9, 13; Muslim, Siyom 213, (1167).

[3] Bitta oldingi izohlarda bildirilgan hadislarda Rosulullohga Qadr kechasi unuttirilgani aytilgan.

[4] Buxoriy, Fazlu laylatil Qadr 5; Muslim, E’tikof8, (1175); Abu Dovud, Solat 318; Termiziy, Sovm 73; Nasoiy, Qiyomul-layl 17.

[5] Termiziy, Daavot 84.

[6] Xolid Unal, “baroat Kechasi”, DIA, Istanbul, 1992, 55-j, 475-s.

[7] Termiziy, Sovm  33;;ibn Moja, Iqomat 191.

[8] Qarang: Termiziyni Sovm 39da bu hadisdan keyingi ochiqlamasi bilan Muhammad Fuad Abdulboqiyni Ibn Moja, Iqomat  191da yer olgan ochiqlamalari.

[9] Qarang: ibn Moja, Iqomat 191.

[10] Muhammad Fuad Abdulboqiyni Ibn Moja, Iqomat  191da yer olgan ochiqlamalari.

[11] Qarang: Abu Bakr Ibnul-Arabiy, Ahkomul-Qur’on, 2-n, 1968, 4-j, 16678-s, (Duxon surasi) 2-oyatni tafsiri.

 [12] Ibnnul-Arabiy, 4-j, 1678-s.

[13] Umar Nasuhiy Bilmen, Buyuk Islom Ilmiholi, Istanbul, 1986, 188-s.

[14] Ihyo, al-majmu’ va al-Asrorul-Marfua kabi manbalardan naql qilgan holda: “Unal, baroat kechas”, 5-j, 475-s.

[15] Hamdi Tekeli, “Rag‘oib Kechasi”, DIA, Istanbul, 2007, 34-j, 535—s.

[16] Qarang Yusuf Qarzoviyni rajab oyi haqida bergan fatvolaridan biri: http://www.islamonline.net/servlet/Satellite?cid=1122528600570&pagename=IslamOnline-Arabic-Ask_Scholar%2FFatwaA%2FFatwaAAskTheScholar

[17] Ismoil b. Umar Ibn Kasr, al-bidoya van-Nihoya, bayrt, 12-j, 12-s; Bo‘zkurt, “qandil kechalari”. DIA, 24-j, 301-s; Hamdi Tekeli, “Rag‘oib Kechasi”, DIA, Istanbul, 2007, 34-j, 535-s.

[18] Hamdi Tekeli, “Rag‘oib Kechasi”, DIA, Istanbul, 2007, 34-j, 535-s.

[19] Muslim, Siyom 146 (1143).

[20] Hamdi Tekeli, “Rag‘oib Kechasi”, DIA, Istanbul, 2007, 34-j, 535-s.

[21] Buxoriy, Sovm 522; Muslim, Siyom 176; Termiziy, Sovm 36; Ibn Moja, Siyom 30.

[22] Nasoiy, Siyom 70.

[23] Ahmad O‘zzel, “Mavlud”, DIA, 29-j, 475-s.

[24] Ahmad O‘zzel, “Mavlud”, DIA, 29-j, 475-s.

[25] Ahmad O‘zelni tarixiy manbalarga asoslangan holda keltirgan ma’lumotlariga ko‘ra, Ko‘kbo‘ri davrida Mavlud marosimlarini nishonlash uchun har yili 300.000. dinor atrofida mablag‘ sarflanar edi. Bir dinorning qiymati 4.25 gr oltinga teng ekani hisoblansa, Mavlud marosimlarini nishonlash uchun yilda sarflangan moddiy mablag‘ yilda 1 tonna oltinga teng bo‘lgan miqdorda katta va ortiqcha sarf-xarajat etilgani ko‘rilmoqda.

[26] O‘zel, 477-478-s; O‘zel, “Mavlud: Tarixi va diniy Hukmi”, Devoni Ilmiy-tadqiqotlar Markazi Jurnali, Bilim va San’at Vaqfi, Istanbul, 2002/1, 12-n, 243-246-s.

[27] Muslim, Juma 43.

[28] Nasoiy, Iydayn 22; Ibn Moja, Muqaddima 7.

[29] Muslim, Juma 43; Abu Dovud, Sunnat 6.

[30] Abu Muhammad b. Hazm, al-Ihkim fi usul-il Ahkom, Dorul-Hadis, Qohira, 1984, 6-j, 225-s.

Bizni Kuzating

%d такие блоггеры, как: