Musulmonlar
Диний идоранинг собиқ бош котиби билан олиб борилган суҳбат

Диний идоранинг собиқ бош котиби билан олиб борилган суҳбат

Салом-аликдан сўнг камина сўз бошлади:

Талабаси: Устозим, Ўзбекистондаги диний ҳолат бир оз тушунарсиз аҳволда. Чунки меҳнаткаш, самимий, ҳалол ва соддадил Мусулмон халқимиз, сиз ва биз аҳли илмларнинг масъулиятсизлигимиз ва бизга юклатилган вазифани талаб қилинганидек адо эта олмаяотганимиз сабабли, улар фарқли диний тушунчаларда ва бир-бирига зид фикрлар билан бир-биридан ажралиб бормоқда. Кўп эмас, 20 йиллик тарихимизга бир назар солсак; битта шаҳарда жойлашган, бирида айтилган азон иккинчи масжидга эшитилиб турадиган ҳар икки масжиднинг намозхонлари бир-бирига худди душмандек бўлиб қолдилар. Бир диндан, бир ватандан, бир шаҳардан эканини унутиб қўйдилар. Ҳар икки масжид мухлислари: “Раббимиз Аллоҳдир, Пайғамбаримиз Муҳаммаддир, Китобимиз Қуръондир, қибламиз Каъбадир, мақсадимиз Аллоҳнинг марҳамати ва розилигига эришиб Жаннатга киришдир”, деб йўлга тушган Мусулмонлар ўзаро душман ҳолига келдилар. Энг ачинарлиси шуки, ҳар икки тараф ўзларини энг тўғри йўлдамиз деб, қарши тарафни адашганлар дея атайдилар. Охир оқибат, бир масжид аҳли иккинчи масжид ҳақида шундай дейишгача борди: “Бу масжид аҳлига қиз берманглар! Улар кофирдир, булар бидъатчидир, бидъатчиларнинг ҳаммаси адашгандир, адашганларнинг барчаси жаҳаннамлидир.” Иккинчи масжид аҳли эса: “Бу масжид аҳлига салом берманглар! Булар дин душманларидир, авваллари қуда бўлганлар, дарҳол ажраштиринглар” каби ҳақоратли ва тажовузкорона сўзлар айтиб, ҳар икки тараф ўзини ҳақман деб, қарши тарафни адашган ва бидъатчилар деб даъво қилишга ўтишди. Аслида эса, Мусулмоннинг вазифаси, қолаверса ҳар икки масжиднинг имом домлалари бир жойга йиғилиб, ҳар бир масала бўйича ўз фикрларини ўртага ташлаб, Ислом динининг асл манбалари бўлган Қуръон ва Суннат орқали, ўртадаги тушунмовчиликни бартараф қилиб, бир ота-онадан туғилган ака-укалардек, ўртадаги гина-адоватни йўқ қилиб, дўст-у биродарлик ва тинчлик дини бўлган Ислом динининг манбаси бўлмиш Қуръон Карим атрофида бир орага келиб, чиройли ва тинч ҳаёт кечиришлари керак эди. Агар ҳозирги кунимизда бу яқин тарихимиздан ибрат олиб турли ақидапарастликлар, фирқачиликлар, ўзаро диний тушунмовчиликларни олдини олиб, барча диний муаммоларга Аллоҳнинг Китоби ва Унинг Элчисининг ҳикматли ҳадислари орқали ечим топиб бир орага келиб ўзимизни тузатмасак, ачинарли тарих янгиланиши мумкин. Ўтмишда шаҳримизда балки 6 дона ёки 10 дона таниқли ва эркин диний ваъз айта оладиган, ўзини илмли деб танитган шахслар бўлган. Шунда ҳам битта шаҳар аҳолиси иккига бўлиниб кетган эди. Ахир, ҳозир қандай замон эканини унутиб қўймайлик. Ижтимоий тармоқлар орқали ёшларимиз Ислом динини ўрганамиз деб, турли фирқалар ва нотўғри ақидалар таъсири остига тушиб қолиши мумкин. Буни олдини олган ҳолда, зудлик билан Ўзбекистон уламолари бир орага келиб, ҳамфикр ва ҳамжиҳатликда бу нарсаларни олдини олишимиз керак.

(Собиқ) Мадраса муаллими, диний идора ходими, масжид имоми:
– Сен бу икки масжиддан қайси бирини тарафдорисан?

Талабаси: Мен, Аллоҳнинг Китоби ва Расулуллоҳнинг Суннати тарафдориман. Уларнинг ҳар иккаласида ҳам хатоликлар ўтган. Бири қилган хатони иккинчиси тузатмаслиги, бу ҳар иккаласини ҳам хатога қўл урганини кўрсатади. Чунки, “Жомеъ” масжид мухлислари баъзи масалаларда Қуръонда буюрилганидек амал қилмадилар. Айниқса, жиҳод ҳақида ва Ўзбекистон Республикасининг конституциявий қонунларини ижро этилиши борасидаги фикрлари мутлақо Қуръон оятларига тўғри келмас эди. Улар, бир-бири билан алоқадор бўлган оятларни бир-биридан айириб олиб, керакли бўлган жойини-гина ўқиб, қолган алоқадор бўлган ва очиқлаб берувчи деб ҳисобланган оятларни бирга ўқимадилар, натижада динга амал қилиш эмас, балки динни ўзларига амал қилдирмоқчи бўлдилар. Буни шунга таққослаш мумкин: Устимдаги бир кўйлакни икки ёқаси бор, бирини йиртиб ажратиб олинса, ёки кўйлакни ярмини қийиб олинса, бу кўйлакдан талаб қилинганидек фойдаланиш мумкин бўлмаганидек, оятларни бир-биридан ажратиб олиб ҳам, талаб қилинганидек ва Аллоҳ кўрсатганидек амал қилиб бўлмайди.
“Девонабой” масжиди мухлислари эса, уларни бир орага келиб, оят ва ҳадислар билан барча муаммоларни ҳал этишга даъват қилишлари керак эди. Минг афсуски, ҳозирги кунимизда Қуръон мутахассислари ва Қуръоншунос тадқиқотчи-олим ва профессорларимиз бўлмаганидек ўша вақтларда ҳам бўлмагани сабабли, Мусулмонларга юклатилган “ислоҳ” ва «насиҳат» вазифаси Қуръонда талаб қилинганидек амалга оширилмади, хатолар тузатилмади, натижада икки масжид аҳолиси бир-бирига душмандек муносабат билдиришгача бориб қолдилар ва ўз қилмишлари туфайли оғир ва узоқ давом этган фитнага гирифтор бўлдилар.

Имом Хатиб: Сен бу ҳадисни биласанми?:

سَتَفْتَرِقُ أُمَّتِي إِلَى ثَلَاثٍ وَسَبْعِينَ فِرْقَةً كُلُّهَا فِي النَّارِ إِلَّا فِرْقَةً وَاحِدَةً وَهِيَ مَا أَنَا عَلَيْهِ وَأَصْحَابِي

“Яқинда менинг умматим 73 бўлакка бўлиниб кетади. Бир бўлагидан бошқа барча ҳаммаси жаҳаннамдадир. Жаҳаннамда бўлмаганлари; мен ва саҳобаларимнинг йўлида бўлган кишилардир”

Буларга “Аҳли Суннат”, яъни Сунний дейилади. Бизлар Сунний бўлишимиз керак, бу бир. Суннийлар эътиқод бўйича икки мазҳабга айрилдилар; бири Мотуридий, яна бири Ашъарий. Буларнинг иккиси ҳам бир-бирига ҳурмат кўрсатади, баъзи масалалардаги тафовутларда бир-бирини келтирган далилларини энг тўғри эканлигини даъвосидалар. Фақат, бу билан иккинчи тарафни куфрга кирган деб айтилмайди ва оят ва ҳадисларни далил қилиб келтирмоқдалар. Иккинчидан: Фиқҳда тўрт мазҳабга бўлиндилар; Ҳанафий, Моликий, Шофеий, Ҳанбалий. Ҳанафий мазҳабидаги аксарият олимлари Мотуридий эътиқодидадир, аммо ичларида Ашъарий эътиқодида бўлган Ҳанафийлар ҳам бор. Лекин Моликий, Шофеий ва Ҳанбалий мазҳабидаги кишиларнинг барчаси Ашъарий эътиқодидадир. Ораларида Мотуридийни афзал кўрганлари ҳам бор. Сен мана шунга эътибор беришинг керак. Ҳозирда бизнинг Ўзбекистондагилар: “Ҳанафийлар – Мотурийдийлардир, Ашъарийни ҳеч ҳам қабул қилмайди” дейишади. Бу хатодир. Ҳанафий мазҳабида бўлиб, Ашъарий эътиқодида бўлганлар ҳам бор, чунки ҳар иккиси ҳам Аҳли Суннатдир, Аҳли Суннатдан ташқарида эмасдир.

