Diniy idoraning sobiq bosh kotibi bilan olib borilgan suhbat
Musulmonlar > Firqalanish > Hikmat > Maqolalar > Qur'on va Musulmonlar Tarix: 09 Iyul 2018 Email This Post Email This Post

Salom-alikdan so’ng kamina so’z boshladi:

Talabasi: Ustozim, O’zbekistondagi diniy holat bir oz tushunarsiz ahvolda. Chunki, mehnatkash, samimiy, halol va sodda dil Musulmon xalqimiz, siz va biz ahli ilmlarning mas’uliyatsizligimiz va bizga yuklatilgan vazifani talab qilinganidek ado eta olmayaotganimiz sababli, turli firqalarda, farqli diniy tushunchalarda va bir-biriga zid fikrlar bilan bir-biridan ajralib bormoqda. Ko’p emas, 20 yillik tariximizga bir nazar solsak; bitta shaharda joylashgan, birida aytilgan azon ikkinchi masjidga eshitilib turadigan har ikki masjidning namozxonlari, bir-biriga xuddi dushmandek bo’lib qoldilar. Bir dindan, bir vatandan, bir shahardan ekanini unutib qo’ydilar. Har ikki masjid muxlislari: “Rabbimiz Allohdir, Payg’ambarimiz Muhammaddir, Kitobimiz Qur’ondir, qiblamiz Ka’badir, maqsadimiz Allohning marhamati va roziligiga erishib Jannatga kirishdir” deb yo’lga tushgan Musulmonlar, o’zaro dushman holiga keldilar. Eng achinarlisi shuki, har ikki taraf o’zlarini eng to’g’ri yo’ldamiz deb, qarshi tarafni adashganlar deya ataydilar. Oxir oqibat, bir masjid ahli ikkinchi masjid haqida shunday deyishgacha bordi: “Bu masjid ahliga qiz bermanglar! Ular kofirdir, bular bid’atchidir, bid’atchilarning hammasi adashgandir, adashganlarning barchasi jahannamlidir.” 

Ikkinchi masjid ahli esa: “Bu masjid ahliga salom bermanglar! Bular din dushmanlaridir, avvallari quda bo’lganlar, darhol ajrashtiringlar” kabi haqoratli va tajovuzkorona so’zlar aytib, har ikki taraf o’zini haqman deb, qarshi tarafni adashgan va bid’atchilar deb da’vo qilishga o’tishdi. Aslida esa, Musulmonning vazifasi, qolaversa har ikki masjidning imom domlalari bir joyga yig’ilib, har bir masala bo’yicha o’z fikrlarini o’rtaga tashlab, Islom dinining asl manbalari bo’lgan Qur’on va Sunnat orqali, o’rtadagi tushunmovchilikni bartaraf qilib, bir ota-onadan tug’ilgan aka-ukalardek, o’rtadagi gina-adovatni yo’q qilib, do’st-u birodarlik va tinchlik dini bo’lgan Islom dinining manbasi bo’lmish Qur’on Karim atrofida bir oraga kelib, chiroyli va tinch hayot kechirishlari kerak edi. Agar hozirgi kunimizda bu yaqin tariximizdan ibrat olib turli aqidaparastliklar, firqachiliklar, o’zaro diniy tushunmovchiliklarni oldini olib, barcha diniy muammolarga Allohning Kitobi va Uning Elchisining hikmatli hadislari orqali yechim topib bir oraga kelib o’zimizni tuzatmasak, achinarli tarix yangilanishi mumkin. O’tmishda shahrimizda balki 6 dona yoki 10 dona taniqli va erkin diniy va’z ayta oladigan, o’zini ilmli deb tanitgan shaxslar bo’lgan. Shunda ham bitta shahar aholisi ikkiga bo’linib ketgan edi. Axir, hozir qanday zamon ekanini unutib qo’ymaylik. Ijtimoiy tarmoqlar orqali yoshlarimiz Islom dinini o’rganamiz deb, turli firqalar va noto’g’ri aqidalar ta’siri ostiga tushib qolishi mumkin. Buni oldini olgan holda, zudlik bilan O’zbekiston ulamolari bir oraga kelib, hamfikr va hamjihatlikda bu narsalarni oldini olishimiz kerak.

(Sobiq) Madrasa muallimi, diniy idora xodimi, masjid imomi:
Sen bu ikki masjiddan qaysi birini tarafdorisan?

Talabasi: Men, Allohning Kitobi va Rasulullohning Sunnati tarafdoriman. Ularning har ikkalasida ham xatoliklar o’tgan. Biri qilgan xatoni ikkinchisi tuzatmasligi, bu har ikkalasini ham xatoga qo’l urganini ko’rsatadi. Chunki, “Jome’” masjid muxlislari ba’zi masalalarda Qur’onda buyurilganidek amal qilmadilar. Ayniqsa, jihod haqida va O’zbekiston Respublikasining konstitutsiyaviy qonunlarini ijro etilishi borasidagi fikrlari mutlaqo Qur’on oyatlariga to’g’ri kelmas edi. Ular, bir-biri bilan aloqador bo’lgan oyatlarni bir-biridan ayirib olib, kerakli bo’lgan joyini-gina o’qib, qolgan aloqador bo’lgan va ochiqlab beruvchi deb hisoblangan oyatlarni birga o’qimadilar, natijada dinga amal qilish emas, balki dinni o’zlariga amal qildirmoqchi bo’ldilar. Buni shunga taqqoslash mumkin: Ustimdagi bir ko’ylakni ikki yoqasi bor, birini yirtib ajratib olinsa, yoki ko’ylakni yarmini qiyib olinsa, bu ko’ylakdan talab qilinganidek foydalanish mumkin bo’lmaganidek, oyatlarni bir-biridan ajratib olib ham, talab qilinganidek va Alloh ko’rsatganidek amal qilib bo’lmaydi.
“Devonaboy” masjidi muxlislari esa, ularni bir oraga kelib, oyat va hadislar bilan barcha muammolarni hal etishga da’vat qilishlari kerak edi. Ming afsuski, hozirgi kunimizda Qur’on mutaxassislari va Qur’onshunos tadqiqotchi-olim va professorlarimiz bo’lmaganidek o’sha vaqtlarda ham bo’lmagani sababli, Musulmonlarga yuklatilgan “isloh” va “nasihat” vazifasi Qur’onda talab qilinganidek amalga oshirilmadi, xatolar tuzatilmadi, natijada ikki masjid aholisi bir-biriga dushmandek munosabat bildirishgacha borib qoldilar va o’z qilmishlari tufayli og’ir va uzoq davom etgan fitnaga giriftor bo’ldilar.

Imom Xatib: Sen bu hadisni bilasanmi?:

سَتَفْتَرِقُ أُمَّتِي إِلَى ثَلَاثٍ وَسَبْعِينَ فِرْقَةً كُلُّهَا فِي النَّارِ إِلَّا فِرْقَةً وَاحِدَةً وَهِيَ مَا أَنَا عَلَيْهِ وَأَصْحَابِي

“Yaqinda mening ummatim 73 bo’lakka bo’linib ketadi. Bir bo’lagidan boshqa barcha hammasi jahannamdadir. Jahannamda bo’lmaganlari; men va sahobalarimning yo’lida bo’lgan kishilardir” Bularga “Ahli Sunnat”, ya’ni Sunniy deyiladi. Bizlar Sunniy bo’lishimiz kerak, bu bir. Sunniylar e’tiqod bo’yicha ikki mazhabga ayrildilar; biri Moturidiy, yana biri Ash’ariy. Bularning ikkisi ham bir-biriga hurmat ko’rsatadi, ba’zi masalalardagi tafovutlarda bir-birini keltirgan dalillarini eng to’g’ri ekanligini da’vosidalar. Faqat, bu bilan ikkinchi tarafni kufrga kirgan deb aytilmaydi va oyat va hadislarni dalil qilib keltirmoqdalar. Ikkinchidan: Fiqhda to’rt mazhabga bo’lindilar; Hanafiy, Molikiy, Shofeiy, Hanbaliy. Hanafiy mazhabidagi aksariyat olimlari Moturidiy e’tiqodidadir, ammo ichlarida Ash’ariy e’tiqodida bo’lgan Hanafiylar ham bor. Lekin Molikiy, Shofeiy va Hanbaliy mazhabidagi kishilarning barchasi Ash’ariy e’tiqodidadir. Oralarida Moturidiyni afzal ko’rganlari ham bor. Sen mana shunga e’tibor berishing kerak. Hozirda bizning O’zbekistondagilar: “Hanafiylar – Moturiydiylardir, Ash’ariyni hech ham qabul qilmaydi” deyishadi. Bu xatodir. Hanafiy mazhabida bo’lib, Ash’ariy e’tiqodida bo’lganlar ham bor, chunki har ikkisi ham Ahli Sunnatdir, Ahli Sunnatdan tashqarida emasdir.