Талабаси: Буни жуда яхши тушуниб турибман Устоз. Муҳтарам Устоз! Ҳадис дея келтирганингиз бу сўзда: “Менинг умматим 73 та фирқага бўлиниб кетади” дейилмоқда, шундай эмасми? Набийимиз Муҳаммад алайҳиссалом дин хусусида сўзлаган барчаси сўзлари, Қуръондан ҳикмат йўли орқали чиқариб олинган ҳукм бўлиши керак эди, бунга шубҳа йўқ. Демак, энг тўғри йўлда деб ҳисоблаган Аҳли Суннат ҳам фирқаланиб кетар эканда, чунки, улар ҳам умматдан ҳисобланади ва фирқаланиб кетади деган жумлага улар ҳам кирган, бу ҳақда оят борми? Аҳли Суннатдан бошқа ҳамма Жаҳаннамга киради деган гап тўғри бўлса, Қуръонда шу ҳақдаги битта бўлса ҳам оят бўлиши керак. Сиз Қуръонда бундай оят борлигини биласизми? Мен (инсониятни айрилиши ва бўлиниши ҳақида) шу нарсаларни биламан: Аллоҳ таоло бутун инсониятни уч қисмга бўлиб тушунтирган; 1-мўмин, 2-мунофиқ, 3-мушрик. Кофирларни ҳам қўшсак тўрт қисм бўлади. Бу нарса, яшаб турган ҳаётимиз нуқтаи назаридандир, аммо маҳшар куни эса Аллоҳ таоло бутун инсонларни икки қисмга айирмоқда:

يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ ۚ فَأَمَّا الَّذِينَ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ أَكَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ  وَأَمَّا الَّذِينَ ابْيَضَّتْ وُجُوهُهُمْ فَفِي رَحْمَةِ اللَّهِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ

“Улар бу азобга, баъзи юзлар оқарадиган, баъзи юзлар эса қораядиган кунда дучор бўладилар. Юзлари қорайганларга шундай дейилади: “Сизлар ишонганингиздан кейин кофир бўлдинглар, шундайми? Кофир бўлганингиз эвазига, шу азобни тотинглар энди! Юзлари оқ бўлганлар эса, Аллоҳнинг раҳматига эришадилар, улар у раҳмат ичида мангу қоладилар.” (Оли Имрон 3/106-107)

فَرِيقًا هَدَىٰ وَفَرِيقًا حَقَّ عَلَيْهِمُ الضَّلَالَةُ ۗ إِنَّهُمُ اتَّخَذُوا الشَّيَاطِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَيَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ مُهْتَدُونَ

“Аллоҳ, инсонларнинг бир қисмини тўғри йўлга йўллади. Бир қисм инсонлар эса, адашганликка муносиб бўлди. Чунки адашишга муносиб бўлганлар, Аллоҳни қўйиб шайтонларни авлиё қилиб олдилар ва ўзларини тўғри йўлдамиз деб ҳисобладилар.” (Аъроф 7/30)

Бу оятларда, инсонлар 73 қисм боладилар, уларнинг 72 қисми Жаҳаннамлик, уларнинг орасида биттаси Жаннатилик деб айтилмаганку. Ёки Жаннатга кирадигонлар Аҳли Сунналардир, улардан бошқа ҳеч ким Жаннатга кирмайди дейиламаганку. Агар сиз айтган сўзни ҳадис деб қабул қиладиган бўлсак,… (Гапимни бўлди)

Имом Хатиб: Сен ҳадисни инкор қиляпсанми?

Талабаси: Йўқ, мен асло ҳадисни инкор қилмайман. Аммо, дин хусусидаги барча сўзлар ва барча ҳаракатларимизни Аллоҳнинг Китоби билан текшириб чиқишни ақлимизга келтиришимиз керак. Ҳар бир ишни хато ёки тўғри эканини, Қуръоннинг паллаларида тортиб олишимиз керак. Худди шунингдек, бизгача етиб келган ва ҳадис деб билинган сўзларни ҳам Қуръон билан солиштириб кўриб, агар Аллоҳнинг сўзларига тўғри келса қабул қилишимиз керак бўлади.

Имом Хатиб: Сени бу гапинг нотўғри. Бу фикринг хато, чунки шундай бир қоида бор: Расул афандимиз: “Қуръондан бошқа, Қуръончалик яна бошқа нарсалар ҳам менга билдирилди” дегандир. Шунинг учун юқоридаги гапларни гапиргандир.

Талабаси: Сиз айтаётган нарса Ҳикматдир Устоз, шундай эмасми? Қуръондан бошқа яна битта Қуръон йўқ асло. Бизга битта Китоб нозил бўлган. Аллоҳ таоло бу ҳақда шундай марҳамат қилади:

لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ إِذْ بَعَثَ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْ أَنْفُسِهِمْ يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِهِ وَيُزَكِّيهِمْ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَإِنْ كَانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِي ضَلَالٍ مُبِينٍ

Аллоҳ таоло, ораларидан бир Элчи чиқариб бу мўминларга яхшилик қилди. Бу Элчи уларга Аллоҳнинг оятларини ўқийди, уларни етуклаштиради, уларга Китобни ва Ҳикматни ўргатади. Улар, олдин очиқ бир залолатда эдилар. (Анъом 3/164)

Ҳикмат нафақат Муҳаммад алайҳиссаломда, балки барча Набийларда бўлган бир илмдир. Бу ҳақдаги оятлар шундай:

وَوَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ ۚ كُلًّا هَدَيْنَا ۚ وَنُوحًا هَدَيْنَا مِن قَبْلُ ۖ وَمِن ذُرِّيَّتِهِ دَاوُودَ وَسُلَيْمَانَ وَأَيُّوبَ وَيُوسُفَ وَمُوسَىٰ وَهَارُونَ ۚ وَكَذَٰلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ ﴿٨٤﴾ وَزَكَرِيَّا وَيَحْيَىٰ وَعِيسَىٰ وَإِلْيَاسَ ۖ كُلٌّ مِّنَ الصَّالِحِينَ ﴿٨٥﴾ وَإِسْمَاعِيلَ وَالْيَسَعَ وَيُونُسَ وَلُوطًا ۚ وَكُلًّا فَضَّلْنَا عَلَى الْعَالَمِينَ ﴿٨٦﴾ وَمِنْ آبَائِهِمْ وَذُرِّيَّاتِهِمْ وَإِخْوَانِهِمْ ۖ وَاجْتَبَيْنَاهُمْ وَهَدَيْنَاهُمْ إِلَىٰ صِرَاطٍ مُّسْتَقِيمٍ ﴿٨٧﴾ ذَٰلِكَ هُدَى اللَّـهِ يَهْدِي بِهِ مَن يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ ۚ وَلَوْ أَشْرَكُوا لَحَبِطَ عَنْهُم مَّا كَانُوا يَعْمَلُونَ ﴿٨٨﴾ أُولَـٰئِكَ الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ ۚ فَإِن يَكْفُرْ بِهَا هَـٰؤُلَاءِ فَقَدْ وَكَّلْنَا بِهَا قَوْمًا لَّيْسُوا بِهَا بِكَافِرِينَ

Биз унга (Иброҳимга) Исҳоқни ва Яъқубни совға қилдик; буларга ва унинг зурриётидан келган Довудга, Сулаймонга, Айюбга, Юсуфга, Мусога ва Ҳорунга тўғри йўлни кўрсатдик. Аввалроқ Нуҳга ҳам тўғри йўлни кўрсатган эдик. Биз, чиройли ҳаёт кечирганларни мана шундай мукофотлаймиз. Закариё, Яҳё, Исо ва Илёс; буларнинг барчаси яхшилардан эди. Исмоилни, Алясаъни, Юнусни; булардан ҳар бирини замондошларидан афзал қилдик. Оталари, зуррриёдлари ва ака-укалари… Уларни ҳам танлаб олдик ва уларга ҳам тўғри йўлни кўрсатдик. Мана шу – Аллоҳнинг йўлидир. У, тўғри қарор берган қулларига бу йўлни кўрсатади. Агар (бу набийлар) шерик (ширк) қошсалар эди, барча қилган ишлари ҳабата бўлиб кетар эди. Номи айтиб ўтилганлар, биз уларга китоб, ҳикмат ва набийлик берган кишилардир. Агар бу инсонлар, мана шу барча нарсаларни кўрмаганга олсалар, биз уларни, кўрмасликка олмайдиган бир қавмнинг ваколати остига ташлаб қўямиз.” (Анъом 6/84-89)

Бу оятларга кўра, барча набийларга ҳам китоб ва ҳам ҳикмат берилган. Юқоридаги ва қуйида келтириладиган оятда эса, ҳикмат – набий бўлмаган бир инсонга ҳам берилиши мумкин эканлигини кўрсатади:

يُؤْتِي الْحِكْمَةَ مَنْ يَشَاءُ ۚ وَمَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْرًا كَثِيرًا ۗ وَمَا يَذَّكَّرُ إِلَّا أُولُو الْأَلْبَابِ

“У (Аллоҳ), ҳикматни хоҳлаган кишига беради. Кимга ҳикмат берилса, демак унга кўплаб яхшилик берилган бўлади. Буни, соғлом фикрли (соф ақл эгалари) бўлганлар-гина тушуниб етади.” (Бақара 2/269)
Бу оятларга кўра, сиз айтаётган ўша “Менга Қуръондан ташқари яна Қуръончалик нарсалар берилди” деган нарса, бошқа набийларга берилганидек, Муҳаммад алайҳиссаломга ҳам берилган ҳикматдир. Ҳикматсиз набий йўқдир зотан. Сиз айтаётгандек бўлиши асло мумкин эмас. Қуръондан бошқа яна битта Қуръон нозил бўлган деган оят борми?! Йўқ албатта. Демак ҳар бир ҳадис деб бизгача етиб келган сўзларни албатта Қуръони Карим билан текшириб чиқишимиз керак.

Талабаси: Устоз! Сизга битта савол бермоқчиман: Бизларгача етиб келган мингларча китоблардаги юз мингларча ҳадис деб айтилган араб тилидаги сўзларнинг барчаси ҳақиқатда Муҳаммад алайҳиссаломнинг сўзлари эканига ким кафолат бера олади?  Аммо мен Қуръони Карим албатта Аллоҳнинг сўзи эканига кафолат бераман, бунга асло шубҳам йўқ, чунки бу ҳақда Аллоҳ таоло ўзи марҳамат қилган:

إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ

“Шубҳасизки, Қуръонни Биз нозил қилдик-Биз. Уни сақлаб олувчи ҳам Бизмиз. (Ҳижр 15/9)

Ҳадисларни сақлаб олишга ҳеч ким кафолат бермаган, чунки Набий алайҳиссалом, то тирик экан, асло Қуръондан бошқа нарса ёзилмасин деб қаттиқ тайинлаган эдилар. Ҳозирда қўлимиздаги сўзларни ҳадисми ёки йўқми, буни аниқлашнинг ягона йўли бу – Қуръонга кўра аниқлашдир. Қайси бир ҳадис деб билинган сўз, Аллоҳнинг сўзини очиқласа, унга зид маънони билдирмаса, ҳалолни ҳаром, ҳаромни ҳалол демаса, демак у ҳақиқатда Набий алайҳиссаломнинг ҳикматли сўзларидир.

Имом Хатиб: Агар бу сўз, сен айтгандек ҳадис бўлмаса, замондош бўлиб яшаган саҳобалар, тобеин ва табаъа тобеинлар, мужтаҳиддин, салафи солиҳийн, мутааххирийн ва бутун олимларнинг барчаси бу гапга: “Бу тўқима ва ёлғон ҳадисдир”- деб туртки бериб ўтган бўлар эдилар. Бу сўзни ҳеч бир олим, бу тўқима ҳадисдир демаган ва демаяпти.

Талабаси: Устоз, агар бундай бўлса, биз шу нарсага қатъий ишонишимиз керак бўлади: Ҳадисга кўра Жаннатилар Аҳли Суннатлардир, шундай эмасми?  Аҳли Суннатлар эса, Муҳаммад алайҳиссалом ва саҳобалар қилиб ўтган ишларда давом этган кишилардир, шундайми? Саҳобаларни қилиб ўтган ишларини қилганлар Аҳли Суннат, яъни Аҳли Жаннат деб билсак, Муҳаммад алайҳиссаломнинг вафотидан кейин, ҳазрати Алидан саҳобаларнинг катта бир жамоаси айрилиб чиқдилар. Саҳоба ва тобеинлар иккига айрилдилар, яъни икки фирқа бўлдилар. Энди уларнинг қайси бири Аҳли Суннатдир? Қайси бири Аҳли Жаннатдир? Сиз айтаётган “Менинг ва саҳобаларимнинг йўлида давом этганлар” деган қоидадан ташқарига чиқишди. Сизга кўра улар Аҳли суннат бўлмадилар, энди улар жаҳаннамлик бўлдиларми?! Чунки, улар ҳазрати Алига қарши чиқишди, Имом Ҳусайнни ўлдиришди. Бу ҳадис деб билинган гапга кўра энди мингларча саҳоба ва мингларча тобеинни саҳобалардан айрилди деб Жаҳаннамли деймизми?!

Имом Домла: Йўқ.

Талабаси: Аммо сиз айтган ҳадисда шундай дейилган. Яна бир ҳадис деб танитилган халқ орасидаги гап ҳам бор: “Менинг умматим залолатда бирлашмайдилар”  дейилган. Мингларча саҳоба бир-бирига қарши жангда ўлдилар, ўлдирдилар. Қани энди… ҳадисга кўра уммат залолатда бирлашмас эди. Бир-бирини жонини олиш учун бирлашдилар. Агар бу ҳадисни тўғри деб қабул қиладиган бўлсак, ўша икки тоифа саҳобаларнинг бир тоифаси албатта залолатда ва Жаҳаннамда бўлиши керак бўлиб қолади-ку.

Имом Домла: Йўқ, саҳобаларга тил теккизмаймиз. (Тил теккизиб бўлмас муқаддас зот ягона Аллоҳдир)

Талабаси: Унда бу ҳадис деб билинган сўзни қандай қабул қиламиз? Мен ва саҳобамни ёлида давом этмаганлар жаҳаннамдадир деган ва умматим залолатда бирлашмайди деган гапга кўра, қайсидир бир бўлим саҳобани жаҳаннамли деб ҳукм қилишга тўғри келиб қолади-ку. Чунки битта саҳоба билан битта саҳоба жанг қилмаган, балки мингларча саҳоба мингларча саҳобага қарши бирлашиб, иттифоқ қилиб жанг қилган. Энди сизга бир оятдан бу ҳадис деб билинган сўзга қарши бир оят ўқийман:

فَإِذَا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا فَضَرْبَ الرِّقَابِ حَتَّىٰ إِذَا أَثْخَنْتُمُوهُمْ فَشُدُّوا الْوَثَاقَ فَإِمَّا مَنًّا بَعْدُ وَإِمَّا فِدَاءً حَتَّىٰ تَضَعَ الْحَرْبُ أَوْزَارَهَا ۚ

«Кофирлар билан жанг майдонида уришган вақтингизда, уларни қириб ташланглар. Қачонки уларни енгиб, қаршилик кўрсата олмайдиган ҳолга келганингизда уларни асир олиб маҳкам тутинглар. Кейин уларни ё бекорга ёки фидя эвазига қўйиб юборингларки, урушнинг оғир юки қолмасин.» (Муҳаммад 47/4)

Бу оятдан Набий алайҳиссаломни ҳам саҳобаларни ҳам хабарлари бор эди. Аммо улар Бадр жангида тўлиқ ғолиб бўлмай туриб, иттифоқо бир қарорда асир олганликлари туфайли, Аллоҳ таоло уларни қаттиқ огоҳлантирди, қилган ишлари хато эканини билдирди. Алоқадор оят шундай:

مَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَكُونَ لَهُ أَسْرَىٰ حَتَّىٰ يُثْخِنَ فِي الْأَرْضِ ۚ تُرِيدُونَ عَرَضَ الدُّنْيَا وَاللَّهُ يُرِيدُ الْآخِرَةَ ۗ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ  لَوْلَا كِتَابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ لَمَسَّكُمْ فِيمَا أَخَذْتُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ

«Жанг майдонида, душманни кучсиз ҳолатга олиб келмай туриб, ҳеч бир набийни асир олишга ҳаққи йўқдир. Сизлар дунёнинг ўткинчи манфаатини хоҳламоқдасиз. Аллоҳ эса охиратни хоҳлайди. Аллоҳ ғолиб келувчи, ҳикмат билан иш қилувчи зотдир. Агар Аллоҳнинг аввалда ёзган бир ҳукми бўлмаса эди, олган фидяларинг туфайли албатта буюк бир азобга дучор бўлардинглар.»  (Анфол 8/67-68)

Бу ишда Муҳаммад алайҳиссалом ёнларида экан, хато ишда иттифоқ қилинган бўлса, ундан кейин қандай қилиб хатода иттифоқ бўлмайди дея оламиз? ! Сиз, бу айтган “Умматим залолатда бирлашмайди” деб ҳадис дея атаган сўзни шундай тушунинг, шунда Қуръонга тўғри келади: “Умматимнинг ҳаммаси ҳам залолатда бирлашиб кетмайди, (ораларида адашмаганлари ҳам бўлади.) Хуллас сиз ҳадис деб айтган гапларингиз оятларга асло тўғри келмайди.