Talabasi: Buni juda yaxshi tushunib turibman Ustoz. Muhtaram Ustoz! Hadis deya keltirganingiz bu so’zda: “Mening ummatim 73 ta firqaga bo’linib ketadi” deyilmoqda, shunday emasmi? Nabiyimiz Muhammad alayhissalom din xususida so’zlagan barchasi so’zlari, Qur’ondan hikmat yo’li orqali chiqarib olingan hukm bo’lishi kerak edi, bunga shubha yo’q. Demak, eng to’g’ri yo’lda deb hisoblagan Ahli Sunnat ham firqalanib ketar ekanda, chunki, ular ham ummatdan hisoblanadi va firqalanib ketadi degan jumlaga ular ham kirgan, bu haqda oyat bormi? Ahli Sunnatdan boshqa hamma Jahannamga kiradi degan gap to’g’ri bo’lsa, Qur’onda shu haqdagi bitta bo’lsa ham oyat bo’lishi kerak. Siz Qur’onda bunday oyat borligini bilasizmi? Men (insoniyatni ayrilishi va bo’linishi haqida) shu narsalarni bilaman: Alloh taolo butun insoniyatni uch qismga bo’lib tushuntirgan; 1-mo’min, 2-munofiq, 3-mushrik. Kofirlarni ham qo’shsak to’rt qism bo’ladi. Bu narsa, yashab turgan hayotimiz nuqtai nazaridandir, ammo mahshar kuni esa Alloh taolo butun insonlarni ikki qismga ayirmoqda:

يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ ۚ فَأَمَّا الَّذِينَ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ أَكَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ  وَأَمَّا الَّذِينَ ابْيَضَّتْ وُجُوهُهُمْ فَفِي رَحْمَةِ اللَّهِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ

“Ular bu azobga, ba’zi yuzlar oqaradigan, ba’zi yuzlar esa qorayadigan kunda duchor bo’ladilar. Yuzlari qorayganlarga shunday deyiladi: “Sizlar ishonganingizdan keyin kofir bo’ldinglar, shundaymi? Kofir bo’lganingiz evaziga, shu azobni totinglar endi! Yuzlari oq bo’lganlar esa, Allohning rahmatiga erishadilar, ular u rahmat ichida mangu qoladilar.” (Oli Imron 3/106-107)

فَرِيقًا هَدَىٰ وَفَرِيقًا حَقَّ عَلَيْهِمُ الضَّلَالَةُ ۗ إِنَّهُمُ اتَّخَذُوا الشَّيَاطِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَيَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ مُهْتَدُونَ

“Alloh, insonlarning bir qismini to’g’ri yo’lga yo’lladi. Bir qism insonlar esa, adashganlikka munosib bo’ldi. Chunki adashishga munosib bo’lganlar, Allohni qo’yib shaytonlarni avliyo qilib oldilar va o’zlarini to’g’ri yo’ldamiz deb hisobladilar.” (A’rof 7/30)

Bu oyatlarda, insonlar 73 qism boladilar, ularning 72 qismi Jahannamlik, ularning orasida bittasi Jannatilik deb aytilmaganku. Yoki Jannatga kiradigonlar Ahli Sunnalardir, ulardan boshqa hech kim Jannatga kirmaydi deyilamaganku. Agar siz aytgan so’zni hadis deb qabul qiladigan bo’lsak,… (Gapimni bo’ldi)

Imom Xatib: Sen hadisni inkor qilyapsanmi?

Talabasi: Yo’q, men aslo hadisni inkor qilmayman. Ammo, din xususidagi barcha so’zlar va barcha harakatlarimizni Allohning Kitobi bilan tekshirib chiqishni aqlimizga keltirishimiz kerak. Har bir ishni xato yoki to’g’ri ekanini, Qur’onning pallalarida tortib olishimiz kerak. Xuddi shuningdek, bizgacha yetib kelgan va hadis deb bilingan so’zlarni ham Qur’on bilan solishtirib ko’rib, agar Allohning so’zlariga to’g’ri kelsa qabul qilishimiz kerak bo’ladi.

Imom Xatib: Seni bu gaping noto’g’ri. Bu fikring xato, chunki shunday bir qoida bor: Rasul afandimiz: “Qur’ondan boshqa, Qur’onchalik yana boshqa narsalar ham menga bildirildi” degandir. Shuning uchun yuqoridagi gaplarni gapirgandir.

Talabasi: Siz aytayotgan narsa Hikmatdir Ustoz, shunday emasmi? Qur’ondan boshqa yana bitta Qur’on yo’q aslo. Bizga bitta Kitob nozil bo’lgan. Alloh taolo bu haqda shunday marhamat qiladi:

لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ إِذْ بَعَثَ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْ أَنْفُسِهِمْ يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِهِ وَيُزَكِّيهِمْ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَإِنْ كَانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِي ضَلَالٍ مُبِينٍ

Alloh taolo, oralaridan bir Elchi chiqarib bu mo’minlarga yaxshilik qildi. Bu Elchi ularga Allohning oyatlarini o’qiydi, ularni yetuklashtiradi, ularga Kitobni va Hikmatni o’rgatadi. Ular, oldin ochiq bir zalolatda edilar. (An’om 3/164)

Hikmat nafaqat Muhammad alayhissalomda, balki barcha Nabiylarda bo’lgan bir ilmdir. Bu haqdagi oyatlar shunday:

وَوَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ ۚ كُلًّا هَدَيْنَا ۚ وَنُوحًا هَدَيْنَا مِن قَبْلُ ۖ وَمِن ذُرِّيَّتِهِ دَاوُودَ وَسُلَيْمَانَ وَأَيُّوبَ وَيُوسُفَ وَمُوسَىٰ وَهَارُونَ ۚ وَكَذَٰلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ ﴿٨٤﴾ وَزَكَرِيَّا وَيَحْيَىٰ وَعِيسَىٰ وَإِلْيَاسَ ۖ كُلٌّ مِّنَ الصَّالِحِينَ ﴿٨٥﴾ وَإِسْمَاعِيلَ وَالْيَسَعَ وَيُونُسَ وَلُوطًا ۚ وَكُلًّا فَضَّلْنَا عَلَى الْعَالَمِينَ ﴿٨٦﴾ وَمِنْ آبَائِهِمْ وَذُرِّيَّاتِهِمْ وَإِخْوَانِهِمْ ۖ وَاجْتَبَيْنَاهُمْ وَهَدَيْنَاهُمْ إِلَىٰ صِرَاطٍ مُّسْتَقِيمٍ ﴿٨٧﴾ ذَٰلِكَ هُدَى اللَّـهِ يَهْدِي بِهِ مَن يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ ۚ وَلَوْ أَشْرَكُوا لَحَبِطَ عَنْهُم مَّا كَانُوا يَعْمَلُونَ ﴿٨٨﴾ أُولَـٰئِكَ الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ ۚ فَإِن يَكْفُرْ بِهَا هَـٰؤُلَاءِ فَقَدْ وَكَّلْنَا بِهَا قَوْمًا لَّيْسُوا بِهَا بِكَافِرِينَ

Biz unga (Ibrohimga) Is’hoqni va Ya’qubni sovg’a qildik; bularga va uning zurriyotidan kelgan Dovudga, Sulaymonga, Ayyubga, Yusufga, Musoga va Horunga to’g’ri yo’lni ko’rsatdik. Avvalroq Nuhga ham to’g’ri yo’lni ko’rsatgan edik. Biz, chiroyli hayot kechirganlarni mana shunday mukofotlaymiz. Zakariyo, Yahyo, Iso va Ilyos; bularning barchasi yaxshilardan edi. Ismoilni, Alyasa’ni, Yunusni; bulardan har birini zamondoshlaridan afzal qildik. Otalari, zurrriyodlari va aka-ukalari… Ularni ham tanlab oldik va ularga ham to’g’ri yo’lni ko’rsatdik. Mana shu – Allohning yo’lidir. U, to’g’ri qaror bergan qullariga bu yo’lni ko’rsatadi. Agar (bu nabiylar) sherik (shirk) qoshsalar edi, barcha qilgan ishlari habata bo’lib ketar edi. Nomi aytib o’tilganlar, biz ularga kitob, hikmat va nabiylik bergan kishilardir. Agar bu insonlar, mana shu barcha narsalarni ko’rmaganga olsalar, biz ularni, ko’rmaslikka olmaydigan bir qavmning vakolati ostiga tashlab qo’yamiz.” (An’om 6/84-89)