Имом Домла: Тўғри келади, фақат сен тўғри келтира олмаяпсан. Бунинг учун илм керак, бизнинг илмимиз жуда чала, бизнинг илмимиз жуда чаладир.

Талабаси: Устоз, сиздек илмга, тажрибага эга бўлмаган, аммо Мисрдаги Ал-Азҳар Ислом Университетида таҳсил олган, ва ўн йилга яқин ўқиган бир танишим билан гаплашиб қолдим. Мен унга шу саволни бердим: “Шофеий мазҳабида ҳалол бўлган баъзи нарсалар, Ҳанафий мазҳабида ҳаром деб келтирилади, Ҳанафийда фарз бўлган нарсалар эса, Шофеийда мубоҳ деб келтирилади, Аллоҳнинг Китоби бир, дини бир, Юборган Элчиси бир бўла туриб, нега Мусулмонларнинг диний қарашлари, қилган ишлари, ҳалол-ҳаромдаги ҳукмлари, имон-эътиқод нуқтаи назаридан ихтилофларининг сабаби нимада?” Аллоҳ баъзи жойда ҳалол деб, сўнгра уни ҳаром дейиши мумкинми? Ахир Аллоҳнинг зотида нуқсон-у камчилик ва қарама-қаршилик бўлмаганидек, унинг Китобида ҳам зиддият ва қарама-қаршилик йўқдир. Бу ҳақдаги оят шундай:

اَلْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَىٰ عَبْدِهِ الْكِتَابَ وَلَمْ يَجْعَلْ لَهُ عِوَجًا

“Ҳар нарсани чиройли ижро эттириш, ўз қулига бу Китобни нозил қилган Аллоҳга хосдир. Аллоҳ, бу Китобни тушуниб бўлмайдиган даражада қарама-қарши бир шаклда қилмади.” (Каҳф 18/1)

Ўша муллага: Нега Мусулмонлар бу даражада бир-бирига душман бўлишгача бориб фирқаланиб кетгани, нега бир жамоа иккинчи жамоани адашган деб, ҳар бири ўз жамоасини тўғри дейиши каби 10 ларча савол бердим. Ахир барчаси Мусулмонман деганидан кейин, нега диндор ака-укалар бўлиб чиройли ва тинч ҳаёт кечирмайди, деб савол бердим. Ҳаттоки ҳанафийга кўра бузилган таҳорат Шофеийга кўра бузилмайди, натижада Шофеийларни бутун умр қилган намозлари Ҳанафийга кўра асло намоз деб қабул қилинмайди, уларни орқасида туриб ҳам намоз қилиб бўлмайди дейишади. Хуллас шу каби жуда ҳам кечириб бўлмас даражадаги ихтилофларни ҳам айтиб ўтдим ва бундай ихтилофларни олдини олиш мақсадида, Аллоҳнинг Китоби атрофида бир орага келиб, барча ихтилоф ва фирқаланишнинг йўлини тўсиб, муаммо ва тушунмовчиликларни Аллоҳнинг Китоби ва Расулуллоҳнинг ҳикматли баёноти орқали ҳал этайлик дедим. Ахир бир динда бўла туриб шунчалик ҳам бир-бирига қарама-қаршилик ва адашмовчилик бўладими? (Гапим бўлинди…)

Имом Домла: Сен бу гапинг билан мазҳаблар адашган демоқчимисан? Бу гапингдан мазҳаблар хато қилган деган гап чиқади. Сен нотўғри гапиряпсан.

Талабаси: Мен бутун мазҳаблар хато ёки адашган демоқчи эмасман, лекин, бир Мусулмон ҳалол деган нарсани иккинчи Мусулмон ҳаром дейиши хато демоқчиман. Бу нарса адашмовчилик эмасми?

Имом Домла: Бу гаплар ва бу ҳукмларни оддий Мусулмон айтмаган, балки мужтаҳид олимлар  ижтиҳод қилиб айтган. Ижтиҳодига эса оятлар ва ҳадисларга суянган ҳолда қарор беради.

Талабаси: Айнан шу мавзуга ва юқорида айтиб ўтмоқчи бўлган яъни 10 йилга яқин ўқиган бир мулла акадан шу саволлар ва юқоридаги саволларимга берган жавоби шундай бўлди:

Ҳанафий Мулла: Биз мазҳабларга эргашишни билайлик холос, агар амалларимиз тўғри бўлса, ҳам бизга ва ҳам мужтаҳид олимларга савоби тегади, агар қилган амалларимизда хатолик бўлса, мужтаҳидларга битта савоб тегади, биз эса бу ишдан жавобгарликка тортилмаймиз, чунки улар ижтиҳод қилганлар, ижтиҳод қилган киши агар хато қилса битта савоб, тўғри ижтиҳод қилса иккита савоб дейилган ҳадис бор. Ҳадис шундай:

إذَا حَكَم الحَاكم فَاجْتَهَد فَأصَاب فَلَهُ أجْرَان وإذَا حَكَم الحَاكم فَاجْتَهَد فَأخْطأ فَلَهُ أجْرٌ

“Агар бир мужтаҳи ижтиҳод қилиб ҳукм қилса, сўнг у ижтиҳоди тўғри бўлса унга иккита ажр бор, агар ижтиҳодо хато бўлса унга битта савоб бор.” (Муснад аш-Шофеий, Қозиларнинг ҳукмлари қисми, 2-бўлим, 176-саҳифа) Мана бу далилга кўра бизнинг қилган ишларимиз мужтаҳидларнинг бўйнида.

Талабаси: Дўстим, аввал сиз бу ҳадисга тўғри маъно айтиб, бузмасдан таржима қилинг, кейин бунга кўра суҳбатни давом этамиз. Бу ҳадисда аввал ҳукм лафзи келтирилган, кейин эса ижтиҳод, сиз эса бунинг аксини айтяпсиз. Агар аввал ҳукм қилиб кейин ижтиҳод қиладиган бўлса, у кишига мужтаҳид дейилмайди, чунки, мужтаҳид аввал ижтиҳод қилади сўнг ҳукм чиқаради. Бу ҳадисда асло бу каби мужтаҳидлар ҳақида гап кетмаяпти. Чунки, бу ҳадис ҳақида яна бир ҳадис ҳам бор, у ҳадис эса сизни бу фикрингизга мутлақо қаршидир. Ҳадис шундай:

: حَدَّثَنَا أَبُو هَاشِمٍ، قَالَ: لَوْلَا حَدِيثُ ابْنِ بُرَيْدَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، قَالَ: «الْقُضَاةُ ثَلَاثَةٌ، اثْنَانِ فِي النَّارِ، وَوَاحِدٌ فِي الْجَنَّةِ، رَجُلٌ عَلِمَ الْحَقَّ فَقَضَى بِهِ فَهُوَ فِي الْجَنَّةِ، وَرَجُلٌ قَضَى لِلنَّاسِ عَلَى جَهْلٍ فَهُوَ فِي النَّارِ، وَرَجُلٌ جَارَ فِي الْحُكْمِ فَهُوَ فِي النَّارِ» ، لَقُلْنَا: إِنَّ الْقَاضِيَ إِذَا اجْتَهَدَ فَهُوَ فِي الْجَنَّةِ

“Абу Ҳошим бизларга шундай ривоят қилди: “Айтдики: “Агар Ибн Бурайданинг отаси Расулуллоҳдан ривоят қилган; “Қозилик уч қисмдир; иккитаси Жаҳаннамда, биттаси Жаннатда. Қайсики бир киши тўғрисини (ҳақни) билиб, ўша тўғри ишга қарор берса, демак у Жаннатидир. Билмасдан инсонларга қарор чиқарган киши жаҳаннамдадир. Кимки ҳукм хусусида ҳаддан ошиб йўлдан чиқса Жаҳаннамдадир” ҳадиси бўлмаганда эди, “Қози ижтиҳод қилдими тамом, (тўғри ижтиҳод қиладими ёки хато ижтиҳод қиладими барибир) у албатта Жаннатидир.” деган бўлар эдик.” (Сунани Ибн Можа, Қозилик бўлими 2315)

  • Бу ҳадисга кўра, билмасдан бир ишда ҳукм чиқариш ҳаром эканини билдиради. Ҳақни билиб туриб, ноҳақ ишга ҳукм бериш ҳам ҳаромдир. Демак фақатгина аниқ билиб, ҳақ эканига ишонч ҳосил бўлгандагина ҳукм чиқариш керак бўлади.
  • Аллоҳ таоло Қуръони Каримда бу дунёда кимки бир яхши ишда бир-бирига кўмак бериб, дастакчи бўлса, ёрдам берган кишига ҳам қилган ишидан насиба бор, ёмон ишга дастакчи бўлган кишига ҳам қилган ишидан жазо бор деб марҳамат қилган. Алоқадор оят шундай:

مَنْ يَشْفَعْ شَفَاعَةً حَسَنَةً يَكُنْ لَهُ نَصِيبٌ مِنْهَا وَمَنْ يَشْفَعْ شَفَاعَةً سَيِّئَةً يَكُنْ لَهُ كِفْلٌ مِنْهَا وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ مُقِيتًا

«Яхши бир ишга кўмакчи бўлган киши, ундан бир насиба олади, ёмон бир иш учун кўмакчи бўлган киши эса, қилган иши туфайли бир жавобгарликка юкланади. Ҳар нарсани кўриб кузатиб турувчи Аллоҳдир.» (Нисо 4/85)

Аллоҳ таоло ҳаром деган нарсани ҳалол деб ҳукм чиқариб берса, ҳалол деган нарсасини ҳаром деб фатво чиқариб берса, Аллоҳ фарз қилган бир ишни мубоҳ деса ёки Исломда бўлмаган бир ишни динга янгилик қилиб киргизадиган бўлса, у инсонга ҳар бир қилган иши учун савоб бўладими? ! Мусулмонларни бўлиниб фирқаланиб кетишига ҳам айнан шу нарса эмасми?

Имом Домла: Нима бўлган тақдирда ҳам, биз ҳеч бир ҳадисни инкор қила олмаймиз, нотўғри ҳам демаймиз.

Талабаси: Юз мингларча ҳадис деб динга киргизилган тўқима гаплар бор, биз уларни қайси бири ҳадис қайси бири ҳадис эмаслигини қаердан биламиз?

Имом Домла: ?

Талабаси: Устоз, ҳадисни ҳадис эканини Қуръондан биламиз, чунки Қуръонни нозил қилган ҳам, уни асраб авайлаб қолувчу ҳам Аллоҳнинг ўзидир. Қуръоннинг матнига асло биров қўшимча ҳам киргиза олмайди, ундан бирорта оят ёки калимани суғуриб ҳам ололмайди, бунга Аллоҳнинг ўзи гарантия беради. Ҳадисларга келсак, ҳадисларни бизларгача асл ҳолидек, ҳеч нарса қўшилмасдан, ўзгартирилмасдан келганига ҳеч ким гарантия бера олмайди. Ахир сиз айтаётган ўша мужтаҳид олим айтмаганмиди: “Мени бирорта сўзим агар Қуръон оятларининг бирортасига зид келиб қолса, мени сўзимни улоқтириб ташланглар!” деб? Демак, биз Мусулмонлар ҳар сўзни ва ҳар ишни аввало Қуръон тарозисидан ўтказиб чиқишимиз керак бўлади, агар унга тўғри келса бош устига, агар оятларга қарши бўлса ер остига. Устоз, ҳозир ҳар нарсада тараққий этадиган замон, илмда ҳам тараққий этиб, орадаги ихтилофларни, фирқачилик ва турли жамоатчиликларга чек қўйиб, ягона Аллоҳнинг буюк китоби атрофида бирлашмасак, Ислом умматининг аҳволи бундан ҳам баттар бўлиши тайин.

Имом Домла: Бундай нарса йўқ, бўлиши ҳам мумкин эмас, чунки шундай бир ҳадиси шариф бор: “اختلاف أمتى رحمة” “Умамтимнинг ихтилофи раҳматдир.” (Манбаъ келтирилмаган)

Талабаси: (Астағфируллоҳ…) Нималар деяпсиз? Ахир Аллоҳ таоло Қуръони Каримда фирқаланманглар, бўлинманглар, ихтилоф этманглар деб ўнларча оятда қаттиқ таъкидлаган-ку:

وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعًا وَلَا تَفَرَّقُوا وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ كُنْتُمْ أَعْدَاءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْوَانًا وَكُنْتُمْ عَلَى شَفَا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ فَأَنْقَذَكُمْ مِنْهَا كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آيَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ

Ҳаммангиз бир бўлиб Аллоҳнинг Қуръонини маҳкам ушланглар ва бўлиниб кетманглар. Аллоҳнинг сизларга берган неъматини эсланглар; сизлар бир-бирингизга душман эдиларинг, Аллоҳ қалбларингизни бирлаштирди, Аллоҳнинг бу неъмати билан ўзаро қариндош бўлдинглар. Сизлар яна бир чуқур ўтнинг ёқасида эдиларинг, сизларни Аллоҳ у ердан қутқариб қолди. Тўғри йўлга келарсизлар деб, Аллоҳ оятларини сизларга мана шундай очиқлаб беради.” (Анфол 8/103)

إِنَّ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَكَانُوا شِيَعًا لَسْتَ مِنْهُمْ فِي شَيْءٍ إِنَّمَا أَمْرُهُمْ إِلَى اللَّهِ ثُمَّ يُنَبِّئُهُمْ بِمَا كَانُوا يَفْعَلُونَ

“Эй Муҳаммад! Динини бўлиб ташлаб, ҳар бири бошқа бирининг тарафдори бўлиб олганлар билан сенинг ишинг йўқ. Уларни иши фақат Аллоҳга қолди. Уларнинг қилмишларини Аллоҳ кейин ўзларига айтиб беради.” (Анъом 6/159)

Мана бу ҳадис ва унинг шарҳи, сиз ҳадис деб билган ўша сўзни ҳадис эмас, балки халқ орасида машҳур бўлган бир гапдир деб очиқламоқда:

، عَنِ النُّعْمَانِ بْنِ بَشِيرٍ، قَالَ: قَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَلَى الْمِنْبَرِ: » مَنْ لَمْ يَشْكُرِ الْقَلِيلَ، لَمْ يَشْكُرِ الْكَثِيرَ، وَمَنْ لَمْ يَشْكُرِ النَّاسَ، لَمْ يَشْكُرِ اللهَ. التَّحَدُّثُ بِنِعْمَةِ اللهِ شُكْرٌ، وَتَرْكُهَا كُفْرٌ، وَالْجَمَاعَةُ رَحْمَةٌ، وَالْفُرْقَةُ عَذَابٌ » ()

قوله: «والجماعة». أي: الاتفاق والاجتماع على الأمر حتى يكونوا كلهم جماعة واحدة، وظاهرُ هذا خلافُ ما اشتهر في ألسنة  الناس: «اختلاف أمتى رحمة» مع أنه حديث لم يعرف من خرَّجه بذلك اللفظ

“Башир ўғли Нўмондан ривоят қилинади: “Набий алайҳиссалом минбарда туриб шундай деди: Озгинага шукр қилмаган – кўпга ҳам шукр қилмайди. Инсонларга миннатдорчилик билдирмаган – Аллоҳни берган неъматларини қадрига етмайди. Аллоҳнинг неъматидан чиройли фойдаланиш шукр, уни тарк этиш эса нонкўрликдир. Бирлашиш раҳмат/яхшиликдир, айрилиш/бўлиниш эса азобдир.” (Муснади Имом Аҳмад, 18449) (الجماعة калимаси иттифоқ этиш, ҳаммаси бир бўлиб бир иш устида тўпланиш, бирлашиш маъносини англатади. Бунинг очиқча маъноси инсонларнинг тилларида жуда машҳур бўлган “Умматимнинг ихтилофи раҳматдир” деган сўзга қаршидир, шу билан бирга у ҳадис деб билинган сўз, бундай лафз билан ким тарафидан ривоят қилингани ҳам маълум эмас.)