Bu oyatlarga ko’ra, barcha nabiylarga ham kitob va ham hikmat berilgan. Yuqoridagi va quyida keltiriladigan oyatda esa, hikmat – nabiy bo’lmagan bir insonga ham berilishi mumkin ekanligini ko’rsatadi:

يُؤْتِي الْحِكْمَةَ مَنْ يَشَاءُ ۚ وَمَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْرًا كَثِيرًا ۗ وَمَا يَذَّكَّرُ إِلَّا أُولُو الْأَلْبَابِ

“U (Alloh), hikmatni xohlagan kishiga beradi. Kimga hikmat berilsa, demak unga ko’plab yaxshilik berilgan bo’ladi. Buni, sog’lom fikrli (sof aql egalari) bo’lganlar-gina tushunib yetadi.” (Baqara 2/269)
Bu oyatlarga ko’ra, siz aytayotgan o’sha “Menga Qur’ondan tashqari yana Qur’onchalik narsalar berildi” degan narsa, boshqa nabiylarga berilganidek, Muhammad alayhissalomga ham berilgan hikmatdir. Hikmatsiz nabiy yo’qdir zotan. Siz aytayotgandek bo’lishi aslo mumkin emas. Qur’ondan boshqa yana bitta Qur’on nozil bo’lgan degan oyat bormi?! Yo’q albatta. Demak har bir hadis deb bizgacha yetib kelgan so’zlarni albatta Qur’oni Karim bilan tekshirib chiqishimiz kerak.

Talabasi: Ustoz! Sizga bitta savol bermoqchiman: Bizlargacha yetib kelgan minglarcha kitoblardagi yuz minglarcha hadis deb aytilgan barcha arab tilidagi so’zlarning barchasi, haqiqatda Muhammad alayhissalomning so’zlari ekaniga kim kafolat bera oladi?  Ammo men, Qur’oni Karim albatta Allohning so’zi ekaniga kafolat beraman, bunga aslo shubham yo’q, chunki bu haqda Alloh taolo o’zi marhamat qilgan:

إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ

“Shubhasiz-ki, Qur’onni Biz nozil qildik-Biz. Uni saqlab oluvchi ham Bizmiz. (Hijr 15/9)

Hadislarni saqlab olishga hech kim kafolat bermagan, chunki Nabiy alayhissalom, to tirik ekan, aslo Qur’ondan boshqa narsa yozilmasin deb qattiq tayinlagan edilar. Hozirda qo’limizdagi so’zlarni hadismi yoki yo’qmi, buni aniqlashning yagona yo’li bu – Qur’onga ko’ra aniqlashdir. Qaysi bir hadis deb bilingan so’z, Allohning so’zini ochiqlasa, unga zid ma’noni bildirmasa, halolni harom, haromni halol demasa, demak u haqiqatda Nabiy alayhissalomning hikmatli so’zlaridir.

Imom Xatib: Agar bu so’z, sen aytgandek hadis bo’lmasa, zamondosh bo’lib yashagan sahobalar, tobein va taba’a tobeinlar, mujtahiddin, salafi solihiyn, mutaaxxiriyn va butun olimlarning barchasi bu gapga: “Bu to’qima va yolg’on hadisdir”- deb turtki berib o’tgan bo’lar edilar. Bu so’zni hech bir olim, bu to’qima hadisdir demagan va demayapti.

Talabasi: Ustoz, agar bunday bo’lsa, biz shu narsaga qat’iy ishonishimiz kerak bo’ladi: Hadisga ko’ra Jannatilar Ahli Sunnatlardir, shunday emasmi?  Ahli Sunnatlar esa, Muhammad alayhissalom va sahobalar qilib o’tgan ishlarda davom etgan kishilardir, shundaymi? Sahobalarni qilib o’tgan ishlarini qilganlar Ahli Sunnat, ya’ni Ahli Jannat deb bilsak, Muhammad alayhissalomning vafotidan keyin, hazrati Alidan sahobalarning katta bir jamoasi ayrilib chiqdilar. Sahoba va tobeinlar ikkiga ayrildilar, ya’ni ikki firqa bo’ldilar. Endi ularning qaysi biri Ahli Sunnatdir? Qaysi biri Ahli Jannatdir? Siz aytayotgan “Mening va sahobalarimning yo’lida davom etganlar” degan qoidadan tashqariga chiqishdi. Sizga ko’ra ular Ahli sunnat bo’lmadilar, endi ular jahannamlik bo’ldilarmi?! Chunki, ular hazrati Aliga qarshi chiqishdi, Imom Husaynni o’ldirishdi. Bu hadis deb bilingan gapga ko’ra endi minglarcha sahoba va minglarcha tobeinni sahobalardan ayrildi deb Jahannamli deymizmi?!

Imom Domla: Yo’q.

Talabasi: Ammo siz aytgan hadisda shunday deyilgan. Yana bir hadis deb tanitilgan xalq orasidagi gap ham bor: “Mening ummatim zalolatda birlashmaydilar”  deyilgan. Minglarcha sahoba bir-biriga qarshi jangda o’ldilar, o’ldirdilar. Qani endi… hadisga ko’ra ummat zalolatda birlashmas edi. Bir-birini jonini olish uchun birlashdilar. Agar bu hadisni to’g’ri deb qabul qiladigan bo’lsak, o’sha ikki toifa sahobalarning bir toifasi albatta zalolatda va Jahannamda bo’lishi kerak bo’lib qoladi-ku.

Imom Domla: Yo’q, sahobalarga til tekkizmaymiz. (Til tekkizib bo’lmas muqaddas zot yagona Allohdir)

Talabasi: Unda bu hadis deb bilingan so’zni qanday qabul qilamiz? Men va sahobamni yolida davom etmaganlar jahannamdadir degan va ummatim zalolatda birlashmaydi degan gapga ko’ra, qaysidir bir bo’lim sahobani jahannamli deb hukm qilishga to’g’ri kelib qoladi-ku. Chunki bitta sahoba bilan bitta sahoba jang qilmagan, balki minglarcha sahoba minglarcha sahobaga qarshi birlashib, ittifoq qilib jang qilgan. Endi sizga bir oyatdan bu hadis deb bilingan so’zga qarshi bir oyat o’qiyman:

فَإِذَا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا فَضَرْبَ الرِّقَابِ حَتَّىٰ إِذَا أَثْخَنْتُمُوهُمْ فَشُدُّوا الْوَثَاقَ فَإِمَّا مَنًّا بَعْدُ وَإِمَّا فِدَاءً حَتَّىٰ تَضَعَ الْحَرْبُ أَوْزَارَهَا ۚ

“Kofirlar bilan jang maydonida urishgan vaqtingizda, ularni qirib tashlanglar. Qachonki ularni yengib, qarshilik ko’rsata olmaydigan holga kelganingizda ularni asir olib mahkam tutinglar. Keyin ularni yo bekorga yoki fidya evaziga qo’yib yuboringlarki, urushning og’ir yuki qolmasin.” (Muhammad 47/4)

Bu oyatdan Nabiy alayhissalomni ham sahobalarni ham xabarlari bor edi. Ammo ular Badr jangida to’liq g’olib bo’lmay turib, ittifoqo bir qarorda asir olganliklari tufayli, Alloh taolo ularni qattiq ogohlantirdi, qilgan ishlari xato ekanini bildirdi. Aloqador oyat shunday:

مَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَكُونَ لَهُ أَسْرَىٰ حَتَّىٰ يُثْخِنَ فِي الْأَرْضِ ۚ تُرِيدُونَ عَرَضَ الدُّنْيَا وَاللَّهُ يُرِيدُ الْآخِرَةَ ۗ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ  لَوْلَا كِتَابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ لَمَسَّكُمْ فِيمَا أَخَذْتُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ

“Jang maydonida, dushmanni kuchsiz holatga olib kelmay turib, hech bir nabiyni asir olishga haqqi yo’qdir. Sizlar dunyoning o’tkinchi manfaatini xohlamoqdasiz. Alloh esa oxiratni xohlaydi. Alloh g’olib keluvchi, hikmat bilan ish qiluvchi zotdir. Agar Allohning avvalda yozgan bir hukmi bo’lmasa edi, olgan fidyalaring tufayli albatta buyuk bir azobga duchor bo’lardinglar.”  (Anfol 8/67-68)

Bu ishda Muhammad alayhissalom yonlarida ekan, xato ishda ittifoq qilingan bo’lsa, undan keyin qanday qilib xatoda ittifoq bo’lmaydi deya olamiz? ! Siz, bu aytgan “Ummatim zalolatda birlashmaydi” deb hadis deya atagan so’zni shunday tushuning, shunda Qur’onga to’g’ri keladi: “Ummatimning hammasi ham zalolatda birlashib ketmaydi, (oralarida adashmaganlari ham bo’ladi.) Xullas siz hadis deb aytgan gaplaringiz oyatlarga aslo to’g’ri kelmaydi.