Фирқаланманглар, бўлинманглар ва ихтилоф қилманглар деган шундай оятлардан кейин ҳам, ихтилоф раҳматдир деб қатъий туриб олсангиз, мени ҳам сизга нисбатан раҳмат эканимни қабул қилинг, чунки мен ҳам сизни диний қарашингиз ва тушунчаларингизда ихтилофлиман, Агар бу гап ҳадис бўлса, мен қандай ҳам бахтлиман, чунки мен ихтилоф қиляпман, демак мен ҳам раҳматман шундай эмасми?

Имом Домла: Сен фитнасан.

Талабаси: Астағфируллоҳ Устоз!

Имом Домла: Шошилма, бутун умматнинг эмас, фақатгина мужтаҳид имомларнинг бир-бирига ихтилоф қилишлари уммат учун раҳматдир. Бир мужтаҳид бир ҳадисга суяниб бир ишни жоиз (ҳалол) деса, бошқа бир мужтаҳид бошқа бир ҳадисга асосланиб ўша ишни ножоиз (ҳаром) деса, сен улардан қайси бирини ҳақ (тўғри) деб билсанг, ана ўша ҳукмга эргашишинг сенга вожиб бўлади. Менга қара! Ҳозир сен ижтиҳод қилишга уруняпсан. Майли ижтиҳод қил тамом. Аммо, Холид ал-Бағдодий (қуддиса сирруҳу) ҳам авлиё эди ва ҳамда тўрт мазҳабдан дарс берар эди. Унинг Муҳаммад Амин Ибн Обидийн номли халифаси бор эди. Холид ал-Бағдодий эса Шофеий мазҳабига мансуб эди. Бир куни уни ёнига чақириб: “Сен Ҳанафий мазҳабидаги китобларни йиғиб, барча масалалар ҳақида фатво ёз”, деди. Шу шаклда Ҳанафий мазҳабидаги “Роддул-Мухтор”,”Дуррул-Ммухтор” номли китоблар ёзилди. Ана ўша китоб, ҳозиргача Ҳанафий мазҳабидагилар наздидаги машҳур китоблардан бўлиб келмоқда ва Ҳанафийларни фатво олишдаги асосий китоби бўлиб қолмоқда. Аммо Ибн Обидийн раҳматуллоҳ алайҳ мужтаҳидлардан кейинги даражадаги ижтиҳодчиларни табақа-табақа қилиб белгилаб қўйган. Биринчи ўриндаги муқаллид яъни бошқа бирига қараб, у қандай қилса у ҳам шундай қиладиган киши деб табаа тобеийнлардир деди, ўзини яъни Ибн обидийнни эса олтинчи табақадаги муқаллид-мужтаҳид деб ҳисоблаган. Шунчалик буюк зотлар, бутун китобларни текшириб чиқиб китоб ёзган киши, ўзини муқаллид-мужтаҳидларнинг олтинчи даражасидаги деб билган. Агар ўша зотлар ўзларини олтинчи даражадаги мужтаҳид деб билар эканлар, биз қандай қилиб мужтаҳидларга: “Нега буни ҳаром дедингиз? Нега буни ҳалол дедингиз? Нега қон таҳоратни бузмайди дедингиз?” деб айта оламиз? Бизни бундай савол беришга ҳақимиз йўқ.

Талабаси: Мазҳаб китоблари деб билган асарларнинг ҳаммаси ҳам Имом Азамнинг ривоятлари ва ҳукмлари бўлавермайди, чунки, Ҳанафий мазҳабига мансуб бўлган китоблардаги сўзлар Абу Ҳанифа, Имом Муҳаммад, Абу Юсуф ва Имом Зуфарларнинг сўзларидан бириктирилган мажмуалардир. Сиз ва биз Абу Ҳанифанинг мазҳабига кўра деб билган аксарият фатволар орасида, Абу Ҳанифанинг сўзларига мутлақо зид бўлганлари ҳам жуда кўп. Ҳатто, сиз амал қилаётган Ҳанафий мазҳабидаги амаллар Имом Азамнинг фикрига кўра-ми ёки Абу Юсуфними, Имом Муҳаммадними ёки Зуфарнинг фикрларими билмайсиз ҳам. Кимни фикрига эргашаётганингизни ҳам билмайсиз аслида. Бир китобни муаллифи фалон киши дегани билан, ундаги барча ёзувлар унга тегишли ҳисобланмайди-ку. Сизга битта савол: Имом Аъзамга бир вазифа юклатилганида Имом Аъзам уни қабул қилмади, балки у ишни қилгандан кўра ўлганим яхши дегандек қилиб, ўша ишдан бош тортди, натижада ҳибсда жазоланиб ўлим топди. Аммо унинг энг яқин талабаси бўлган, Ҳанафий мазҳабидаги фатволарнинг аксарияти унинг фикрларидан олинган шогирди, Имом Аъзам қилишдан кўра ўлимни афзал билган ишни ўзига муносиб кўрди ва бунга ўзини лойиқ деб билди. Агар ўша иш тўғри бўлганида эди, Имом Аъзам бекор ўлиб кетгандан кўра, у ишни қилган бўлмасмиди? Сиз ўша устоз ва шогирдларининг қайси бирини мазҳабидасиз? Агар Имом Аъзамни мазҳабида бўлсангиз, шогирдларини гаплари ва фикрларини Ҳанафийликдан чиқариб юборишингиз керак, агар ҳар иккаласини гапи тўғри десангиз, ўтмишдаги устоз ва шогирд тарихини ўзгартиришингиз керак. Ҳатто бу ишдан кейин, Имом Муҳаммад билан Абу Юсуфни ораси бузилган ва ҳатто бири вафот этганда иккинчиси жанозасига ҳам келмаган эди. Бу нарса айнан мадрасаларда ўқитилаётган Ҳанафий китоблардан ҳисобланган “Мухтасари Виқоя”нинг “Жомиул-Румуз” номли шарҳида айтиб ўтилган.

Имом Домла: Бу ишлар уларнинг ўзларини принциплари, нимага буларни мазҳабга аралаштиряпсан?

Талабаси: Бу нарса динга алоқадор эмасми? Бу мени принципим деб, ўзини ўлимига рози бўлиб кетаверадими? Бу нарса ўлимни афзал билишдек бир катта хато эканлиги сабабли Имом Аъзам қабул қилмаган.

Имом Домла: Инсон хоҳлаган вақтда ўлиши мумкин, у ўзини иши, буни динга алоқаси йўқ.

Талабаси: Бу шунчаки бир принцип бўлса, Абу Ҳанифа нега ҳибсда жазоланди?

Имом Домла: Ўша ишни қабул қилмагани учун, шариатга кўра жазоланди.

Талабаси: Қабул қилмаслигининг сабаби шариатга мувофиқ бўлмагани учун эди, шундай эмасми? Агар Имом Аъзам шариатга кўра у ишни қабул қилмаган бўлса, унинг талабаси нега қабул қилди? Ундан кейин Имом Азамнинг талабалари орасида катта бўлинишга сабаб бўлди.

Имом Домла: Бу нарсалар шариатга кўра эмас, балки шахсий принциплари эди холос.

Талабаси: Инсонни ўлими шундай арзон нарсамики, шариатга кўра эмас, балки принципга кўра ўлиб кетаверса?

Имом Домла: Имом Аъзам қози бўлишни хоҳламади, сабаб шу.

Талабаси: Бу нарса шариат нуқтаи назаридан эмас, принципга кўра бўлган демоқчимисиз?

Имом Домла: Ҳа, у озодликни хоҳлади, боғланиб қолишни хоҳламади. Сен бу нарсани мазҳабга аралаштирма. Улар илм билан машғул кишилар бўлган, вақтини қозилик билан ўтказишни хоҳламаган.

Талабаси: Мазҳаб бошларини қилган ишларини мазҳаб деб номламасак, унда уларни нимасини мазҳабдан деб ҳисоблаймиз? ! Ахир Набий алайҳиссаломнинг қилган ишлари ва айтган гапларини суннат деб биласиз-ку, нега энди мазҳаб бошларнинг қилган ишларини уларнинг фикрлари деб қабул қилмайсиз? !