Imom Domla: To’g’ri keladi, faqat sen to’g’ri keltira olmayapsan. Buning uchun ilm kerak, bizning ilmimiz juda chala, bizning ilmimiz juda chaladir.

Talabasi: Ustoz, sizdek ilmga, tajribaga ega bo’lmagan, ammo Misrdagi Al-Azhar Islom Universitetida tahsil olgan, va o’n yilga yaqin o’qigan bir tanishim bilan gaplashib qoldim. Men unga shu savolni berdim: “Shofeiy mazhabida halol bo’lgan ba’zi narsalar, Hanafiy mazhabida harom deb keltiriladi, Hanafiyda farz bo’lgan narsalar esa, Shofeiyda muboh deb keltiriladi, Allohning Kitobi bir, dini bir, Yuborgan Elchisi bir bo’la turib, nega Musulmonlarning diniy qarashlari, qilgan ishlari, halol-haromdagi hukmlari, imon-e’tiqod nuqtai nazaridan ixtiloflarining sababi nimada?” Alloh ba’zi joyda halol deb, so’ngra uni harom deyishi mumkinmi? Axir Allohning zotida nuqson-u kamchilik va qarama-qarshilik bo’lmaganidek, uning Kitobida ham ziddiyat va qarama-qarshilik yo’qdir. Bu haqdagi oyat shunday:

اَلْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَىٰ عَبْدِهِ الْكِتَابَ وَلَمْ يَجْعَلْ لَهُ عِوَجًا

“Har narsani chiroyli ijro ettirish, o’z quliga bu Kitobni nozil qilgan Allohga xosdir. Alloh, bu Kitobni tushunib bo’lmaydigan darajada qarama-qarshi bir shaklda qilmadi.” (Kahf 18/1)

O’sha mullaga: Nega Musulmonlar bu darajada bir-biriga dushman bo’lishgacha borib firqalanib ketgani, nega bir jamoa ikkinchi jamoani adashgan deb, har biri o’z jamoasini to’g’ri deyishi kabi 10 larcha savol berdim. Axir barchasi Musulmonman deganidan keyin, nega dindor aka-ukalar bo’lib chiroyli va tinch hayot kechirmaydi, deb savol berdim. Hattoki hanafiyga ko’ra buzilgan tahorat Shofeiyga ko’ra buzilmaydi, natijada Shofeiylarni butun umr qilgan namozlari Hanafiyga ko’ra aslo namoz deb qabul qilinmaydi, ularni orqasida turib ham namoz qilib bo’lmaydi deyishadi. Xullas shu kabi juda ham kechirib bo’lmas darajadagi ixtiloflarni ham aytib o’tdim va bunday ixtiloflarni oldini olish maqsadida, Allohning Kitobi atrofida bir oraga kelib, barcha ixtilof va firqalanishning yo’lini to’sib, muammo va tushunmovchiliklarni Allohning Kitobi va Rasulullohning hikmatli bayonoti orqali hal etaylik dedim. Axir bir dinda bo’la turib shunchalik ham bir-biriga qarama-qarshilik va adashmovchilik bo’ladimi? (Gapim bo’lindi…)

Imom Domla: Sen bu gaping bilan mazhablar adashgan demoqchimisan? Bu gapingdan mazhablar xato qilgan degan gap chiqadi. Sen noto’g’ri gapiryapsan.

Talabasi: Men butun mazhablar xato yoki adashgan demoqchi emasman, lekin, bir Musulmon halol degan narsani ikkinchi Musulmon harom deyishi xato demoqchiman. Bu narsa adashmovchilik emasmi?

Imom Domla: Bu gaplar va bu hukmlarni oddiy Musulmon aytmagan, balki mujtahid olimlar  ijtihod qilib aytgan. Ijtihodiga esa oyatlar va hadislarga suyangan holda qaror beradi.

Talabasi: Aynan shu mavzuga va yuqorida aytib o’tmoqchi bo’lgan ya’ni 10 yilga yaqin o’qigan bir mulla akadan shu savollar va yuqoridagi savollarimga bergan javobi shunday bo’ldi:

Hanafiy Mulla: Biz mazhablarga ergashishni bilaylik xolos, agar amallarimiz to’g’ri bo’lsa, ham bizga va ham mujtahid olimlarga savobi tegadi, agar qilgan amallarimizda xatolik bo’lsa, mujtahidlarga bitta savob tegadi, biz esa bu ishdan javobgarlikka tortilmaymiz, chunki ular ijtihod qilganlar, ijtihod qilgan kishi agar xato qilsa bitta savob, to’g’ri ijtihod qilsa ikkita savob deyilgan hadis bor. Hadis shunday:

إذَا حَكَم الحَاكم فَاجْتَهَد فَأصَاب فَلَهُ أجْرَان وإذَا حَكَم الحَاكم فَاجْتَهَد فَأخْطأ فَلَهُ أجْرٌ

“Agar bir mujtahi ijtihod qilib hukm qilsa, so’ng u ijtihodi to’g’ri bo’lsa unga ikkita ajr bor, agar ijtihodo xato bo’lsa unga bitta savob bor.” (Musnad ash-Shofeiy, Qozilarning hukmlari qismi, 2-bo’lim, 176-sahifa) Mana bu dalilga ko’ra bizning qilgan ishlarimiz mujtahidlarning bo’ynida.

Talabasi: Do’stim, avval siz bu hadisga to’g’ri ma’no aytib, buzmasdan tarjima qiling, keyin bunga ko’ra suhbatni davom etamiz. Bu hadisda avval hukm lafzi keltirilgan, keyin esa ijtihod, siz esa buning aksini aytyapsiz. Agar avval hukm qilib keyin ijtihod qiladigan bo’lsa, u kishiga mujtahid deyilmaydi, chunki, mujtahid avval ijtihod qiladi so’ng hukm chiqaradi. Bu hadisda aslo bu kabi mujtahidlar haqida gap ketmayapti. Chunki, bu hadis haqida yana bir hadis ham bor, u hadis esa sizni bu fikringizga mutlaqo qarshidir. Hadis shunday:

: حَدَّثَنَا أَبُو هَاشِمٍ، قَالَ: لَوْلَا حَدِيثُ ابْنِ بُرَيْدَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، قَالَ: «الْقُضَاةُ ثَلَاثَةٌ، اثْنَانِ فِي النَّارِ، وَوَاحِدٌ فِي الْجَنَّةِ، رَجُلٌ عَلِمَ الْحَقَّ فَقَضَى بِهِ فَهُوَ فِي الْجَنَّةِ، وَرَجُلٌ قَضَى لِلنَّاسِ عَلَى جَهْلٍ فَهُوَ فِي النَّارِ، وَرَجُلٌ جَارَ فِي الْحُكْمِ فَهُوَ فِي النَّارِ» ، لَقُلْنَا: إِنَّ الْقَاضِيَ إِذَا اجْتَهَدَ فَهُوَ فِي الْجَنَّةِ

“Abu Hoshim bizlarga shunday rivoyat qildi: “Aytdiki: “Agar Ibn Buraydaning otasi Rasulullohdan rivoyat qilgan; “Qozilik uch qismdir; ikkitasi Jahannamda, bittasi Jannatda. Qaysiki bir kishi to’g’risini (haqni) bilib, o’sha to’g’ri ishga qaror bersa, demak u Jannatidir. Bilmasdan insonlarga qaror chiqargan kishi jahannamdadir. Kimki hukm xususida haddan oshib yo’ldan chiqsa Jahannamdadir” hadisi bo’lmaganda edi, “Qozi ijtihod qildimi tamom, (to’g’ri ijtihod qiladimi yoki xato ijtihod qiladimi baribir) u albatta Jannatidir.” degan bo’lar edik.” (Sunani Ibn Moja, Qozilik bo’limi 2315)

  • Bu hadisga ko’ra, bilmasdan bir ishda hukm chiqarish harom ekanini bildiradi. Haqni bilib turib, nohaq ishga hukm berish ham haromdir. Demak faqatgina aniq bilib, haq ekaniga ishonch hosil bo’lgandagina hukm chiqarish kerak bo’ladi.
  • Alloh taolo Qur’oni Karimda bu dunyoda kimki bir yaxshi ishda bir-biriga ko’mak berib, dastakchi bo’lsa, yordam bergan kishiga ham qilgan ishidan nasiba bor, yomon ishga dastakchi bo’lgan kishiga ham qilgan ishidan jazo bor deb marhamat qilgan. Aloqador oyat shunday:

مَنْ يَشْفَعْ شَفَاعَةً حَسَنَةً يَكُنْ لَهُ نَصِيبٌ مِنْهَا وَمَنْ يَشْفَعْ شَفَاعَةً سَيِّئَةً يَكُنْ لَهُ كِفْلٌ مِنْهَا وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ مُقِيتًا

“Yaxshi bir ishga ko’makchi bo’lgan kishi, undan bir nasiba oladi, yomon bir ish uchun ko’makchi bo’lgan kishi esa, qilgan ishi tufayli bir javobgarlikka yuklanadi. Har narsani ko’rib kuzatib turuvchi Allohdir.” (Niso 4/85)

Alloh taolo harom degan narsani halol deb hukm chiqarib bersa, halol degan narsasini harom deb fatvo chiqarib bersa, Alloh farz qilgan bir ishni muboh desa yoki Islomda bo’lmagan bir ishni dinga yangilik qilib kirgizadigan bo’lsa, u insonga har bir qilgan ishi uchun savob bo’ladimi? ! Musulmonlarni bo’linib firqalanib ketishiga ham aynan shu narsa emasmi?

Imom Domla: Nima bo’lgan taqdirda ham, biz hech bir hadisni inkor qila olmaymiz, noto’g’ri ham demaymiz.

Talabasi: Yuz minglarcha hadis deb dinga kirgizilgan to’qima gaplar bor, biz ularni qaysi biri hadis qaysi biri hadis emasligini qayerdan bilamiz?

Imom Domla: ?

Talabasi: Ustoz, hadisni hadis ekanini Qur’ondan bilamiz, chunki Qur’onni nozil qilgan ham, uni asrab avaylab qoluvchu ham Allohning o’zidir. Qur’onning matniga aslo birov qo’shimcha ham kirgiza olmaydi, undan birorta oyat yoki kalimani sug’urib ham ololmaydi, bunga Allohning o’zi garantiya beradi. Hadislarga kelsak, hadislarni bizlargacha asl holidek, hech narsa qo’shilmasdan, o’zgartirilmasdan kelganiga hech kim garantiya bera olmaydi. Axir siz aytayotgan o’sha mujtahid olim aytmaganmidi: “Meni birorta so’zim agar Qur’on oyatlarining birortasiga zid kelib qolsa, meni so’zimni uloqtirib tashlanglar!” deb? Demak, biz Musulmonlar har so’zni va har ishni avvalo Qur’on tarozisidan o’tkazib chiqishimiz kerak bo’ladi, agar unga to’g’ri kelsa bosh ustiga, agar oyatlarga qarshi bo’lsa yer ostiga. Ustoz, hozir har narsada taraqqiy etadigan zamon, ilmda ham taraqqiy etib, oradagi ixtiloflarni, firqachilik va turli jamoatchiliklarga chek qo’yib, yagona Allohning buyuk kitobi atrofida birlashmasak, Islom ummatining ahvoli bundan ham battar bo’lishi tayin.

Imom Domla: Bunday narsa yo’q, bo’lishi ham mumkin emas, chunki shunday bir hadisi sharif bor: “اختلاف أمتى رحمة” “Umamtimning ixtilofi rahmatdir.” (Manba’ keltirilmagan)

Talabasi: (Astag’firulloh…) Nimalar deyapsiz? Axir Alloh taolo Qur’oni Karimda firqalanmanglar, bo’linmanglar, ixtilof etmanglar deb o’nlarcha oyatda qattiq ta’kidlagan-ku:

وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعًا وَلَا تَفَرَّقُوا وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ كُنْتُمْ أَعْدَاءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْوَانًا وَكُنْتُمْ عَلَى شَفَا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ فَأَنْقَذَكُمْ مِنْهَا كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آيَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ

“Hammangiz bir bo’lib Allohning Qur’onini mahkam ushlanglar va bo’linib ketmanglar. Allohning sizlarga bergan ne’matini eslanglar; sizlar bir-biringizga dushman edilaring, Alloh qalblaringizni birlashtirdi, Allohning bu ne’mati bilan o’zaro qarindosh bo’ldinglar. Sizlar yana bir chuqur o’tning yoqasida edilaring, sizlarni Alloh u yerdan qutqarib qoldi. To’g’ri yo’lga kelarsizlar deb, Alloh oyatlarini sizlarga mana shunday ochiqlab beradi.” (Anfol 8/103)

إِنَّ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَكَانُوا شِيَعًا لَسْتَ مِنْهُمْ فِي شَيْءٍ إِنَّمَا أَمْرُهُمْ إِلَى اللَّهِ ثُمَّ يُنَبِّئُهُمْ بِمَا كَانُوا يَفْعَلُونَ

“Ey Muhammad! Dinini bo’lib tashlab, har biri boshqa birining tarafdori bo’lib olganlar bilan sening ishing yo’q. Ularni ishi faqat Allohga qoldi. Ularning qilmishlarini Alloh keyin o’zlariga aytib beradi.” (An’om 6/159)

Mana bu hadis va uning sharhi, siz hadis deb bilgan o’sha so’zni hadis emas, balki xalq orasida mashhur bo’lgan bir gapdir deb ochiqlamoqda:

، عَنِ النُّعْمَانِ بْنِ بَشِيرٍ، قَالَ: قَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَلَى الْمِنْبَرِ: ” مَنْ لَمْ يَشْكُرِ الْقَلِيلَ، لَمْ يَشْكُرِ الْكَثِيرَ، وَمَنْ لَمْ يَشْكُرِ النَّاسَ، لَمْ يَشْكُرِ اللهَ. التَّحَدُّثُ بِنِعْمَةِ اللهِ شُكْرٌ، وَتَرْكُهَا كُفْرٌ، وَالْجَمَاعَةُ رَحْمَةٌ، وَالْفُرْقَةُ عَذَابٌ ” ()

 قوله: “والجماعة”. أي: الاتفاق والاجتماع على الأمر حتى يكونوا كلهم جماعة واحدة، وظاهرُ هذا خلافُ ما اشتهر في ألسنة  الناس: “اختلاف أمتى رحمة” مع أنه حديث لم يعرف من خرَّجه بذلك اللفظ

“Bashir o’g’li No’mondan rivoyat qilinadi: “Nabiy alayhissalom minbarda turib shunday dedi: Ozginaga shukr qilmagan – ko’pga ham shukr qilmaydi. Insonlarga minnatdorchilik bildirmagan – Allohni bergan ne’matlarini qadriga yetmaydi. Allohning ne’matidan chiroyli foydalanish shukr, uni tark etish esa nonko’rlikdir. Birlashish rahmat/yaxshilikdir, ayrilish/bo’linish esa azobdir.” (Musnadi Imom Ahmad, 18449) (الجماعة kalimasi ittifoq etish, hammasi bir bo’lib bir ish ustida to’planish, birlashish ma’nosini anglatadi. Buning ochiqcha ma’nosi insonlarning tillarida juda mashhur bo’lgan “Ummatimning ixtilofi rahmatdir” degan so’zga qarshidir, shu bilan birga u hadis deb bilingan so’z, bunday lafz bilan kim tarafidan rivoyat qilingani ham ma’lum emas.)

Firqalanmanglar, bo’linmanglar va ixtilof qilmanglar degan shunday oyatlardan keyin ham, ixtilof rahmatdir deb qat’iy turib olsangiz, meni ham sizga nisbatan rahmat ekanimni qabul qiling, chunki men ham sizni diniy qarashingiz va tushunchalaringizda ixtilofliman, Agar bu gap hadis bo’lsa, men qanday ham baxtliman, chunki men ixtilof qilyapman, demak men ham rahmatman shunday emasmi?

Imom Domla: Sen fitnasan.

Talabasi: Astag’firulloh Ustoz!