Имом Домла: Сен бу каби ихтилофларни олдини олиш каби фикр ва ҳаракатларингдан воз кеч, бу нарса сенга керак эмас. Ўқишда давом этишинг керак. Янада мутахассис бўлишинг керак. Сўнгра ҳеч шошилмасдан, ана ўша кишиларни китобига мурожаат қилиб, яъни китоблардан мақсад Аҳли Суннат олимларнинг китобларидир, ана ўша китобларни-гина ўқишинг керак. Мана ҳозир сени ким қайси мазҳабга мансуб эканинг ҳам номаълум бўлиб қолмоқда. На Ваҳобийсан на Салафийсан ва на аҳли тарийқатсан, бундай инсон бўлиши мумкинми?

Талабаси: Ҳа тўғри, мен Салафий ҳам эмасман, Сўфий ҳам эмасман, Ваҳобий ҳам эмасман. Мен оддий мусулмонман, бу нарса менга етади. Мен оддий бир мусулмонман.

Имом Домла: Мен Мусулмонман дейиш, оддий Мусулмон бўлиш етмайди. Унда қандай қилиб Расулуллоҳнинг суннатларига амал қиласан?

Талабаси: Расулуллоҳ Ҳанафиймиди ёки Салафиймиди ёки Сўфимиди?! Иброҳим алайҳиссалом ҳам, Муҳаммад алайҳиссалом ҳам Мусулмон эди. Аллоҳга ишониб, яхши ишлар қилиб, ҳақсизлик ва адолатсизликка қарши туриб тўғри ҳаёт кечирган инсонларни Аллоҳ таоло ўз Китоби муборакда Мусулмонлар деб номлаган. Ояти Карима шундай:

هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ قَبْلُ وَفِي هَٰذَا لِيَكُونَ الرَّسُولُ شَهِيدًا عَلَيْكُمْ وَتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ ۚ

“Аллоҳнинг Элчиси сизларга, сизлар эса бошқа инсонларга ўрнак бўлишларинг учун, сизларни аввалги китобларда ва бу Қуръонда ҳам “Мусулмонлар” деб номлади.” (Ҳаж 22/78)

وَمَنْ أَحْسَنُ قَوْلًا مِمَّنْ دَعَا إِلَى اللَّهِ وَعَمِلَ صَالِحًا وَقَالَ إِنَّنِي مِنَ الْمُسْلِمِينَ

“Аллоҳга чақирган, яхши иш қилган ва : “Мен Мусулмонларданман” деган одамдан ҳам гўзал сўзли бир инсон борми?” (Фуссилат 41/33)

وَإِنِّي مِنَ الْمُسْلِمِينَ

“… Албатта мен Мусулмонларданман (Аҳқоф  46/15)

وَأُمِرْتُ لِأَنْ أَكُونَ أَوَّلَ الْمُسْلِمِينَ

Ҳамда Мусулмонларнинг аввали бўлишга буюрилдим” (Зумар 39/12)

Иброҳим алайҳиссалом ва Муҳаммад алайҳиссалом ҳам Мусулмон бўлганлиги учун ва Аллоҳ таоло ҳам Қуръони Каримда бизларни “Мусулмонлар” деб номлагани учун, менга бу исм кифоя қилади. Бундан бошқа лақаб ёки фирқа ёки бирорта жамоат номи билан ўзимни номлашликни муносиб кўрмайман, чунки, Аллоҳнинг ўзи бизларни Мусулмон деб номлаб бўлган. Мен Аҳли Суннатдаги Мотуридий Имон-эътиқоди асосидаги Ҳанафий мазҳабидаги кишиман дейишни нима кераги бор. Аллоҳга қул бўлиб, бировни ҳақини емасдан барча Мусулмонларни ака-ука деб қабул қилиб яшашни ўзи етарли эмасми?

Имом Домла: Йўқ, етмайди.

Талабаси: Унда нима қилиш керак?

Имом Домла: Аҳли ҳавас, аҳли залолат ва аҳли бидъатлардан бўлиб қолмаслик учун, тўғри йўлда юрганларни орқасидан юриш керак.

Талабаси: Устоз, Салафий бор, Тарийқатчилар бор, Ашъарийлар бор, Ваҳобийлар бор, Ҳизбийлар бор, Ҳанафийлар бор, Шофеийлар бор, Моликийлар бор ва булар каби 30 га яқин жамоа ва фирқалар бор, булардан қайси бири тўғри? Қайси бирининг орқасидан юришимиз керак?

Имом Домла: Тўғриси Аҳли Суннатдир. Унинг ичида тўрт хил мазҳаб бор, улардан хоҳлаган биттасини танла ва уларга эргаш. Имон-эътиқод масалалари бўйича эса, хоҳласанг Ашъарий бўл, хоҳласанг Мотуридий бўл.

Талабаси: Устоз, мен сиздан умуман бошқача жавоб кутган эдим… “Қайси йўл тўғри” деб савол берганимда, сиз: Барча борлиқларнинг яратувчиси бўлмиш ягона Аллоҳнинг муборак Қуръон Китоби ва Унинг Элчиси Муҳаммад алайҳиссаломнинг ҳикматли очиқламалари” деб жавоб беришингиз керак эди… Чунки ҳар бир жамоа ва ҳар бир фирқа аъзолари ўзларини энг тўғри йўлдамиз деб биладилар, уларга эргашмаганларни эса “адашганлар” деб билишади. Лекин улардан ҳеч бири Қуръон ва Суннатни хато дея олмайдилар. Шунинг учун ҳам, ҳамма Мусулмонлар Қуръон ва Ҳикмат атрофида бирлашиши ва ўзаро диний келишмасликлар ва қарама-қаршиликларга чек қўйиши керак. Модомики ҳар бир фирқа ва ҳар бир жамоа ўзларини ҳақ деб, қолганларни адашганлар деб билар экан, бу Ислом уммати ҳеч қачон тинч ва осуда давр юзига шоҳид бўлолмайди. Бу нарса айтиб ўтганимдек 20-25 йиллик тарихимизда кўз ўнгимизда бўлиб ўтди.

Устоз, агар биров сиздан: Кимсиз деб сўраса, албатта “Мусулмонман” деб жавоб берасиз. Нега мен Аҳли Суннатман ёки ҳанафийман ёки сўфиман демайсиз? ! Чунки асл исмимиз Мусулмондир, ундан бошқа лақаб ва номлар эса инсонлар тарафидан тўқиб чиқарилган фирқа ва жамоаларнинг номларидир. Китобинг қайси деб сўраса, китобим Қуръондир” деб жавоб берасиз. Аммо амал қилишга келсак, Қуръон энг охирги ўринда қолиб кетади, чунки сизлар гўёки Қуръонга тўғридан тўғри амал қилсак адашиб кетамиз деб ўйлайсизлар, ёки, Қуръон ёмонликка буюради деб ўйлайсизлармики ундан бу қадар узоқлашиб кетгансизлар?! Қайси йўл тўғри деб савол берганимда, нега Қуръондир деб эмас, балки Ҳанафийдир деб жавоб беряпсиз? Ёки Қуръондаги бу оятдан балки хабарингиз йўқми?

إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ يَهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ

“Шубҳасизки, бу Қуръон энг тўғри йўлга бошлайди.” (Исро 17/9)

وَأَنَّ هَـٰذَا صِرَاطِي مُسْتَقِيمًا فَاتَّبِعُوهُ ۖ وَلَا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَن سَبِيلِهِ ۚ ذَٰلِكُمْ وَصَّاكُم بِهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ

“Мана бу менинг тўғри йўлимдир, унга эргашинглар. Бошқа йўлларга эргашманглар, чунки, у бошқа йўллар сизларни Аллоҳнинг йўлидан айириб ташлайди. Бу нарсаларни сизларга Аллоҳ топширдики, сақланинглар.” (Анъом 6/153)

اتَّبِعُوا مَا أُنزِلَ إِلَيْكُم مِّن رَّبِّكُمْ وَلَا تَتَّبِعُوا مِن دُونِهِ أَوْلِيَاءَ ۗ قَلِيلًا مَّا تَذَكَّرُونَ 

“Раббингиздан сизларга нозил қилинган Китобга эргашинглар. Аллоҳни қўйиб авлиёларга эргашманглар. Жуда ҳам оз эслатма оляпсизлар.” (Аъроф 7/3)

Имом Домла: Сенга жавобни ёзиб жўнатаман. Сен авваллари ҳам бир оз диққат қилиб қўяр эдинг. Сен (…мўминларнинг қалбида ғиллу ғаш пайдо бўлмасин деб исми олиб ташланди) домлага ҳам худди у билмайдигандек унга бир нарсани айтибсан. Буни эслайсанми?