Imom Domla: Shoshilma, butun ummatning emas, faqatgina mujtahid imomlarning bir-biriga ixtilof qilishlari ummat uchun rahmatdir. Bir mujtahid bir hadisga suyanib bir ishni joiz (halol) desa, boshqa bir mujtahid boshqa bir hadisga asoslanib o’sha ishni nojoiz (harom) desa, sen ulardan qaysi birini haq (to’g’ri) deb bilsang, ana o’sha hukmga ergashishing senga vojib bo’ladi. Menga qara! Hozir sen ijtihod qilishga urunyapsan. Mayli ijtihod qil tamom. Ammo, Xolid al-Bag’dodiy (quddisa sirruhu) ham avliyo edi va hamda to’rt mazhabdan dars berar edi. Uning Muhammad Amin Ibn Obidiyn nomli xalifasi bor edi. Xolid al-Bag’dodiy esa Shofeiy mazhabiga mansub edi. Bir kuni uni yoniga chaqirib: “Sen Hanafiy mazhabidagi kitoblarni yig’ib, barcha masalalar haqida fatvo yoz”, dedi. Shu shaklda Hanafiy mazhabidagi “Roddul-Muxtor”,”Durrul-Mmuxtor” nomli kitoblar yozildi. Ana o’sha kitob, hozirgacha Hanafiy mazhabidagilar nazdidagi mashhur kitoblardan bo’lib kelmoqda va Hanafiylarni fatvo olishdagi asosiy kitobi bo’lib qolmoqda. Ammo Ibn Obidiyn rahmatulloh alayh mujtahidlardan keyingi darajadagi ijtihodchilarni tabaqa-tabaqa qilib belgilab qo’ygan. Birinchi o’rindagi muqallid ya’ni boshqa biriga qarab, u qanday qilsa u ham shunday qiladigan kishi deb tabaa tobeiynlardir dedi, o’zini ya’ni Ibn obidiynni esa oltinchi tabaqadagi muqallid-mujtahid deb hisoblagan. Shunchalik buyuk zotlar, butun kitoblarni tekshirib chiqib kitob yozgan kishi, o’zini muqallid-mujtahidlarning oltinchi darajasidagi deb bilgan. Agar o’sha zotlar o’zlarini oltinchi darajadagi mujtahid deb bilar ekanlar, biz qanday qilib mujtahidlarga: “Nega buni harom dedingiz? Nega buni halol dedingiz? Nega qon tahoratni buzmaydi dedingiz?” deb ayta olamiz? Bizni bunday savol berishga haqimiz yo’q.

Talabasi: Mazhab kitoblari deb bilgan asarlarning hammasi ham Imom Azamning rivoyatlari va hukmlari bo’lavermaydi, chunki, Hanafiy mazhabiga mansub bo’lgan kitoblardagi so’zlar Abu Hanifa, Imom Muhammad, Abu Yusuf va Imom Zufarlarning so’zlaridan biriktirilgan majmualardir. Siz va biz Abu Hanifaning mazhabiga ko’ra deb bilgan aksariyat fatvolar orasida, Abu Hanifaning so’zlariga mutlaqo zid bo’lganlari ham juda ko’p. Hatto, siz amal qilayotgan Hanafiy mazhabidagi amallar Imom Azamning fikriga ko’ra-mi yoki Abu Yusufnimi, Imom Muhammadnimi yoki Zufarning fikrlarimi bilmaysiz ham. Kimni fikriga ergashayotganingizni ham bilmaysiz aslida. Bir kitobni muallifi falon kishi degani bilan, undagi barcha yozuvlar unga tegishli hisoblanmaydi-ku. Sizga bitta savol: Imom A’zamga bir vazifa yuklatilganida Imom A’zam uni qabul qilmadi, balki u ishni qilgandan ko’ra o’lganim yaxshi degandek qilib, o’sha ishdan bosh tortdi, natijada hibsda jazolanib o’lim topdi. Ammo uning eng yaqin talabasi bo’lgan, Hanafiy mazhabidagi fatvolarning aksariyati uning fikrlaridan olingan shogirdi, Imom A’zam qilishdan ko’ra o’limni afzal bilgan ishni o’ziga munosib ko’rdi va bunga o’zini loyiq deb bildi. Agar o’sha ish to’g’ri bo’lganida edi, Imom A’zam bekor o’lib ketgandan ko’ra, u ishni qilgan bo’lmasmidi? Siz o’sha ustoz va shogirdlarining qaysi birini mazhabidasiz? Agar Imom A’zamni mazhabida bo’lsangiz, shogirdlarini gaplari va fikrlarini Hanafiylikdan chiqarib yuborishingiz kerak, agar har ikkalasini gapi to’g’ri desangiz, o’tmishdagi ustoz va shogird tarixini o’zgartirishingiz kerak. Hatto bu ishdan keyin, Imom Muhammad bilan Abu Yusufni orasi buzilgan va hatto biri vafot etganda ikkinchisi janozasiga ham kelmagan edi. Bu narsa aynan madrasalarda o’qitilayotgan Hanafiy kitoblardan hisoblangan “Muxtasari Viqoya”ning “Jomiul-Rumuz” nomli sharhida aytib o’tilgan.

Imom Domla: Bu ishlar ularning o’zlarini prinsiplari, nimaga bularni mazhabga aralashtiryapsan?

Talabasi: Bu narsa dinga aloqador emasmi? Bu meni prinsipim deb, o’zini o’limiga rozi bo’lib ketaveradimi? Bu narsa o’limni afzal bilishdek bir katta xato ekanligi sababli Imom A’zam qabul qilmagan.

Imom Domla: Inson xohlagan vaqtda o’lishi mumkin, u o’zini ishi, buni dinga aloqasi yo’q.

Talabasi: Bu shunchaki bir prinsip bo’lsa, Abu Hanifa nega hibsda jazolandi?

Imom Domla: O’sha ishni qabul qilmagani uchun, shariatga ko’ra jazolandi.

Talabasi: Qabul qilmasligining sababi shariatga muvofiq bo’lmagani uchun edi, shunday emasmi? Agar Imom A’zam shariatga ko’ra u ishni qabul qilmagan bo’lsa, uning talabasi nega qabul qildi? Undan keyin Imom Azamning talabalari orasida katta bo’linishga sabab bo’ldi.

Imom Domla: Bu narsalar shariatga ko’ra emas, balki shaxsiy prinsiplari edi xolos.

Talabasi: Insonni o’limi shunday arzon narsamiki, shariatga ko’ra emas, balki prinsipga ko’ra o’lib ketaversa?

Imom Domla: Imom A’zam qozi bo’lishni xohlamadi, sabab shu.

Talabasi: Bu narsa shariat nuqtai nazaridan emas, prinsipga ko’ra bo’lgan demoqchimisiz?

Imom Domla: Ha, u ozodlikni xohladi, bog’lanib qolishni xohlamadi. Sen bu narsani mazhabga aralashtirma. Ular ilm bilan mashg’ul kishilar bo’lgan, vaqtini qozilik bilan o’tkazishni xohlamagan.

Talabasi: Mazhab boshlarini qilgan ishlarini mazhab deb nomlamasak, unda ularni nimasini mazhabdan deb hisoblaymiz? ! Axir Nabiy alayhissalomning qilgan ishlari va aytgan gaplarini sunnat deb bilasiz-ku, nega endi mazhab boshlarning qilgan ishlarini ularning fikrlari deb qabul qilmaysiz? !

Imom Domla: Sen bu kabi ixtiloflarni oldini olish kabi fikr va harakatlaringdan voz kech, bu narsa senga kerak emas. O’qishda davom etishing kerak. Yanada mutaxassis bo’lishing kerak. So’ngra hech shoshilmasdan, ana o’sha kishilarni kitobiga murojaat qilib, ya’ni kitoblardan maqsad Ahli Sunnat olimlarning kitoblaridir, ana o’sha kitoblarni-gina o’qishing kerak. Mana hozir seni kim qaysi mazhabga mansub ekaning ham noma’lum bo’lib qolmoqda. Na Vahobiysan na Salafiysan va na ahli tariyqatsan, bunday inson bo’lishi mumkinmi?

Talabasi: Ha to’g’ri, men Salafiy ham emasman, So’fiy ham emasman, Vahobiy ham emasman. Men oddiy musulmonman, bu narsa menga yetadi. Men oddiy bir musulmonman.

Imom Domla: Men Musulmonman deyish, oddiy Musulmon bo’lish yetmaydi. Unda qanday qilib Rasulullohning sunnatlariga amal qilasan?

Talabasi: Rasululloh Hanafiymidi yoki Salafiymidi yoki So’fimidi?! Ibrohim alayhissalom ham, Muhammad alayhissalom ham Musulmon edi. Allohga ishonib, yaxshi ishlar qilib, haqsizlik va adolatsizlikka qarshi turib to’g’ri hayot kechirgan insonlarni Alloh taolo o’z Kitobi muborakda Musulmonlar deb nomlagan. Oyati Karima shunday:

هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ قَبْلُ وَفِي هَٰذَا لِيَكُونَ الرَّسُولُ شَهِيدًا عَلَيْكُمْ وَتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ ۚ

“Allohning Elchisi sizlarga, sizlar esa boshqa insonlarga o’rnak bo’lishlaring uchun, sizlarni avvalgi kitoblarda va bu Qur’onda ham “Musulmonlar” deb nomladi.” (Haj 22/78)

وَمَنْ أَحْسَنُ قَوْلًا مِمَّنْ دَعَا إِلَى اللَّهِ وَعَمِلَ صَالِحًا وَقَالَ إِنَّنِي مِنَ الْمُسْلِمِينَ

“Allohga chaqirgan, yaxshi ish qilgan va : “Men Musulmonlardanman” degan odamdan ham go’zal so’zli bir inson bormi?” (Fussilat 41/33)

وَإِنِّي مِنَ الْمُسْلِمِينَ

“… Albatta men Musulmonlardanman (Ahqof  46/15)

وَأُمِرْتُ لِأَنْ أَكُونَ أَوَّلَ الْمُسْلِمِينَ

“Hamda Musulmonlarning avvali bo’lishga buyurildim” (Zumar 39/12)

Ibrohim alayhissalom va Muhammad alayhissalom ham Musulmon bo’lganligi uchun va Alloh taolo ham Qur’oni Karimda bizlarni “Musulmonlar” deb nomlagani uchun, menga bu ism kifoya qiladi. Bundan boshqa laqab yoki firqa yoki birorta jamoat nomi bilan o’zimni nomlashlikni munosib ko’rmayman, chunki, Allohning o’zi bizlarni Musulmon deb nomlab bo’lgan. Men Ahli Sunnatdagi Moturidiy Imon-e’tiqodi asosidagi Hanafiy mazhabidagi kishiman deyishni nima keragi bor. Allohga qul bo’lib, birovni haqini yemasdan barcha Musulmonlarni aka-uka deb qabul qilib yashashni o’zi yetarli emasmi?

Imom Domla: Yo’q, yetmaydi.

Talabasi: Unda nima qilish kerak?

Imom Domla: Ahli havas, ahli zalolat va ahli bid’atlardan bo’lib qolmaslik uchun, to’g’ri yo’lda yurganlarni orqasidan yurish kerak.

Talabasi: Ustoz, Salafiy bor, Tariyqatchilar bor, Ash’ariylar bor, Vahobiylar bor, Hizbiylar bor, Hanafiylar bor, Shofeiylar bor, Molikiylar bor va bular kabi 30 ga yaqin jamoa va firqalar bor, bulardan qaysi biri to’g’ri? Qaysi birining orqasidan yurishimiz kerak?

Imom Domla: To’g’risi Ahli Sunnatdir. Uning ichida to’rt xil mazhab bor, ulardan xohlagan bittasini tanla va ularga ergash. Imon-e’tiqod masalalari bo’yicha esa, xohlasang Ash’ariy bo’l, xohlasang Moturidiy bo’l.

Talabasi: Ustoz, men sizdan umuman boshqacha javob kutgan edim… “Qaysi yo’l to’g’ri” deb savol berganimda, siz: Barcha borliqlarning yaratuvchisi bo’lmish yagona Allohning muborak Qur’on Kitobi va Uning Elchisi Muhammad alayhissalomning hikmatli ochiqlamalari” deb javob berishingiz kerak edi… Chunki har bir jamoa va har bir firqa a’zolari o’zlarini eng to’g’ri yo’ldamiz deb biladilar, ularga ergashmaganlarni esa “adashganlar” deb bilishadi. Lekin ulardan hech biri Qur’on va Sunnatni xato deya olmaydilar. Shuning uchun ham, hamma Musulmonlar Qur’on va Hikmat atrofida birlashishi va o’zaro diniy kelishmasliklar va qarama-qarshiliklarga chek qo’yishi kerak. Modomiki har bir firqa va har bir jamoa o’zlarini haq deb, qolganlarni adashganlar deb bilar ekan, bu Islom ummati hech qachon tinch va osuda davr yuziga shohid bo’lolmaydi. Bu narsa aytib o’tganimdek 20-25 yillik tariximizda ko’z o’ngimizda bo’lib o’tdi.

Ustoz, agar birov sizdan: Kimsiz deb so’rasa, albatta “Musulmonman” deb javob berasiz. Nega men Ahli Sunnatman yoki hanafiyman yoki so’fiman demaysiz? ! Chunki asl ismimiz Musulmondir, undan boshqa laqab va nomlar esa insonlar tarafidan to’qib chiqarilgan firqa va jamoalarning nomlaridir. Kitobing qaysi deb so’rasa, kitobim Qur’ondir” deb javob berasiz. Ammo amal qilishga kelsak, Qur’on eng oxirgi o’rinda qolib ketadi, chunki sizlar go’yoki Qur’onga to’g’ridan to’g’ri amal qilsak adashib ketamiz deb o’ylaysizlar, yoki, Qur’on yomonlikka buyuradi deb o’ylaysizlarmiki undan bu qadar uzoqlashib ketgansizlar?! Qaysi yo’l to’g’ri deb savol berganimda, nega Qur’ondir deb emas, balki Hanafiydir deb javob beryapsiz? Yoki Qur’ondagi bu oyatdan balki xabaringiz yo’qmi?

إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ يَهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ

“Shubhasizki, bu Qur’on eng to’g’ri yo’lga boshlaydi.” (Isro 17/9)

وَأَنَّ هَـٰذَا صِرَاطِي مُسْتَقِيمًا فَاتَّبِعُوهُ ۖ وَلَا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَن سَبِيلِهِ ۚ ذَٰلِكُمْ وَصَّاكُم بِهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ

“Mana bu mening to’g’ri yo’limdir, unga ergashinglar. Boshqa yo’llarga ergashmanglar, chunki, u boshqa yo’llar sizlarni Allohning yo’lidan ayirib tashlaydi. Bu narsalarni sizlarga Alloh topshirdiki, saqlaninglar.” (An’om 6/153)

اتَّبِعُوا مَا أُنزِلَ إِلَيْكُم مِّن رَّبِّكُمْ وَلَا تَتَّبِعُوا مِن دُونِهِ أَوْلِيَاءَ ۗ قَلِيلًا مَّا تَذَكَّرُونَ 

“Rabbingizdan sizlarga nozil qilingan Kitobga ergashinglar. Allohni qo’yib avliyolarga ergashmanglar. Juda ham oz eslatma olyapsizlar.” (A’rof 7/3)

Imom Domla: Senga javobni yozib jo’nataman. Sen avvallari ham bir oz diqqat qilib qo’yar eding. Sen (…mo’minlarning qalbida g’illu g’ash paydo bo’lmasin deb ismi olib tashlandi) domlaga ham xuddi u bilmaydigandek unga bir narsani aytibsan. Buni eslaysanmi?

Talabasi: Ha esladim, Domlaning o’g’li edi. Men unga namoz vaqtlari haqidagi oyat va hadislarni birlashtirib aytganman, natijada na Qur’onga va na Sunnatga va na  Hanafiy mazhabining ilk va asos solgan imomlariga to’g’ri kelmagan vaqtlarda xufton namozi o’qilayotganini tushuntirdim. Chunki Qur’ondagi Isro surasi 78- oyat va Hud surasi 114- oyatlarni o’qidim va Imom Termiziyning Sunan kitobidagi Namoz bo’limidagi Ibn Abbosdan rivoyat qilingan 149- hadisda ham xufton namozining eng so’ngi vaqti, tun zim-ziyolashib, yulduzlar to’liq chiqib, qizil shafaqdan keyin chiqqan oq shafaq ham yo’qolib bo’lganda vaqti tugashini aytdim. U esa, xufton namozini bamdod namozidan ikki minut avval o’qisa ham bo’ladi deb turib oldi va mendan hozirda qaysi olimdan dars olayotganimni so’radi, bu mavzuga boshqa e’tibor bermadi.

Imom Domla: Axir Xuftonning oxirgi vaqti bamdod namozidan oldinku.

Talabasi: Bunga bironta oyatdan yoki hadisdan dalilingiz bormi? Hatto, tunning yarmida xuftonni o’qiganligi haqida Rasulullohdan emas, hatto sahobalarning birortasidan ham rivoyat yo’q.

Imom Domla: Kechaning yarmidan o’tkazib xuftonni o’qish makruh (haromga juda yaqin amal)dir. Bir kishi samalyotdan tushgan vaqtda soat 3:00, 3:30 bo’lib qolsa, kechaning yarmidan o’tib ketdi deb namozni tark qiladimi?