Талабаси: Ҳа эсладим, Домланинг ўғли эди. Мен унга намоз вақтлари ҳақидаги оят ва ҳадисларни бирлаштириб айтганман, натижада на Қуръонга ва на Суннатга ва на  Ҳанафий мазҳабининг илк ва асос солган имомларига тўғри келмаган вақтларда хуфтон намози ўқилаётганини тушунтирдим. Чунки Қуръондаги Исро сураси 78- оят ва Ҳуд сураси 114- оятларни ўқидим ва Имом Термизийнинг Сунан китобидаги Намоз бўлимидаги Ибн Аббосдан ривоят қилинган 149- ҳадисда ҳам хуфтон намозининг энг сўнги вақти, тун зим-зиёлашиб, юлдузлар тўлиқ чиқиб, қизил шафақдан кейин чиққан оқ шафақ ҳам йўқолиб бўлганда вақти тугашини айтдим. У эса, хуфтон намозини бамдод намозидан икки минут аввал ўқиса ҳам бўлади деб туриб олди ва мендан ҳозирда қайси олимдан дарс олаётганимни сўради, бу мавзуга бошқа эътибор бермади.

Имом Домла: Ахир Хуфтоннинг охирги вақти бамдод намозидан олдинку.

Талабаси: Бунга биронта оятдан ёки ҳадисдан далилингиз борми? Ҳатто, туннинг ярмида хуфтонни ўқиганлиги ҳақида Расулуллоҳдан эмас, ҳатто саҳобаларнинг бирортасидан ҳам ривоят йўқ.

Имом Домла: Кечанинг ярмидан ўтказиб хуфтонни ўқиш макруҳ (ҳаромга жуда яқин амал)дир. Бир киши самалётдан тушган вақтда соат 3:00, 3:30 бўлиб қолса, кечанинг ярмидан ўтиб кетди деб намозни тарк қиладими?

Талабаси: Йўқ, аксинча. Вақти чиқиб кетишидан қўрққан инсон, ё хуфтонни шом билан бирга қўшиб ўқиб олади, ёки самалётда учаётган вақтининг ўзида қандай имкон бўлса шундай ўқиб олади. Бу ҳақда Аллоҳ таоло шундай марҳамат қилган:

فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجَالًا أَوْ رُكْبَانًا ۖ فَإِذَا أَمِنتُمْ فَاذْكُرُوا اللَّـهَ كَمَا عَلَّمَكُم مَّا لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ

“Агар қўрқувда бўлсангизлар, намозларингизни пиёда кетаётиб ёки улов устига минган ҳолатингизда ўқинглар. Хотиржамликка эришган вақтда эса, Аллоҳни – сизларга билмаганингизни ўргатганидек зикр қилинглар.” (Бақара 2/239)

Бу оятдаги қўрқув душмандан эмас, балки намозни вақти чиқиб кетишидан қўрққан ҳолатидир. Жангда душман билан юзлашгандаги қўрқувда эса, намозлар бир ракаатга туширилиб ўқилиши ҳақида алоҳида оятда баён қилиб ўтилган.

Имом Домла: Жуда яхши, жуда тўғри. Аммо бирон бир узр сабабли намоз вақтини кечиктирган инсонларни нима учун қийин аҳволга солиб қўймоқдасан?

Талабаси: Бу нарса узрга кирмайди, намоз учун узр йўқ, жони чиқиб кетаётса ҳам намозини ўқийди. Ахир намоз имоннинг – исломнинг устуни эмасми? Вақтидан ўтказиб ўқилган хуфтонларга энди ким жавоб беради? Шундай инсонлар ҳам борки, хуфтонни ўқимасдан ётиб, бамдод  намозидан ўн дақиқа аввал туриб ўқийди. Бу нарсага ўша нотўғри фатволар сабаб эмасми? Бунга нима деймиз?

Имом Домла: Уларга офарин де, Бамдод намозидан олдин турганига тасанно айт. Сен нега фатволарга қарши келяпсан? Нега мужтаҳидларга қарши келяпсан?

Талабаси: Мен Имом Азамга қарши чиқмаяпман, чиқмайман ҳам. Мен Абу Ҳанифанинг фатволарига қарадим, бирорта жойда ҳам Абу Ҳанифа хуфтонни бамдоддан олдин ўқишга изн бермаган. Ундан кейин келган кишилар ёки баъзи талабалари шундай ўқишга фатво берган. Шахсан Имом Азам оқ шафақ йўқолмай туриб намозни ўқиб олинглар деган. Энди мен Абу Ҳанифага эргашайми ёки ҳеч қандай далил-исботсиз берилган фатвогами? Қайси бирига эргашишни Қуръондан сўрайман. Уларнинг қайси бирини гапи оятга тўғри келса, ана ўша мужтаҳидни гапини оламан. Мен мазҳабни инкор қилмайман, балки мазҳабпарастликни қабул қилмайман. Бу нарса фонатга олиб келади, тарафдорликка олиб келади. Алоқа шу жойда узилди.

Сўзимни Аллоҳ таолонинг ушбу муборак ва ҳикматли оятлари билан якунлайман:

وَمَنْ أَعْرَضَ عَن ذِكْرِي فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنكًا وَنَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَعْمَىٰ قَالَ رَبِّ لِمَ حَشَرْتَنِي أَعْمَىٰ وَقَدْ كُنتُ بَصِيرًا  قَالَ كَذَٰلِكَ أَتَتْكَ آيَاتُنَا فَنَسِيتَهَا ۖ وَكَذَٰلِكَ الْيَوْمَ تُنسَىٰ

“Кимки менинг зикрим/Қуръондан юз ўгирадиган бўлса, уни қийинчилик ичида яшаттирамиз ва қиёмат куни уни кўр қилиб тирилтирамиз. У: “Раббим! Нимага мени кўр қилиб тирилтирдинг? Ҳолбуки мен кўрар эдим” дейди. Аллоҳ унга: Ҳа, шундай эдинг, лекин сенга оятларимиз келди, сен эса уларни унутдинг, худди шундай бугун сен ҳам унутиласан” дейди.”  (Тоҳа 20/124-126)

وَمَن يَعْشُ عَن ذِكْرِ الرَّحْمَـٰنِ نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطَانًا فَهُوَ لَهُ قَرِينٌ وَإِنَّهُمْ  لَيَصُدُّونَهُمْ عَنِ السَّبِيلِ وَيَحْسَبُونَ أَنَّهُم مُّهْتَدُونَ حَتَّىٰ إِذَا جَاءَنَا قَالَ يَا لَيْتَ بَيْنِي وَبَيْنَكَ بُعْدَ الْمَشْرِقَيْنِ فَبِئْسَ الْقَرِينُ

“Ким Раҳмоннинг Қуръонини тушунарсиз деб, унга хира қараса, унинг бошига битта шайтонни ўраб қўямиз. Шу билан бу шайтон унинг ҳамроҳи бўлади. Шайтонлар уларни тўғри йўлдан тўсади, улар эса, ўзларини тўғри йўлдамиз деб ҳисоблайдилар.  У киши қиёматда ҳузуримизга келганда, ҳамроҳига қараб: “Кошки сен билан менинг орамда, машриқ билан мағриб орасидек айрилиқ бўлганда эди! Сен қандай ҳам бир ёмон ҳамроҳ экансан!” дейди.” (Зухруф 43/36-38)

Барча борлиқларнинг эгаси, яхшилиги чексиз, кечиримли ва марҳаматли Аллоҳ, бизларни Ўз Китобидан узоқ қилмасин – адаштирмасин. Ҳаракат биздан, натижа эса Аллоҳдан.

 

    Матндаги жумлалар мп3 шаклидаги ёзувдан кўчирилган ва ҳозирда асл ёзув мп3 ҳолати бўйича сақланиб келинмоқда. Баҳс Фаcебоокдаги жонли видео суҳбатида 1 соатдан кўпроқ давом этган.  

     (07.07.2018. Истанбул. Дин ва Фитрат Илмий-тадқиқот маркази, Қуръон ва Ҳикмат Илмий изланишлар бўлими.)