Talabasi: Yo’q, aksincha. Vaqti chiqib ketishidan qo’rqqan inson, yo xuftonni shom bilan birga qo’shib o’qib oladi, yoki samalyotda uchayotgan vaqtining o’zida qanday imkon bo’lsa shunday o’qib oladi. Bu haqda Alloh taolo shunday marhamat qilgan:

فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجَالًا أَوْ رُكْبَانًا ۖ فَإِذَا أَمِنتُمْ فَاذْكُرُوا اللَّـهَ كَمَا عَلَّمَكُم مَّا لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ

“Agar qo’rquvda bo’lsangizlar, namozlaringizni piyoda ketayotib yoki ulov ustiga mingan holatingizda o’qinglar. Xotirjamlikka erishgan vaqtda esa, Allohni – sizlarga bilmaganingizni o’rgatganidek zikr qilinglar.” (Baqara 2/239)

Bu oyatdagi qo’rquv dushmandan emas, balki namozni vaqti chiqib ketishidan qo’rqqan holatidir. Jangda dushman bilan yuzlashgandagi qo’rquvda esa, namozlar bir rakaatga tushirilib o’qilishi haqida alohida oyatda bayon qilib o’tilgan.

Imom Domla: Juda yaxshi, juda to’g’ri. Ammo biron bir uzr sababli namoz vaqtini kechiktirgan insonlarni nima uchun qiyin ahvolga solib qo’ymoqdasan?

Talabasi: Bu narsa uzrga kirmaydi, namoz uchun uzr yo’q, joni chiqib ketayotsa ham namozini o’qiydi. Axir namoz imonning – islomning ustuni emasmi? Vaqtidan o’tkazib o’qilgan xuftonlarga endi kim javob beradi? Shunday insonlar ham borki, xuftonni o’qimasdan yotib, bamdod  namozidan o’n daqiqa avval turib o’qiydi. Bu narsaga o’sha noto’g’ri fatvolar sabab emasmi? Bunga nima deymiz?

Imom Domla: Ularga ofarin de, Bamdod namozidan oldin turganiga tasanno ayt. Sen nega fatvolarga qarshi kelyapsan? Nega mujtahidlarga qarshi kelyapsan?

Talabasi: Men Imom Azamga qarshi chiqmayapman, chiqmayman ham. Men Abu Hanifaning fatvolariga qaradim, birorta joyda ham Abu Hanifa xuftonni bamdoddan oldin o’qishga izn bermagan. Undan keyin kelgan kishilar yoki ba’zi talabalari shunday o’qishga fatvo bergan. Shaxsan Imom Azam oq shafaq yo’qolmay turib namozni o’qib olinglar degan. Endi men Abu Hanifaga ergashaymi yoki hech qanday dalil-isbotsiz berilgan fatvogami? Qaysi biriga ergashishni Qur’ondan so’rayman. Ularning qaysi birini gapi oyatga to’g’ri kelsa, ana o’sha mujtahidni gapini olaman. Men mazhabni inkor qilmayman, balki mazhabparastlikni qabul qilmayman. Bu narsa fonatga olib keladi, tarafdorlikka olib keladi. Aloqa shu joyda uzildi.

So’zimni Alloh taoloning ushbu muborak va hikmatli oyatlari bilan yakunlayman:

وَمَنْ أَعْرَضَ عَن ذِكْرِي فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنكًا وَنَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَعْمَىٰ قَالَ رَبِّ لِمَ حَشَرْتَنِي أَعْمَىٰ وَقَدْ كُنتُ بَصِيرًا  قَالَ كَذَٰلِكَ أَتَتْكَ آيَاتُنَا فَنَسِيتَهَا ۖ وَكَذَٰلِكَ الْيَوْمَ تُنسَىٰ

“Kimki mening zikrim/Qur’ondan yuz o’giradigan bo’lsa, uni qiyinchilik ichida yashattiramiz va qiyomat kuni uni ko’r qilib tiriltiramiz. U: “Rabbim! Nimaga meni ko’r qilib tiriltirding? Holbuki men ko’rar edim” deydi. Alloh unga: Ha, shunday eding, lekin senga oyatlarimiz keldi, sen esa ularni unutding, xuddi shunday bugun sen ham unutilasan” deydi.”  (Toha 20/124-126)

وَمَن يَعْشُ عَن ذِكْرِ الرَّحْمَـٰنِ نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطَانًا فَهُوَ لَهُ قَرِينٌ وَإِنَّهُمْ  لَيَصُدُّونَهُمْ عَنِ السَّبِيلِ وَيَحْسَبُونَ أَنَّهُم مُّهْتَدُونَ حَتَّىٰ إِذَا جَاءَنَا قَالَ يَا لَيْتَ بَيْنِي وَبَيْنَكَ بُعْدَ الْمَشْرِقَيْنِ فَبِئْسَ الْقَرِينُ

“Kim Rahmonning Qur’onini tushunarsiz deb, unga xira qarasa, uning boshiga bitta shaytonni o’rab qo’yamiz. Shu bilan bu shayton uning hamrohi bo’ladi. Shaytonlar ularni to’g’ri yo’ldan to’sadi, ular esa, o’zlarini to’g’ri yo’ldamiz deb hisoblaydilar.  U kishi qiyomatda huzurimizga kelganda, hamrohiga qarab: “Koshki sen bilan mening oramda, mashriq bilan mag’rib orasidek ayriliq bo’lganda edi! Sen qanday ham bir yomon hamroh ekansan!” deydi.” (Zuxruf 43/36-38)

Barcha borliqlarning egasi, yaxshiligi cheksiz, kechirimli va marhamatli Alloh, bizlarni O’z Kitobidan uzoq qilmasin – adashtirmasin. Harakat bizdan, natija esa Allohdan.

 

    Matndagi jumlalar mp3 shaklidagi yozuvdan ko’chirilgan va hozirda asl yozuv mp3 holati bo’yicha saqlanib kelinmoqda. Bahs Facebookdagi jonli video suhbatida 1 soatdan ko’proq davom etgan.  

     (07.07.2018. Istanbul. Din va Fitrat Ilmiy-tadqiqot markazi, Qur’on va Hikmat Ilmiy izlanishlar bo’limi.)   

Facebookta UlashishTwitterda Ulashish
413 O'qildi
 
Aloqador yoki o'xshash fatvolar
Raqam     Mavzu Tarix    O'qildi    
1 Maxfiy Ilmlar, Ilmi Ladun (Tariqatchilikka Nazar 18- bo’lim) 26.04.2019 149
2 Assalomu alaykum… 03.02.2019 239
3 Qur’onni tushunishda ijtihodning ahamiyati qanday? 16.01.2019 187
4 Isro va Meroj 19.11.2018 396
5 Hayzli ayollarni ro’zasi 01.11.2018 340
6 Qur’onga ko’ra 3 qoidani buzmaguncha hech kimga adovat qilib bo’lmaydi 10.09.2018 267
7 G’ayridinlar o’rtasidagi munosabatlar 18.08.2018 363
8 Qur’ondagi namozga aloqador oyatlar 12.08.2018 243
9 Musulmonga musulmondan boshqasi yaqin va ishonchli do’st bo’la oladimi? 28.07.2018 218
10 Diniy javobgarlik qachon boshlanadi? ​(lotin/кирил)​ 23.07.2018 227
11 Muhammad alayhissalomning ummatiga qoldirgan merosi 22.07.2018 189
12 Qur’onni o’rganish va uni o’rgatish 22.07.2018 179
13 Nafs tarbiyasi uchun halol narsalardan voz kechish kerakmi? 21.07.2018 160
14 Diniy idoraning sobiq bosh kotibi bilan olib borilgan suhbat 09.07.2018 413
15 Ikki musulmonning tavhid haqidagi bahsi 29.06.2018 210
16 Musulmonning oiladagi odob-axloqi 29.06.2018 163
17 “Sizlar uchun Rosulullohda o’rnak bordir” oyatni qanday tushunamiz? 26.06.2018 153
18 Qur’onda Musulmonni kimlar bilan birga o’tirishi taqiqlangan ? 26.06.2018 184
19 Din aql ishi emas degan gapga Qur’on nima deydi? 25.06.2018 257
20 Qur’onga ko’ra “avliyo” 25.06.2018 231
21 Alloh uchun yaxshi ko’rish va Alloh uchun yomon ko’rish nima degani? 25.06.2018 469
22 Qur’onni tahrif qilinishi yohud shirkka ochib berilgan eshik 13.06.2018 225
23 Tahoratsiz Qur’on o’qisa bo’ladimi? (Qo’shimcha qilindi) 10.06.2018 730
24 Allohga noto’g’ri tavakkal qilish (To’g’ri deb bilingan xatolarimizdan biri) 09.06.2018 503
25 Dinda firqalanmaslik va bir bo’lib Qur’onni mahkam ushlashlik 09.06.2018 236
26 “Men Musulmonman!” deyish yetmaydimi? 08.06.2018 153
27 Hikmat nima o’zi? 08.06.2018 145